Eşref Bey Türküsü

Giresun’da meydana gelen ve Eşref Gedikali’nin ölümüyle sonuçlanan cinayet olayı etrafında şekillenen Eşref Bey Türküsü, sözlü kültür ortamında yakılan ağıtların zamanla kalıplaşarak türkü formuna dönüşmüş örneklerinden biridir.

Olayla İlgisi

Eşref Bey Türküsü, Giresun’un Piraziz ilçesinde doğan ve Gedikalizade ailesine mensup olan Eşref Gedikali’nin öldürülmesiyle doğrudan ilişkilidir^【1】. Giresun merkezde Camlı Sokak’ta (günümüzde Fatih Caddesi) abisiyle birlikte fındık fabrikası işleten Eşref Gedikali, yörede tanınan ve sevilen bir esnaf olarak bilinmektedir. 1933 yılında fabrikada muhasebeci olarak işe alınan Hakkı Zaimoğlu ile yaşanan gerilim, cinayetle sonuçlanmış^【2】; bu olay yerel halk üzerinde derin bir etki yaratmıştır.

Türkünün Ortaya Çıkışı

Eşref Gedikali’nin genç yaşta ve beklenmedik biçimde öldürülmesi, Giresun halkı üzerinde derin bir etki yaratmıştır. Cinayetin ardından cenaze töreninde ve sonrasında, halk arasında maniler ve ağıtlar yakılmış; bu sözlü ürünler zamanla kalıplaşarak “Giresunlu Eşref Bey Türküsü” adıyla yaygınlık kazanmıştır^【3】. Türkünün hikâyesinin günümüze ulaşmasında, Eşref Gedikali’nin ağabeyi Murat Gedikali’nin kızı Ruhniyaz Karaibrahim’in aktarımları önemli rol oynamıştır^【4】.

Türkünün Konusu

Türkü, Giresun’da sevilen bir esnaf olan Eşref Bey’in, yakın çevresinden bir kişi tarafından öldürülmesini ve bu olayın ardından yaşanan acıyı konu edinmektedir. Dizelerde, öldürme eylemi, pişmanlık vurgusu ve geride kalanların yaşadığı üzüntü ön plana çıkmaktadır.

Türkünün Hikâyesi

Eşref Bey Türküsü’ nün hikâyesi, Eşref Gedikali’ nin yaşamı ve ölümü etrafında şekillenmektedir. Giresun merkezde fındık fabrikası işleten Eşref Bey, Hakkı Zaimoğlu’nu muhasebeci olarak işe almıştır. Bir süre sonra Hakkı Zaimoğlu’nun fabrikada çalışan kadın işçileri rahatsız etmesi üzerine Eşref Bey tarafından sert biçimde uyarılması, iki kişi arasındaki ilişkilerin gerilmesine neden olmuştur.

Aynı yıl Giresun limanından sezonun ilk fındık sevkiyatının yapılması dolayısıyla düzenlenen törenin ardından Eşref Bey ve Hakkı Zaimoğlu fabrikaya dönmüşlerdir. Fabrikada yapılan sohbet sırasında Hakkı Zaimoğlu, Eşref Bey’in tabancasını görmek istediğini söylemiş; silahı eline alır almaz Eşref Bey’i vurmuştur. Yaralı hâlde fabrikadan çıkan Eşref Bey, çevresindekilere saldırganın kimliğini belirtmiş; hastaneye kaldırılmasına rağmen kısa süre sonra hayatını kaybetmiştir. Cinayetin ardından Hakkı Zaimoğlu yakalanarak cezaevine gönderilmiştir. Cezaevinde Eşref Gedikali’nin yakın akrabalarından biri tarafından gerçekleştirilen intikam girişimi sonuçsuz kalmıştır. Olayın ardından yakılan ağıtlar ve söylenen maniler, sözlü aktarım yoluyla günümüze ulaşmış ve türkünün hikâye çerçevesini oluşturmuştur.

Türkünün Sözleri

Giresun üstünde vapur bağırıyor
Eşref’in yarasını doktor sarıyor
Eşref’in annesi yanmış ağlıyor

Atma Hakkı atma pişman olursun
Giresun’un beylerine aman hasım olursun

Bazarsu dereleri bir ufak dere
Eşref’i vurdular aman nafile yere
Nafile nafile o da nafile
Cenazemi koydular otomobile

Atma Hakkı atma pişman olursun
Giresun gençlerine aman düşman olursun

Attığın gurşundan sen utanırsın
Atma Hakkı atma pişman olursun
Attığın gurşundan anam rezil olursun

Batlama deresi bir ufak dere
Eşref’i vurdular aman nafile yere
Nafile nafile o da nafile
Giresun’da dostum var o da nafile

Atma Hakkı atma pişman olursun
Giresun beylerine anam hasım olursun
(Giresun gençlerine anam hasım olursun)

Camlı Sokak paketini atlayamadım
Hakkı düşmanımmış anam anlayamadım

Atma Hakkı atma pişman olursun
Giresun gençlerine anam hasım olursun
(Attığın mermiden sen utanırsın)
(Giresun’da dostum var o da nafile)

Türkünün Türü ve Müzikal Özellikleri

Eşref Bey Türküsü tür bakımından bir ağıttır^【5】. Uşşak dizisinde olup 4/4’lük ölçüye sahiptir^【6】. Kemençe eşliğinde icra edilen türkü, zamanla farklı sanatçılar tarafından çeşitli tempolarda seslendirilmiş; bazı icralarda ağıt karakterini korurken bazı yorumlarda hareketli bir yapıya bürünmüştür. Buna rağmen, türkünün temel anlatısı ve duygusal içeriği değişmeden korunmuştur

Kaynak Kişi

Türkü, Giresun yöresinin önemli kemençe sanatçılarından Piçoğlu Osman tarafından derlenmiş, düzenlenmiş ve icra edilmiştir^【7】. Piçoğlu Osman, halk arasında söylenen ağıt ve manileri müzikal bir bütünlük içinde yeniden düzenleyerek eserin yaygınlaşmasında etkili olmuştur.

Derlenme Süreci

Eşref Bey Türküsü, sözlü kültür ortamında oluşmuş; daha sonra Piçoğlu Osman’ın icralarıyla kayıt altına alınmıştır^【8】. Türkü, TRT repertuvarına “Giresun Eşref Bey Şarkısı” adıyla dâhil edilmiş ve farklı icralarla yaygınlık kazanmıştır^【9】.

Adlandırılması

Eser, “Eşref Bey Türküsü”, “Giresun Eşref Bey Şarkısı” ve “Giresun Üstünde Vapur Bağrıyor” adlarıyla anılmaktadır^【10】. Bu adlandırmalar, türkü sözlerinde geçen ifadeler ve icracı tarafından verilen isimlerle ilişkilidir.

İcra Geleneği

Türkü, başta kemençe olmak üzere farklı çalgılar eşliğinde icra edilmiştir. Bazı icralarda ağıt karakteri korunurken, bazı yorumlarda tempo artırılarak farklı müzikal formlar ortaya çıkmıştır.