Erdemli Şehir (EL-MEDİNETÜ’L FÂZILA)

Türk-İslam felsefesinin kurucu figürlerinden biri olan Fârâbî’nin (872-950) siyaset felsefesinin merkezinde yer alan Mabâdi Arâ Ahl al-Madîna al-Fâdıla (Erdemli Şehir Halkının Görüşlerinin İlkeleri), İslam dünyasında medeni yaşam ile felsefi ve dini temeller arasında ilişki kuran ilk kapsamlı eserdir. Antik Yunan felsefesi, özellikle Platon ve Aristoteles’in görüşleri ile İslam düşüncesini sentezleyen bu çalışma, toplumun ve devletin kökenini "mutlak saadet" (mutluluk) kavramı üzerine inşa eder. Fârâbî’ye göre siyaset felsefesi, insan merkezli bir anlayışla bireyin mükemmelliğe ulaşmasını hedefleyen "erdemli şehir" (el-medînetü’l-fâdıla) modelini esas alır.

Fârâbî’nin devlet kuramı, evrendeki hiyerarşik düzenin toplumsal yapıya bir yansıması olarak kurgulanmıştır. Bu sistemin en üstünde, her türlü eksiklikten uzak olan ve diğer tüm var olanların nedeni olan "İlk Varolan" (Tanrı) bulunur. Kozmik dünyadaki bu düzen, ay-üstü ve ay-altı âlemler arasındaki hiyerarşiyle devam eder. Siyasi meşruiyetin kaynağı da bu metafizik yapıdır; yönetici, evreni yöneten ilahi düzeni model alarak erdemli şehri idare eder. Bilgi teorisi açısından ise "Faal Akıl", peygamber ve filozofların bilgi kaynağı olarak ideal devletin yönetiminde temel bir meşruiyet ölçüsüdür.

Erdemli şehrin en belirleyici unsuru, "ilk başkan" (er-reîsü’l-evvel) olarak nitelendirilen yöneticidir. Fârâbî, yöneticinin hem politik güce hem de felsefi bilgeliğe sahip olması gerektiğini savunur; bu yönüyle ilk başkan, Platon’un "filozof-kral"ı ile İslam’ın "peygamber-imam" figürlerinin bir sentezidir. İdeal bir yöneticide organların tamlığı, anlama yeteneği, güçlü hafıza, zeka, hitabet gücü ve doğruluk sevgisi gibi on iki temel niteliğin bulunması şart koşulur. Eğer bu niteliklere sahip tek bir kişi bulunamazsa, yönetim felsefi bilgiye ve pratik yeteneklere sahip bir heyet ("Erdemlilerin İdaresi") tarafından üstlenilebilir; ancak felsefe bilginin eksik olduğu bir yönetim erdemli kabul edilemez.

Fârâbî, devleti canlı bir organizmaya benzeten "organizmacı" bir görüşü benimser. Erdemli şehir, her organın kalbe hizmet ederek bedenin sağlığını koruduğu "tam sağlıklı bir beden" gibi işler. Bu yapıda katı bir hiyerarşi ve iş bölümü esastır:

1. Erdemliler (Hükema): Filozoflar ve akıl sahipleri.
2. Dil Sahipleri ve Din Adamları: Hatipler, şairler ve yazarlar.
3. Meslek Sahipleri: Mühendisler, doktorlar ve hesapçılar.
4. Mücahitler: Ordu ve koruyucular.
5. Mal Sahipleri: Zenginler ve üreticiler. Şehirdeki bu kısımlar sevgi bağıyla birleşir ve adalet ilkesiyle korunur; adalet, ortak iyinin (güven, servet, rütbe) hakkaniyetle paylaştırılması ve muhafazasıdır.

Fârâbî, toplumları "kâmil" (mükemmel) ve "eksik" olarak ikiye ayırır. Eksik toplumlar hane, sokak, mahalle ve köy gibi kendi kendine yetemeyen birimlerdir. Kâmil toplumlar ise şehir (küçük), millet (orta) ve tüm insanlığı kapsayan dünya devletidir (büyük). Fârâbî, erdemli şehrin karşıtı olan "erdemsiz" şehirleri dört ana grupta sınıflandırır:

Gerçek mutluluktan habersiz, sadece maddi haz, zenginlik ve güç peşinde koşan toplumdur.

