Gökova Susamı

Gökova Susamı (Sesamum indicum), Muğla ili Ula ilçesindeki Aşağı Gökova Havzası'nda yetiştirilen tek yıllık bir susam bitkisidir. Taneleri ham hâldeyken bile kavrulmuş susam rengindeki sarı tonda olduğu için yörede "Gökova Sarısı" olarak da adlandırılır. Ayrıca "Altın Susam" adıyla da bilinir.

^{Gökova Susamı Hasadı} (Anadolu Ajansı)

1910 tarihli salnamelerde yörede yetiştirilen susamların ihraç edildiği kayıtlıdır.^【1】Susam, yöre halkının tarımsal faaliyetleri arasında uzun yıllardır yer alır.

Yetişme alanı Akyaka, Gökova, Yeşilova, Ataköy, Akçapınar, Şirinköy, Çıtlık, Gökçe, Elmalı, Portakallık, Karabörtlen ve Örnekköy yerleşimlerinden oluşur. Bölgede Gökova Körfezi'nden esen ve "Deli Mehmet" adı verilen rüzgâr denizden iyot taşır ve susama özgün bir aroma kazandırır. Mayıs-eylül arasındaki yetişme döneminde gece-gündüz sıcaklık farkının az olması verimi artırır. Bitki dik büyür ve boyu, arazinin durumuna göre 60–150 cm arasında değişir. Taneler eliptik yapıdadır. Uç kısmında bir çıkıntı, arka kısmında bir çukurluk bulunur. Tane uzunluğu 3,1–3,38 mm, genişliği 1,6–1,88 mm'dir. Yağ oranı %41,4–44,2, protein oranı %15,5–16,2, toplam doymamış yağ asidi oranı %80,3–80,8, kül oranı %3,2–3,6'dır. Omega-3, omega-6 ve omega-9 yağ asitlerini yüksek oranda içerir.^【2】

Toprak sonbahar ve kış aylarında sürülür. Ekim mayıs ayında veya haziranın ilk haftasında, dekar başına 150–500 gram tohumla elle ya da makineyle yapılır. Tohumlar 7–10 günde çimlenir. Ekimden yaklaşık 30 gün sonra, bitki boyu 5–10 cm'ye ulaştığında yabani ot çapası yapılır. Yetiştirme boyunca sulama ve gübreleme yapılmaz. Yaprak ve kapsüllerin sararması, çiçeklenmenin durması ve alt kapsüllerin kahverengiye dönmesi hasat zamanının geldiğini gösterir. Hasat ağustos-eylül aylarında, ekimden en az 90 gün sonra, bitkiler elle sökülerek yapılır. Sökülen bitkiler baş kısımları yukarı gelecek şekilde "gümül" adı verilen piramit biçimli kümeler hâlinde 18–21 gün bekletilir. Ardından örtü üzerinde elle silkelenir ve doğal esintiden yararlanılarak elenir. Bu yönteme "savrulma" denir. Gümüller kuruduktan sonra ters çevrildiğinde kendiliğinden dökülen iri taneler, ertesi yılın tohumluğu olarak ayrılır.

^{Gökova Susamı Hasadı} (Anadolu Ajansı)

2020 yılında Gökova'da 13.500 dekar alanda yaklaşık 1.500 ton rekolte öngörülmüştür.^【3】Üretimin büyük bölümü ihraç edilir. İhracat yapılan ülkeler arasında Japonya, Çin, Yunanistan ve İngiltere bulunur; İngiltere'ye ilk gönderim 2022'de yapılmıştır. Japonya'da susam suşi yapımında kullanılır. Çin ve Japonya'dan gelen talebin artmasıyla kilogram fiyatı, önceki yıllardaki 5–6 liradan 2020'de 17–20 liraya yükselmiştir.^【4】Yurt içinde tahin, tahin helvası, susam yağı ve simit üretiminde değerlendirilir.

Coğrafi işaret başvurusu 14.01.2022 tarihlidir. Menşe adı tescili 07.05.2026'da 1855 numarayla yapılmış, tescil ettiren Muğla Ticaret ve Sanayi Odası olmuştur. Denetim yılda iki kez, bu odanın koordinatörlüğünde Ula İlçe Tarım Müdürlüğü, Ula Ziraat Odası, Ula Belediye Başkanlığı ve Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi'nden uzman kişilerin oluşturduğu denetim mercii tarafından yapılır. Ürün Slow Food hareketinin "Nuh'un Ambarı" envanterinde yer alır. Ula Belediyesi 2025'ten itibaren Gökova Susamı Hasat Festivali düzenlemektedir.