Gelada Maymunu (Theropithecus Gelada)

Geladalar, belirgin bir eşeysel dimorfizm sergileyen iri yapılı primatlardır. Yetişkin erkekler ortalama 20,25 kg ağırlığındayken dişiler yaklaşık 14,8 kg ile daha küçük bir yapıya sahiptir.^【1】Türün en ayırt edici morfolojik özelliği, her iki cinsiyette de göğüs bölgesinde bulunan ve beyaz tüylerle çevrelenmiş üçgen şeklindeki kılsız deri yamasıdır; bu bölgenin rengi ve boyutu dişilerdeki hormonal döngülere bağlı olarak değişim gösterir. Yüz yapıları kısa bir rostrum ve geniş burun delikleri ile karakterizedir; ayrıca görsel iletişimde kullanılan soluk renkli göz kapaklarına sahiptirler. Erkek bireyler, dişilerden farklı olarak belirgin bir yele ve favori tüylerine sahiptir. Beslenme stratejilerine adaptasyon olarak geladalar, catarrhine primatları arasında başparmak ile işaret parmağının karşı karşıya gelme kabiliyeti en yüksek türdür; bu özellik onların tekil çimen bıçaklarını hassasiyetle seçmelerine olanak tanır. Ayrıca yer altı besin kaynaklarını kazmak için kısa ve sağlam falanjlara sahiptirler.

^{Gelada Maymunu} (Pixabay)

Tür, deniz seviyesinden 2.000 ila 5.000 metre yükseklikteki yüksek rakımlı dağlık çayırları habitat olarak tercih eder. Etiyopya'da popülasyonun büyük bir kısmı Simien Dağları Milli Parkı'ndaki Gich ve Sankaber bölgelerinde yoğunlaşmıştır. Geladalar, geceyi yırtıcılardan korunmak amacıyla dik uçurum yüzeylerindeki setlerde geçirir, gündüzleri ise beslenmek üzere yakındaki plato ve çayırlara dağılırlar. Habitatları, özellikle yağış rejimine bağlı olarak mevsimsel değişkenlik gösteren plato, uçurum kenarı ve vadi gibi mikrohabitatlardan oluşur. Simien Dağları'ndaki popülasyonun dağılımı, Tacazze Nehri ve Mavi Nil gibi derin vadilerle parçalanmış durumdadır; bu coğrafi bariyerlerin popülasyon yapısı üzerinde genetik izolasyona neden olduğu düşünülmektedir.

^{Gelada Maymununun Coğrafi Dağılımı (Yapay Zeka Aracılığıyla Üretilen Görsel)}

Geladalar, dünyadaki tek graminivor primat türü olarak benzersiz bir ekolojik niş işgal ederler. Diyetlerinin %90'ından fazlası monokotiledon çimenlerden oluşur. Ancak besin seçimleri mevsimsel erişilebilirliğe göre dramatik bir değişim gösterir. Bol yağışlı dönemlerde diyetin %93'ünü taze yeşil çimen yaprakları oluştururken kurak mevsimde bu oran düşer ve hayvanlar toprak altındaki rizomlara, yumrulara ve soğanlara yönelirler. Kurak mevsimde tüketilen besinlerin yaklaşık %67'sini çimen kökleri oluşturur. Geladaların beslenme süresi, diğer otçul primatlara göre oldukça yüksektir ve günlük zaman bütçelerinin önemli bir kısmını kapsar.

Kurak mevsimde yeşil otların azalması, bireyleri daha fazla enerji harcayarak toprak altı kaynakları kazmaya zorlar; bu durum diyet kalitesinin düşmesine rağmen beslenme süresinin artmasıyla dengelenmeye çalışılır.^【2】

^{Gelada Maymunu} (Pixabay)

Gelada toplumu, hiyerarşik ve çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Temel sosyal birim; bir üreme erkek bireyi, iki ila sekiz dişi ve onların yavrularından oluşan tek erkekli birim veya haremlerdir. Haremin sosyal bütünlüğü, erkek bireyin agresif güdümlemesinden ziyade dişiler arasındaki güçlü bağlarla sağlanır; dişiler genellikle grubun gerçek liderleri olarak hareket eder ve istenmeyen erkekleri gruptan uzaklaştırabilirler. Bu birimler bir araya gelerek bandları ve daha büyük geçici topluluklar olan sürüleri oluştururlar. Sürü büyüklüğü mevsimsel olarak değişebilir ve bin bireyi aşan agregasyonlar gözlemlenebilir. Geladalarda sosyal etkileşimin önemli bir parçası olan oyun davranışı, özellikle dişiler arasında sosyal bağların güçlendirilmesi ve birelerin sosyal yetkinliklerinin değerlendirilmesi amacıyla kullanılır. Grupların bölünmesi ve birleşmesi, doğrudan besin bolluğundan ziyade besin kaynaklarının mekânsal olarak ne kadar yamalı dağıldığıyla korelasyon gösterir.

Türde spesifik bir üreme mevsimi bulunmamakla birlikte yağışlı dönemlerde doğum oranlarının arttığı gözlemlenmiştir. Gebelik süresi yaklaşık beş ila altı aydır ve dişiler genellikle tek bir yavru dünyaya getirir. Emzirme süreci 12 ila 18 ay sürerken yavruların bakımı birincil olarak dişilerin sorumluluğundadır. Dişiler yaklaşık dört beş yaşında, erkekler ise beş yedi yaşlarında cinsel olgunluğa erişirler. Esaret altında 30 yıldan fazla yaşayabildikleri kaydedilmiştir.

Geladaların başlıca doğal yırtıcıları arasında leoparlar, sırtlanlar ve çakallar yer alır; ayrıca yavrular için yırtıcı kuşlar tehdit oluşturabilir. Yırtıcı tehdidine karşı temel stratejileri, uçurumlara kaçmak ve sürü büyüklüğünü artırarak bireysel yakalanma olasılığını düşürmektir. Görüş mesafesinin 10 metrenin altına düştüğü habitatlarda alarm verme ve kaçma tepkileri belirgin şekilde artış gösterir.

IUCN Kırmızı Listesi'nde "Düşük Riskli" kategorisinde sınıflandırılmalarına rağmen ekolojik açıdan oldukça uzmanlaşmış bir tür olmaları nedeniyle CITES Ek II listesinde yer alırlar. Tarım arazilerinin genişlemesi ve yerel çiftçilerle yaşanan çatışmalar tür üzerindeki temel tehditleri oluşturmaktadır. Koruma altındaki tek alan olan Simien Dağları Milli Parkı'nda tam koruma altındadırlar.