Erdemli düşüncelere sahip olmasına rağmen davranışlarında cahil şehir halkı gibi hareket eden toplumdur.

Başlangıçta erdemli olup sonradan fikir ve fiilleri bozulan toplumdur.

Tanrı ve Faal Akıl hakkında yanlış ve yararsız düşüncelere sahip, yöneticisi sahte vahiy iddia eden toplumdur.

Fârâbî sisteminde din (mille) ve felsefe, aynı hakikatin farklı ifade biçimleridir; felsefe hakikati burhan (kanıt) yoluyla seçkinlere (havas), din ise semboller ve hayal gücü yoluyla halka (avam) sunar. Erdemli medeniyet teorisi, sadece tek bir inanç grubunu değil, aynı mutluluğu amaçlayan farklı dinlere sahip şehir ve milletlerin yardımlaşmasını öngören evrensel bir "dünya devleti" ütopyasıdır. Bu vizyon, bireylerin yaratılış gayelerine uygun fonksiyonları icra ederek hem bu dünyada hem de ahirette "en uzak mutluluğa" (es-se’âdetü’l-kusvâ) erişmelerini sağlamayı amaçlayan küresel bir düzen önerisidir.

Fârâbî’nin erdemli şehir (el-medînetü’l-fâzıla) kuramında kullandığı "organik devlet" benzetmesi, toplumsal yapıyı ve sınıflar arasındaki hiyerarşiyi "tam sağlıklı bir beden" (el-bedenü’t-tâmmü’s-sahîh) metaforu üzerinden açıklar. Bu benzetmeye göre, şehirdeki her toplumsal sınıf, bedenin hayatiyetini sürdürmesi için birbiriyle yardımlaşan organlara karşılık gelir.

Bu organik yapının toplumsal sınıflara yansıması şu temel prensipler çerçevesinde gerçekleşir:

Bedenin en üstünde yer alan, diğer tüm organların varlık nedeni olan ve onlara emir veren "kalp", erdemli şehrin "ilk başkanı"na (hükümdar) tekabül eder. Nasıl ki kalp bozulduğunda bedenin diğer organları da işlevini yitirirse, hükümdarın niteliği de şehrin erdemli kalabilmesi için hayatidir.

Bedenin organları fıtrat ve kuvvet bakımından nasıl birbirlerinden üstünlerse, toplumsal sınıflar da yöneticilik ve hizmet etme kabiliyetlerine göre hiyerarşik bir silsileyle sıralanır. Bu yapı, en üstte sadece yöneten (kalp/başkan) ve en altta sadece hizmet eden sınıflar arasında bir kademelendirme oluşturur.

Fârâbî, erdemli şehrin bölümlerini beş ana sınıfa ayırarak bedensel işlevlerle ilişkilendirir:

Filozoflar ve akıllı kişilerden oluşur; bedendeki kalp ve ona en yakın organlar (beyin gibi) gibidirler, yönetimden sorumludurlar.

Hatipler, şairler ve yazarlardır; toplumun fikri ve dini aktarımını sağlarlar.

Mühendisler, hesapçılar ve doktorlar gibi teknik uzmanlardır; şehrin ölçüm ve sağlık işlerini yürütürler.

Şehri koruyan ve güvenliği sağlayan sınıftır.

Zenginler, çiftçiler ve tüccarlardır; bedenin beslenmesini sağlayan organlar gibi toplumun maddi ihtiyaçlarını karşılarlar.

Şehirdeki bu sınıflar arasındaki bağ, bedendeki organların uyumu gibi "sevgi" ile kurulur ve "adalet" ile muhafaza edilir. Adalet, her sınıfın toplumun ortak iyiliğinden (servet, rütbe, şeref) hak ettiği payı alması ve kendi üzerine düşen görevi titizlikle yerine getirmesidir.

Bedenin her organının kendine has bir işi olması gibi, şehirde de her birey ve sınıfın tek bir sanat veya işle uğraşması gerekir. Bu uzmanlaşma, toplumun "sağlığını" korur; eğer sınıflar arası görev dağılımı bozulursa, bedenin hastalanması gibi şehir de erdemsizliğe sürüklenir.

