Erzincan Depremi (27 Aralık 1939)

Erzincan Depremi 27 Aralık 1939 tarihinde, yerel saatle 02:00 sularında merkez üssü Erzincan olan ve 7,9 büyüklüğünde meydana gelen bir depremdir. ^【1】  Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde gerçekleşen bu yıkıcı sarsıntı, yalnızca Erzincan'ı değil, aynı zamanda Sivas, Samsun, Ordu, Tokat ve Gümüşhane gibi illeri de etkileyerek on binlerce can ve mal kaybına neden olmuştur. 

Deprem Öncesi Türkiye'nin Durumu ve Uluslararası Konjonktür

1939 yılı, Türkiye Cumhuriyeti için hem ekonomik hem de siyasi açıdan oldukça çalkantılı bir döneme denk gelmiştir. İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte, Türkiye fiilen savaşa girmese de savaş ekonomisinin getirdiği zorluklarla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Genç nüfusun büyük bir kısmının askere alınması, tarımsal ve endüstriyel üretimi ciddi oranda düşürmüştür. Enflasyon yükselmiş, temel tüketim maddelerinde kıtlıklar ve karne uygulamaları başlamıştır. Bu zorlu sosyo-ekonomik koşullar, 1939 depreminin yıkıcı etkilerini daha da ağırlaştırmıştır. Depremzedelerin iaşe ve barınma ihtiyaçları, zaten kısıtlı olan devlet kaynakları ve altyapı üzerinde baskı oluşturmuştur .^【2】 

Kuzey Anadolu Fay Zonu ve Kırılma Zinciri

1939 Erzincan Depremi, jeolojik olarak Türkiye'nin en aktif fay hatlarından biri olan Kuzey Anadolu Fay Zonu'nun (KAFZ) doğu kesiminde meydana gelmiştir. Deprem, yaklaşık 330 km uzunluğunda bir yüzey kırığı oluşturarak fay boyunca batı yönünde bir kırılma zincirini tetiklemiştir. Bu kırılma zinciri, sonraki yıllarda batıya doğru ilerleyen bir dizi büyük depreme neden olmuştur: 1942 Niksar-Erbaa (M=7,0), 1943 Tosya-Ladik (M=7,2), 1944 Bolu-Gerede (M=7,2), 1957 Abant (M=7,1) ve 1967 Mudurnu (M=6,8) depremleri bu zincirin önemli halkalarını oluşturur. Bu deprem serisi, Kuzey Anadolu Fay Zonu'nun davranışını ve sismik aktivitesini anlamada kritik bir öneme sahiptir. ^【3】 

Uluslararası Yardım Seferberliği

Deprem, Türkiye'nin uluslararası arenada dayanışma ve yardımlaşma ağının güçlenmesine vesile olmuştur. İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri, Almanya, Fransa, Suriye, Irak ve İtalya gibi birçok ülke, depremzedeler için ayni ve nakdi yardımlarda bulunmuştur. Özellikle Cengiz Atlı'nın makalesinde belirtildiği üzere, İngiltere'den gelen yardımlar, dönemin Türk-İngiliz dış ilişkileri açısından önem taşımıştır^【4】 . Bu uluslararası yardımlar hem felaketin boyutlarını hafifletmeye hem de Türkiye'nin dış dünyadaki konumunu pekiştirmeye yardımcı olmuştur.

Depremin Bilançosu ve Yıkım

Deprem, Erzincan başta olmak üzere Sivas, Amasya, Ordu, Giresun, Tokat, Gümüşhane ve Tunceli'de büyük hasara yol açmıştır. Resmi rakamlara göre 32.968 kişi hayatını kaybetmiş, 100.000'den fazla kişi yaralanmıştır. Deprem, 116.720 binayı tamamen yıkmış veya ağır hasarlı hale getirmiştir. ^【5】  Erzincan şehir merkezinde ayakta kalan neredeyse hiçbir yapı kalmamıştır. Ayrıca, demiryolları, köprüler ve karayolları da büyük ölçüde tahrip olmuş, bu durum yardım ekiplerinin bölgeye ulaşımını imkansız hale getirmiştir.

Kurtarma ve Yardım Faaliyetleri: Askeri ve Sivil Dayanışma

Depremin hemen ardından, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) hızla olağanüstü toplanarak depremzedelere yardım için gerekli yasal düzenlemeleri yapmıştır. ^【6】 Hükümet ve Kızılay, bölgeye acil yardım gönderme kararı almıştır.^【7】 Ancak, dönemin ağır kış şartları, −30°C'ye varan soğuklar ve yoğun kar fırtınası kurtarma çalışmalarını son derece zorlaştırmıştır.

Kurtarma operasyonları, ağırlıklı olarak hayatta kalan sivil halkın, maden işçilerinin ve askerî birliklerin dayanışmasıyla yürütülmüştür. Yol ve köprülerin yıkılması nedeniyle yardım konvoyları ve trenler bölgeye güçlükle ulaşabilmiştir. Gazete haberlerine göre, yardım ulaştırılamayan bazı köylerde ölü sayısının artmasına yol açan gecikmeler yaşanmıştır. Yaralılar, depremden günler sonra dahi yolların açılmasıyla Sivas, Elazığ, Malatya ve Diyarbakır gibi çevre illerdeki hastanelere sevk edilebilmiştir. Evsiz kalan binlerce kişi, geçici olarak vagonlara yerleştirilmiş ve ardından çevre illerden gönderilen Kızılay çadırlarında barınmaya çalışmıştır .^【8】 

Toplumsal Etkiler ve Yeniden İnşa

Deprem, Erzincan ve çevresinde yüz binlerce insanın evsiz kalmasına ve büyük göç hareketlerine yol açmıştır. Hayatta kalanlar, sevdiklerini kaybetmenin travmasıyla yüzleşmek zorunda kalmış ve zorlu kış şartlarında hayatta kalma mücadelesi vermiştir. Deprem, aynı zamanda ailelerin parçalanmasına, yetim ve öksüz kalan çocukların devlet korumasına alınmasına neden olmuştur. Birçok kişi, daha güvenli ve yaşanabilir bölgelere göç etme kararı alarak mevcut sosyolojik yapıyı değiştirmiştir.

Depremden sonra, Erzincan'ın yeniden inşası süreci başlamıştır. Dönemin uzmanları, şehrin eski yerleşim yerinin fay hattı üzerinde olması nedeniyle yeni bir kent planı oluşturmaya karar vermiştir. Yeni Erzincan, demiryolunun kuzeyinde, jeolojik olarak daha sağlam bir zemin üzerine kurulmuştur. Avusturya'dan getirilen prefabrik yapılarla geçici ve kalıcı konutlar inşa edilmiştir. Bu yeniden yapılanma süreci, Türkiye'nin deprem riskine karşı şehir planlaması konusundaki farkındalığını artırmış ve ileriki yıllarda çıkarılan yasal düzenlemelere zemin hazırlamıştır.