Frig Vadisi Peribacaları

Frig Vadisi Peribacaları, Afyonkarahisar il sınırları içerisindeki volkanik arazilerde rüzgâr ve sellenme sularının aşındırması sonucu oluşan, farklı morfolojik özelliklere sahip doğal yer şekilleridir.^【1】

^{Frig Vadisi Peribacaları} (Türkiye Kültür Portalı)

Afyonkarahisar'ın jeolojik yapısı gereği, volkanik arazi üzerindeki İhsaniye, İscehisar, Bayat ve Bolvadin ilçelerinde konik, şapkalı veya şapkasız formlarda çok sayıda peribacası yer alır. Bu yer şekilleri, yamaçlardaki sellenme sularının yol açtığı farklı aşınma süreçleri sonucunda meydana gelir.^【2】

Peribacalarının en yoğun bulunduğu hat, İscehisar ilçesinin Seydiler köyünden başlayarak İhsaniye ilçesinin Döğer köyüne kadar uzanır. Bu güzergâh üzerindeki yerleşim birimleri, Afyonkarahisar Valiliği tarafından yaptırılan Turizm Kuşağı Yolu ile birbirine bağlanır.^【3】

^{Frig Vadisi Peri Bacaları} (Türkiye Kültür Portalı)

İscehisar ilçesine bağlı Seydiler köyü ve çevresindeki vadilerde yaklaşık 1-2 kilometrekarelik bir alana yayılan, irili ufaklı ve farklı morfotipte peribacaları bulunur.^【4】

Afyonkarahisar-Ankara karayolunun kenarında konumlanması sebebiyle Seydiler peribacaları, bölgede ulaşımı en kolay olan oluşumlardır. Bu bölgedeki tüflerin oluşturduğu peribacalarının oluşum ve şekillenme süreci günümüzde de devam etmektedir.^【5】

Boyları birkaç metreden başlayıp 30 metreye kadar ulaşan bu oluşumlar tekli veya sıralı halde bulunur. Seydiler bölgesindeki peribacaları morfolojik yapıları itibarıyla genç bir kadın silueti, vezir veya lale şekillerini andırır.^【6】

İhsaniye ilçesinde Afyonkarahisar ilinin en büyük şapkalı ve şapkasız peribacaları ile peribacası vadileri yer alır. Bu oluşumlar Kıyır köyünün dağ eteklerinde, Ayazini köyünün içinde ve çevresinde, Göynüş Vadisi ile Demirli köyü civarında, Bayramaliler köyü çevresinde, Döğer kasabasının Alanlı mahallesi yolu ile Asar Kale civarında ve Üçlerkayası köyü ile çevresinde yoğunlaşmıştır. Yaklaşık 110 kilometre uzunluğundaki köy yolları bu bölgedeki yerleşimleri birbirine bağlar.^【7】

Bolvadin ilçesine bağlı Özburun kasabasının Minareli Deresi mevkisinde yer alan peribacaları, diğer yörelerdeki oluşumlardan farklı yapısal özelliklere sahiptir. Kemerkaya kasabasından Bayat ilçesine doğru uzanan hat boyunca peribacalarına rastlanmakla birlikte, oluşumlar özellikle Derbent köyü civarında yoğunlaşır.^【8】

^{Frig Vadisi Peri Bacaları} (Türkiye Kültür Portalı)

Ayrıca Bayat ilçesinin İnpazarcık bölgesinde ve Mekan Yaylası'nın karşısında konumlanan Eyerli Dağı'nın yamaçlarındaki dere yataklarında da peribacaları bulunur.^【9】

Bunların yanı sıra Karakaya köyünün Veliler, Kavruklar ve Keserler mahallelerinde, Olukpınar köyünün Öldümler mahallesinde, Ağın Dağı eteklerindeki kaya yerleşimlerinin ön kısımlarında, Alanyurt kasabasında, Selimiye köyü civarında ve Çatağıl köyüne 2 kilometre mesafedeki ormanlık alanda bulunan Ornaş Kayalıkları çevresinde de peribacası oluşumları mevcuttur.^【10】

Frig Vadisi Peribacalarının yer aldığı bölgedeki beşerî yerleşim tarihi Eski Tunç Dönemi'ne (MÖ 3000-2000) kadar uzanır. Hititlerin MÖ 1200 yıllarında parçalanmasının ardından batıdan gelen Frig kavimleri bölgeye yerleşmiştir.^【11】

MÖ 660 yılında Kimmer saldırılarıyla yıkılan Frig hâkimiyeti, sonrasında Yazılıkaya ile İhsaniye çevresindeki kayalık ve ormanlık bölgede yeniden kurulmuş; Altıntaş ve Dinar'a kadar uzanan hat üzerinde MÖ 546 yılına kadar devam etmiştir. Friglerin siyasi gücü MÖ 6. yüzyılın sonundan itibaren sona ermiş olsa da bölgede Frig kültürü, dini ve mitolojisi yüzlerce yıl sürmüş, Frig dili bölgede yaklaşık bin yıl boyunca konuşulmuştur.^【12】

Frigler, büyük boy tüf kaya blokları üzerine işlenmiş Ana Tanrıça Kübele kültüne ait tapınak cepheleri, kült mezarları, mezar anıtları ve aslan kabartmaları inşa etmiştir. Afyonkarahisar'ın kuzeyindeki Göynüş Vadisi ve Döğer bölgesinde yer alan Aslantaş, Yılantaş, Matlaş, Kapıkaya I ve Kapıkaya II anıtları öne çıkan Frig kaya anıtlarındandır.^【13】

Frig döneminin ardından Roma ve Bizans dönemlerinde de bölgedeki tüf kaya kütleleri oyularak yerleşim yerleri, dini mekânlar ve savunma alanları oluşturulmuştur. Bu doğrultuda Metropolis, Bin İnler, İnpazarcık ve Ornaş gibi yerleşim birimleri; Avdalaz, Demirli, Bayramaliler ve Asar Kale gibi savunma mekânları; Selimiye, Alanören, Devrent ve Elicek gibi mezar odaları; Kırkinler gibi dini mekânlar ve Yedikapılar gibi yer altı yerleşimleri inşa edilmiştir.^【14】

İhsaniye ilçesine bağlı Ayazini köyündeki peribacaları, Erken Bizans döneminde oyularak konut ve yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Bu dönemden günümüze ulaşan beşerî yapılar arasında tekli ve aile tipi mezar odaları, Ayazini Kilisesi ve gövdesi oyularak içinde sarnıç oluşturulan Avdalaz Kalesi yer alır.^【15】

^{Frig Vadisi Peri Bacaları} (Türkiye Kültür Portalı)

Bölge, bünyesinde barındırdığı jeolojik doğal güzelliklerin yanı sıra kaya kiliseleri, kaya mezarları ve tarihi ören yerleri ile turizm ve rekreasyonel açıdan önemli bir kültür turizm alanıdır.^【16】

Kolay işlenebilen volkanik tüf yapısı sayesinde peribacalarıyla şekillenen ve yüzyıllar boyunca Frig medeniyetine ev sahipliği yapmış olan Dağlık Frigya Vadisi, 2015 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer almaktadır.^【17】