Sonuç olarak, Fârâbî’nin organik devlet anlayışında toplumsal sınıflar, kendi başlarına bağımsız birimler değil, ortak bir gayeye (mutluluk/saadet) ulaşmak için "kalp" konumundaki liderin iradesine tabi olan, birbirini tamamlayıcı yapısal unsurlardır.

Fârâbî’ye göre erdemli şehrin (el-medînetü’l-fâzıla) yöneticisi olan "ilk başkan" (er-reîsü’l-evvel), hem felsefi bilgeliğe hem de peygamberlik niteliklerine sahip, üstün bir şahsiyet olmalıdır,. Kaynaklarda Fârâbî’nin ideal bir yöneticide, doğuştan sahip olunması gerektiğini savunduğu on iki temel nitelik şu şekilde sıralanmaktadır:

1. Organların Tamlığı: Yöneticinin vücut yapısı, kendi üzerine düşen görevleri kolaylıkla ve eksiksiz bir şekilde yerine getirebilecek derecede sağlam olmalıdır.
2. Anlama Yeteneği: Kendisine söylenen her sözü, konuşanın amacını da tartarak süratle ve doğru bir şekilde kavrayabilmelidir.
3. Güçlü Hafıza: Anladığı, gördüğü veya duyduğu hiçbir şeyi zihninden çıkarmamalı, bilgiyi kolayca saklayabilmelidir.
4. Zekâ ve Uyanıklık: Herhangi bir durumun işaret ettiği delilleri gördüğünde, onun neye delalet ettiğini hızlıca sezebilecek bir keskinliğe sahip olmalıdır.
5. Güzel İfade Yeteneği (Hitabet): Zihninde tasavvur ettiği tüm hakikatleri ve bilgileri, akıcı ve anlaşılır bir dille ifade edebilme gücüne sahip olmalıdır.
6. Öğrenme ve Bilgi Sevgisi: Bilgi edinmeye karşı doğal bir eğilimi olmalı, öğrenme sürecinden keyif almalı ve bu yolda yorulmamalıdır.
7. Doğruluk Sevgisi: Doğası gereği doğruyu ve doğru insanları sevmeli, yalandan ve yalancıdan şiddetle nefret etmelidir,.
8. Nefis Terbiyesi (Ölçülülük): Yeme, içme ve cinsel hazlar gibi bedensel zevklerin peşinde koşmamalı; bu tür arzulardan uzak durmalıdır.
9. Yüksek Ruhlu Olma: Şerefi ve ululuğu sevmeli; ruhunu, çirkin ve aşağılık görülen her türlü dünyevi kaygının üzerinde tutmalıdır.
10. Dünyevi Mal Mülke Önem Vermeme: Gümüş, altın ve benzeri maddi servet biriktirme hırsı taşımamalı, dünyevi amaçlar peşinde koşmamalıdır.
11. Adalet Sevgisi: Adaleti ve adil olanları sevmeli, baskı ve zulümden nefret etmelidir. Başkalarına karşı insaflı olmalı ve adaletin uygulanmasında isteksiz davranmamalıdır.
12. Azim ve Cesaret: Yapılması gereken bir iş konusunda kararlı, azimli ve korkusuz olmalı; zaaf göstermeden gereken adımları atabilmelidir.

Fârâbî, bu on iki özelliğin tamamının tek bir insanda toplanmasının oldukça zor olduğunu ve bu tür şahsiyetlere her çağda ancak bir kez rastlanabileceğini kabul etmektedir. Eğer bu niteliklerin tamamına sahip bir kişi bulunamazsa, en az altı niteliği taşıyan birinin yönetici olabileceği veya yönetimin bu nitelikleri paylaşan bir kurul ("Erdemlilerin İdaresi") tarafından yürütülebileceği belirtilmektedir.

Fârâbî, erdemli şehrin (el-medînetü’l-fâzıla) bekası için gerekli olan on iki niteliğe sahip "ilk başkan"ın (er-reîsü’l-evvel) her çağda bulunmasının zor olduğunu, bu tür şahsiyetlere tarihte ancak nadiren rastlanabileceğini kabul eder. Bu ideal liderin bulunamadığı dönemlerde yönetimin nasıl şekilleneceği konusunda ise aşamalı bir alternatifler silsilesi öngörür:

Eğer on iki niteliğe sahip biri yoksa, bu niteliklerin en az altısına sahip olan ve "ilk başkan"ın koyduğu kanunları (şerâi’) ve adetleri (sünen) bilen, koruyan ve uygulayan bir kişi "ikinci başkan" olarak yönetimi üstlenir,,. Bu yönetici, eski kanunların yetmediği yeni durumlarda, ilk yöneticilerin yollarını izleyerek yeni kurallar koyma yetisine (istinbat) sahip olmalıdır,.

