Erythrai Antik Kenti

Erythrai Antik Kenti, İzmir ili Çeşme ilçesine bağlı Ildırı Mahallesi sınırları içerisinde yer alan, Batı Anadolu kıyı şeridinde konumlanmış bir İyon yerleşimidir^【1】 . Antik kent, Urla Yarımadası’nın batı kesiminde, denizle doğrudan ilişkili bir yarımada topografyası üzerinde gelişmiştir. Yerleşime ait mimari kalıntılar günümüzde modern Ildırı yerleşimiyle büyük ölçüde örtüşmektedir. Kent, Çeşme ilçe merkezine yaklaşık 20 km uzaklıktadır^【2】 .

Coğrafi Özellikler

Yerleşim alanı kuzey ve doğu yönlerinde yükselen eğimli arazilerle, güney ve batı yönlerinde ise denize açılan alanlarla çevrilidir. Kıyı çizgisinde yer alan doğal koylar ve girintiler, antik dönemde deniz ulaşımı ve liman kullanımı açısından elverişli koşullar sağlamıştır. Liman alanı, 150–200 metre genişliğinde bir doğal koy üzerine kurulmuştur.

Yerleşim, kuzeydoğuda 60–80 metre yükseklikteki tepelik alanlarla çevrilidir, güney-batı kıyı hattı boyunca ise denizle doğrudan bağlantılıdır.

Tarihsel Süreklilik

Erythrai’de yerleşime ilişkin buluntu verilerinin Erken Tunç Çağı’na kadar uzandığı ifade edilmiştir^【3】 . Arkaik Dönem’de kentin İyon yerleşimleri arasında yer aldığı, Klasik ve Hellenistik dönemlerde yapılaşma faaliyetlerinin arttığı anlaşılmaktadır. Roma Dönemi’nde kamusal alanların kullanımının sürdüğü, Bizans Dönemi’nde ise yerleşimin daha sınırlı bir alanda devam ettiği belirtilmiştir.

Kentsel Doku ve Mimari

Kentin yerleşim planı, doğal topografyaya uyumlu teraslama sistemi üzerine kurulmuştur. Tiyatro yapısı, yamaca yaslanacak şekilde inşa edilmiş olup, oturma sıraları ana kaya oyularak oluşturulmuştur. Yaklaşık 800–1000 kişilik kapasiteye sahiptir. Tiyatronun inşasının MÖ 3. yüzyılda gerçekleştiği belirtilmektedir^【4】 .

Akropol alanında yer alan Athena Tapınağı, ilk olarak MÖ 8. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiş, sonraki yüzyıllarda eklerle genişletilmiştir^【5】 . Tapınak yakınında bulunan kore heykelinin MÖ 6. yüzyıla tarihlendiği ifade edilmektedir^【6】 .Akropol alanı toplam 1,2 hektarlık bir alanı kapsamaktadır.

Savunma Sistemleri

Kent, yaklaşık 5 km uzunluğunda surlarla çevrilmiştir^【7】 . Duvarların bazı bölümlerinin yüksekliği 5 metreye kadar ulaşmaktadır^【8】 . Surların inşasının ilk evreleri MÖ 4. yüzyıla kadar uzanırken, esas bölümler MÖ 3–2. yüzyıllarda yapılmıştır^【9】 .

Taş Ocakları ve Yapı Malzemesi

Kent çevresinde birden fazla taş ocağı tespit edilmiştir^【10】 . Bu ocaklardan elde edilen yapı taşlarının, başta surlar olmak üzere kamusal ve özel yapılarda kullanıldığı belirlenmiştir. Taş blokların düzenli kesim izleri taşıdığı, blok ölçülerinin mimari kullanım için standartlaştırıldığı ifade edilmiştir^【11】 . Taş ocaklarının, kentle doğrudan bağlantılı bir üretim ve kullanım sistemi içerisinde işletildiği anlaşılmaktadır.

Dini Yapılar ve Kült Uygulamaları

Erythrai’de kutsal alanların kentsel yaşamda önemli bir yer tuttuğu belirtilmiştir. Kentin Apollon kültüyle ilişkili olduğu, ayrıca kadın kâhinlerin varlığına işaret eden yazılı ve arkeolojik verilerin bulunduğu ifade edilmiştir^【12】 . Bu durumun, kentin dini uygulamaları açısından belirgin bir özellik oluşturduğu anlaşılmaktadır.

Sit Alanı ve Kybele Kutsal Alanı

Erythrai Antik Kenti’nde gerçekleştirilen ikinci nesil Ankara Üniversitesi kazıları kapsamında ortaya çıkarılan ana tanrıça Kybele’ye adanmış kutsal alan, “1. derece arkeolojik sit alanı” olarak tescil edilerek korumaya alınmıştır^【13】 . Bunun sonucunda sit alanının sınırları genişletilmiş, koruma koşulları ve kullanım kısıtlamaları belirlenmiştir.

Alanın tescili ile birlikte, sit sınırları genişletilmiş ve koruma koşulları ile kullanım kısıtlamaları belirlenmiştir.

Kybele kutsal alanı yaklaşık 0,8 hektarlık bir yüzey alanına sahiptir ve üzerinde taş temelli platformlar, ayin alanları ve küçük yapılar yer almaktadır. Kazılarda alanın ana yapı elemanlarının korunmuş durumda olduğu, taş döşemelerin ve temellerin büyük ölçüde ayakta bulunduğu, ayrıca ayin ve ritüel kullanımına işaret eden küçük arkeolojik buluntuların tespit edildiği belirtilmiştir^【14】 .

Alanın tescil edilmesi ile birlikte, kamuya açık alanlarda koruma ve denetim mekanizmaları uygulanmaya başlanmış, çevresinde yapılaşma ve arazi kullanımına ilişkin kısıtlamalar getirilmiştir^【15】 . Kybele kutsal alanı, Erythrai’deki dini yaşamın merkezi olarak kabul edilmekte ve antik kentteki diğer kutsal alanlar ve tapınaklarla bağlantılı bir ritüel ağın parçası olarak değerlendirilmiştir. Bu durum, kentin İyon dini uygulamalarında kadın kâhinlerin rolünü ve ana tanrıça kültünü ortaya koyması açısından önem taşımaktadır^【16】 .

Ekonomik Yapı

Erythrai’nin ekonomik faaliyetlerinin, deniz ulaşımıyla bağlantılı ticaret etkinlikleri ve taş üretimi gibi unsurları içerdiği anlaşılmaktadır. Liman bağlantıları sayesinde Ege dünyasıyla ilişkiler kurulduğu, yerel taş üretiminin ise kentsel yapılaşmada yoğun biçimde kullanıldığı belirtilmiştir.

Arkeolojik Araştırmalar

Kentte gerçekleştirilen kazı ve yüzey araştırmaları sonucunda savunma yapıları, taş ocakları ve yerleşim dokusuna ilişkin veriler ayrıntılı biçimde belgelenmiştir. Özellikle taş ocaklarına yönelik çalışmaların, Erythrai’nin mimari üretim kapasitesini ve yapı teknolojisini ortaya koyduğu ifade edilmiştir^【17】 .

Günümüzde Erythrai

Antik kente ait mimari kalıntılar günümüzde açık alanlarda izlenebilmektedir. Alanın arkeolojik sit statüsünde olduğu belirtilmiştir. Alan arkeolojik sit statüsünde olup, üzerinde araştırmalar devam etmektedir.