Eğer gerekli şartların tamamını kendisinde toplayan tek bir kişi bulunamazsa; ancak biri filozof, diğeri ise geri kalan idari ve askeri şartları yerine getiren iki farklı kişi mevcutsa, bu iki şahıs erdemli şehri birlikte yönetirler.

Şartların hepsini üzerinde taşıyan tek veya iki kişi de bulunamazsa; hükümdarlık için gereken altı vasfı ayrı ayrı taşıyan altı kişilik bir heyet oluşturulur. Fârâbî, bu kişilerin ortaklaşa yürüttüğü idare sistemine "Erdemlilerin İdaresi" (en-faziletlilerin idaresi) adını verir.

Bu yönetim modellerinin tamamında Fârâbî’nin taviz vermediği en kritik husus felsefe bilgisidir. Hangi şartlar altında olursa olsun, yönetimde mutlaka bir filozof veya felsefe bilgisine sahip birisi bulunmalıdır,. Fârâbî’ye göre, eğer yönetimin bir parçası olarak felsefe devreden çıkarsa, diğer tüm idari şartlar mevcut olsa bile erdemli şehir gerçekte başkansız kalmış sayılır ve bu durum şehrin helak olmasına yol açabilir. Bu bağlamda, ilk başkanın yokluğunda yönetim, vahiyle belirlenmiş eski yasaların ruhuna uygun hareket eden ve bu yasaları felsefi bilgiyle harmanlayabilen ehliyet sahibi kişi veya kurullar tarafından yürütülür.

Fârâbî’nin siyaset felsefesinde "mutlak saadet", erdemli şehrin (el-medînetü’l-fâzıla) hem varlık nedeni hem de ulaşmak istediği nihai gayedir. Bu kavram, mümkün varlıkların erişebileceği en son kemal (mükemmellik) derecesi olarak tanımlanır. Fârâbî’ye göre insanın yaratılış amacı bu mutluluğa ulaşmaktır ve bu ancak bireylerin birbirleriyle yardımlaştığı erdemli bir toplum yapısı içerisinde mümkün olabilir.

Kaynaklardaki bilgilere göre mutlak saadetin temel nitelikleri şunlardır:

Mutlak saadet, sadece bu dünya ile sınırlı maddi bir haz değil, ahiret hayatında tecrübe edilecek olan "ebedi mutluluk"tur. Fârâbî, bu gerçek ve nihai mutluluğu, dünyevi ve geçici hazlardan ayırmak için "es-se’âdetü’l-kusvâ" (en uzak mutluluk) olarak adlandırır.

Saadet; güzel fiiller, hayır ve bilgi ile ayrılmaz bir bütün oluşturur. Bireyin bu hedefe ulaşması, iradesiyle gerçekleştirdiği erdemli eylemler ve bu eylemlerin temelindeki fikri yetkinlik ile doğrudan ilgilidir.

İnsanlar doğuştan birçok şeye muhtaç oldukları ve ihtiyaçlarını tek başlarına karşılayamadıkları için, mutlak saadete ancak erdemli bir toplumdaki iş bölümü ve yardımlaşma sayesinde ulaşabilirler.

Erdemli şehrin "ilk başkanı" (peygamber-filozof), toplumun üyelerini bu en uzak mutluluğa ulaştırmak için eğitmek ve uygun sosyal düzeni oluşturmakla yükümlüdür. Bu doğrultuda siyaset ilmi, sahte mutluluklar ile gerçek saadeti birbirinden ayıran ve saadet yolunu gösteren bir sanat olarak kabul edilir.

Sonuç olarak mutlak saadet, bireyin hem kişisel hem de toplumsal sorumluluklarını yerine getirerek ulaştığı, kozmik düzenle uyumlu bir yetkinlik halidir.

Fârâbî’nin siyaset felsefesinde erdemli bir dünya devletinin (el-ma’mûratü’l fâdıla) kurulması, bireysel yetkinlikten başlayarak küresel ölçekte bir yardımlaşma ağına uzanan bir dizi temel şarta bağlıdır. Bu şartlar hem metafizik hem de toplumsal ve yönetsel unsurları barındırır.

Erdemli bir dünya devletinin kurulması için kaynaklarda belirtilen temel şartlar şunlardır:

Fârâbî’ye göre toplumlar, gerçek mutluluğu elde etmek için bir araya gelen bireylerin yardımlaşmasıyla oluşur. Erdemli bir dünya devletinin ortaya çıkabilmesi için, önce erdemli şehirlerin birleşerek erdemli milletleri, ardından bu milletlerin mutluluğa ulaşma gayesiyle birbirlerine yardım etmesi gerekir.

Dünya devletinin başında, hem felsefi bilgiye hem de peygamberlik niteliklerine sahip bir filozof-peygamber bulunmalıdır. Bu yönetici, Allah’tan gelen vahyi alabilen, "Faal Akıl" ile ittisal kurabilen ve toplumu en yüksek mutluluğa (es-se’âdetü’l-kusvâ) yönlendirecek olan kişidir.

Erdemli dünya medeniyetinin kuralları vahiyle belirlenmiş olmalıdır. İlk yönetici, vahiyle gelen evrensel ilkeleri yorumlayarak toplumsal hayatın her alanına yayar. Fârâbî, bu medeni yapıda felsefe ve dinin bir bütünlük içinde işlev görmesini şart koşar; felsefe hakikati burhanla, din ise semboller ve hayal gücüyle halka sunar.

Fârâbî’ye göre, bir dünya devletinin kurulması için tüm insanların tek bir dine mensup olması şart değildir. Farklı dini inanışlara sahip insanların aynı şehirde veya devlette yaşaması, ortak amaç "mutluluk" olduğu sürece erdemli bir toplum olmaya engel değildir. Farklı milletler, aynı hakikati kendi kültürlerine uygun misallerle (dinlerle) sembolize edebilirler.

İnsanların sadece teorik olarak mutluluğu bilmeleri yeterli değildir; bu mutluluğu kazandıracak iradi ve güzel eylemlerin alışkanlık haline getirilmesi gerekir. Bu noktada yöneticinin, halkı kendi kabiliyetlerine göre eğitmesi ve onlara erdemli davranışları kazandırması temel bir şarttır.

Toplumsal yapının parçaları arasındaki birliğin sevgi ile kurulması ve bu düzenin adalet ile korunması şarttır. Adalet, şehirdeki veya dünyadaki tüm ortak nimetlerin (servet, rütbe, şeref) hakkaniyetle paylaştırılması ve korunmasıdır.

Ev, sokak veya köy gibi küçük birimler kendi kendilerine yetemedikleri için en yüksek mükemmelliğe ulaşamazlar. Bu nedenle ideal dünya düzeni, ancak şehir düzeyinden başlayan ve birbirine bağlı birimlerin en büyük kâmil toplumu oluşturmasıyla mümkündür.

Özetle, Fârâbî’nin dünya devleti ütopyası; tek bir ilahi kaynağa (vahiy) dayanan, bilge bir lider tarafından yönetilen ve tüm insanlığın ortak bir saadet gayesiyle yardımlaştığı evrensel bir düzendir.

Fârâbî’nin siyaset felsefesinde erdemli şehrin toplumsal bütünlüğü, sevgi ve adalet kavramlarının birbirini tamamlayan işlevsel birlikteliği üzerine inşa edilmiştir,. Kaynaklara göre bu iki kavram arasındaki ilişki, toplumu bir arada tutan bir bağ ve bu bağı koruyan bir denetim mekanizması şeklindedir,.

Erdemli şehirde sevgi ve adalet arasındaki ilişki şu temel esaslara dayanır:

Fârâbî’ye göre şehrin farklı kısımları ve mertebeleri, birbirlerine sevgi bağı ile bağlanır. Sevgi, insanların ortak bir amaç (mutluluk/saadet) etrafında birleşmesini sağlayan asıl unsurdur,. Fârâbî sevgiyi tabii ve iradi olarak ayırırken; erdemli şehirde özellikle erdeme dayalı iradi sevginin toplumsal birliği sağladığını vurgular.

Şehir halkı sevgiyle bir araya geldikten sonra, bu birliğin korunması ve sürdürülmesi adalet ile sağlanır,. Adalet, şehirde sevgiyle kurulan ilişkilerin düzenli işlemesini ve toplumsal dengenin muhafaza edilmesini sağlayan kontrol mekanizmasıdır.

Fârâbî sisteminde adalet sevgiye tabidir. Sevgi olmadan toplumsal bağlar sağlıklı bir şekilde kurulamaz; ancak bu bağlar kurulurken bireylerin haklarının korunması, haksızlıkların önlenmesi ve şehrin ortak nimetlerinin (servet, rütbe, şeref, güven) hakkaniyetle paylaşılması için adalete ihtiyaç duyulur.

Adalet, öncelikle şehir halkının ortak olduğu değerlerin paylaştırılmasında ve sonra bu payların korunmasında tezahür eder,. Eğer bir birey hak ettiğinden az veya çok alırsa "adaletsizlik" (cevr) ortaya çıkar; bu durum sevgiyle kurulan birliği zedeler.

Erdemli şehrin parçaları, tıpkı evrensel kozmik yapıda olduğu gibi, sevgi ve inanç birliğiyle bir araya gelirken adaletle sağlamlaşarak varlığını idame ettirir. Bu bağlamda adalet, erdemli şehrin temeli ve esası olarak kabul edilir.

Özetle; sevgi, toplumun parçalarını birbirine yapıştıran bir "harç" görevi görürken; adalet, bu yapının sarsılmamasını sağlayan "mimari düzen" ve "koruyucu kalkan" işlevini görür.

Fârâbî’nin siyaset felsefesinde kurguladığı erdemli dünya devletinde (el-ma’mûratü’l fâdıla), farklı dinlerin bir arada yaşayabilmesi sadece bir ihtimal değil, sistemin evrensel yapısının doğal bir sonucudur. Fârâbî, erdemli bir dünya medeniyetinde farklı dinlerin (mille) bir arada bulunmasını şu temel şartlara ve kabullere bağlar:

Farklı dinlerin bir arada yaşayabilmesinin en temel şartı, tüm bu inanç gruplarının aynı nihai mutluluğu hedeflemesidir. Fârâbî'ye göre, amaçları bir ve aynı mutluluğa sahip olan, ancak hayal güçleri farklı olduğu için bu hakikati farklı sembollerle ifade eden birçok erdemli millet ve şehrin var olması mümkündür. Bu noktada dinler, aynı hakikate giden farklı yollar veya araçlar olarak görülür.

Fârâbî'nin sisteminde dinler, felsefi hakikatlerin halkın anlayabileceği seviyeye indirgenmiş sembolik ifadeleridir.

Peygamberler, ilahi hakikatleri her millete ve şehre onların en iyi bildiği misallerle (temsillerle) anlatırlar.

İnsanların çoğu hakikati doğrudan tasavvur edemez, ancak hayal ederek (tahayyül yoluyla) amaç edinebilirler. Milletlerin hayal güçleri ve kültürleri farklı olduğu için, aynı hakikatin farklı "misaller" (dinler) ile sunulması bir zorunluluktur.

Erdemli bir dünya devletinin oluşması için farklı dinlere mensup milletlerin mutluluğa ulaşma gayesiyle birbirlerine yardım etmeleri şarttır. Fârâbî için farklı dini inanışlara sahip insanların aynı şehirde veya dünya devletinde yaşamaları, bu yardımlaşma ve ortak hedef korunduğu sürece şehrin erdemli olmasına bir engel teşkil etmez.

Dünya devletinin başındaki "ilk başkan" (peygamber-filozof), vahiyle gelen evrensel ilkeleri farklı topluluklara onların anlayış seviyelerine göre sunar. Bu yönetici, farklı dinlerin (misallerin) aslında aynı ilahi kaynağa ve hakikate dayandığını bilen, toplumları bu ortak paydada birleştiren kişidir.

Fârâbî’nin ütopyası, günümüz anlamında dini çoğulculuğa ve hoşgörüye dayalı bir yapı sunar. Kaynaklarda belirtildiği üzere, ideal şehir tanımı gereği sadece tek bir inanca dayalı bir "İslam devleti" değil; farklı dini kesimlerin aynı erdemli amaç etrafında toplandığı evrensel bir düzen modelidir.

Sonuç olarak, Fârâbî'ye göre farklı dinlerin bir arada yaşamasının temel şartı; inançlardaki şekilsel ve sembolik farklılıkların, temeldeki tek hakikat ve ortak saadet amacı tarafından kuşatılmasıdır. Bu düzen, Tanrı'nın birliğinin yeryüzündeki yansıması ve evrendeki ilahi ahengin toplumsal hayata tatbik edilmesi olarak kabul edilir.

Fârâbî’nin erdemli dünya devleti (el-ma’mûratü’l-fâzıla) tasavvurunda, belirli bir etnik veya ulusal dilden ziyade, hakikatin halka ulaştırılma yöntemi ve sembolik anlatım dili üzerinde durulmaktadır. Kaynaklara göre, erdemli bir dünya devletinin dilsel ve anlatımsal yapısı şu temel ilkeler çerçevesinde şekillenir:

Fârâbî’ye göre hakikat ve mutluluk bilgisi tektir; ancak insanların bu bilgiyi kavrama yetenekleri farklıdır. Bu sebeple, erdemli bir dünya devletinde yer alan farklı milletlerin her birine, mutluluk ve varlığın ilkeleri "onlarca en iyi bilinen misallerle" anlatılmalıdır. Milletlerin hayal güçleri ve kültürel birikimleri farklı olduğu için, aynı hakikat her topluma kendi anlayış seviyesine ve aşina olduğu sembollere uygun farklı dillerle (dinî misallerle) sunulur.

Erdemli bir dünya devletinin başında bulunan "ilk başkan"ın, sahip olduğu felsefi bilgiyi halka aktarabilmesi için üstün bir "dilinde ifade kudreti"ne sahip olması şarttır. Bu yönetici, zihnindeki soyut gerçekleri halkın hayalinde canlandırabilecek ve onları mutluluğa yönlendirecek şekilde güzel ifade yeteneği (hitabet) sergilemelidir.

Dünya devletinde bilgi iki farklı dil katmanıyla sunulur:

Seçkinler (havas) için felsefenin kesin kanıtlara dayanan dili kullanılır.

Genel halk kitleleri (avam) için hayal gücü, semboller ve ikna edici yöntemler kullanılır.

Fârâbî, dünya devletinde tek bir dilin veya tek bir dinî formun dayatılmasını öngörmez. Hedeflenen mutlak saadet gayesi ortak olduğu sürece, farklı milletlerin bu hakikati farklı misallerle (yani farklı anlatım dilleriyle ve dinlerle) ifade etmesi erdemli bir dünya düzeninin kurulmasına engel teşkil etmez.

Sonuç olarak, Fârâbî’ye göre erdemli dünya devletinin dili, "anlamda birlik, temsilde çeşitlilik" esasına dayanır; yani hakikat tektir ancak onun ifade ediliş biçimi toplumların kültürel ve zihinsel özelliklerine göre çok seslidir

Fârâbî’nin "erdemli dünya devleti" (el-ma’mûratü’l-fâzıla) vizyonu; dini çoğulculuk, küresel iş birliği, adalet ve birey odaklı yönetim gibi unsurlarıyla günümüzün evrensel değerleriyle pek çok noktada örtüşmektedir. Fârâbî, şehirlerden milletlere, milletlerden ise tüm insanlığı kuşatan evrensel bir düzene uzanan bir ütopya kurgulamıştır.

Kaynaklar ışığında, bu fikrin günümüz değerleriyle örtüştüğü temel alanlar şunlardır:

Fârâbî, erdemli bir dünya devletinin kurulması için tüm insanların tek bir dine mensup olmasını şart koşmaz. Ona göre hakikat birdir, ancak bu hakikat farklı milletlere onların anlayış ve kültürlerine uygun farklı "misaller" (dinler) ile anlatılabilir. Bu bağlamda, amaçları aynı mutluluğa ulaşmak olan farklı dinî kesimlerin aynı dünya devletinde bir arada yaşaması, modern anlamda dini çoğulculuk ve hoşgörü prensibiyle doğrudan örtüşmektedir.

Fârâbî, toplumun en yüksek yetkinlik derecesi olan "büyük toplum"u, dünyadaki tüm milletlerin mutluluğa ulaşma gayesiyle birbirlerine yardım etmesi olarak tanımlar. Bu vizyon, günümüzün uluslararası örgütleri ve küresel dayanışma ağları tarafından hedeflenen barış ve ortak refah idealleriyle benzerlik taşımaktadır.

Fârâbî’nin siyaset anlayışı "insan merkezli"dir. Devlet ve toplum, bireyin hem bu dünyada hem de ahirette "mutlak saadete" (en uzak mutluluğa) ve mükemmelliğe ulaşması için bir araçtır. Bu yaklaşım, modern demokratik sistemlerin temelini oluşturan, devletin birey için var olduğu ve insan haklarının korunması gerektiği ilkesiyle paralellik gösterir.

Fârâbî’ye göre en iyi devlet gerçek adalete dayanır ve adalet her değerin özündeki zaruri bir unsurdur. Adalet, toplumun ortak nimetlerinin (servet, rütbe, şeref, güven) hakkaniyetle paylaşılması ve bu hakların korunmasıdır. Bu ilke, günümüzün sosyal adalet ve hukuk devleti anlayışıyla tam bir uyum içerisindedir.

Bazı modern yorumcular, Fârâbî’yi Avrupa Aydınlanması’ndan çok önce aklı ön plana çıkaran, kadın ve erkeğin aynı akli kapasiteye sahip olduğunu savunan bir "İslam Aydınlanması" figürü olarak görür. Onun sisteminde siyasetin rasyonel bir temele dayanması ve bilginin (felsefenin) yönetimde belirleyici olması, modern rasyonalist ve seküler düşünceyle temas noktaları oluşturmaktadır.

Sonuç olarak Fârâbî'nin erdemli dünya devleti fikri, sadece bir din veya milletin egemenliğini değil, tüm insanlığın ortak bir saadet amacı etrafında, adalet ve sevgi bağlarıyla birleştiği evrensel bir medeniyet projesini temsil etmektedir.

Fârâbî, erdemli şehrin (el-medînetü’l-fâzıla) zıddı olan ve halkının gerçek mutluluğa ulaşamadığı erdemsiz şehirleri dört ana gruba ayırır,. Kaynaklarda bu şehirler şu şekilde sınıflandırılmaktadır:

Bu şehir halkı gerçek mutluluğun ne olduğunu bilmez ve ondan tamamen habersizdir. Mutluluğu sadece beden sağlığı, zenginlik, şehevi zevkler, itibar görmek ve dilediğince yaşamak gibi maddi değerlerde ararlar. Cahil şehir kendi içinde; zorunlu ihtiyaçlarla yetinen "Zaruret Şehri", amacı zenginlik olan "Zenginlik Şehri", sadece haz peşinde koşan "Bayağılık ve Düşüklük Şehri", ün kazanmak isteyen "Şeref Şehri", başkalarına hükmetmeyi hedefleyen "Güç ve Kuvvet Şehri" ve mutlak özgürlükçü "Demokratik Şehir" gibi alt türlere ayrılır.

Bu şehir, teorik düzeyde erdemli şehrin görüşlerine (Tanrı, Faal Akıl ve saadet hakkındaki bilgilere) sahip olmasına rağmen, pratik yaşamda ve davranışlarda cahil şehir halkı gibi hareket eden toplumdur. Yani bu şehir halkı doğruyu bildiği halde ona uygun davranmaz.

Başlangıçta erdemli bir yapıya, doğru fikir ve eylemlere sahip olan ancak zamanla bozularak erdemli değerleri terk eden ve yerine cahilce görüşleri koyan şehirdir.

Gelecek hayat ve mutluluk hakkında yanlış ve yararsız düşüncelere sahip olan şehirdir. Tanrı ve Faal Akıl hakkında asılsız kanaatler taşırlar. Bu şehrin en belirleyici özelliği, yöneticisinin kendisini peygamber sanması veya öyle olmadığı halde kendisine vahiy geldiğini iddia etmesidir.

Bu erdemsiz şehirlerin ortak özelliği, fiillerinin gerçek bilgiye değil; yöneticilerinin zan, ihtiras ve yanlış düşüncelerine dayanmasıdır.