Halkalı Güneş Tutulması

Halkalı Güneş tutulması, Ay’ın Güneş ile Dünya arasına girmesine karşın Güneş’i bütünüyle örtememesi sonucu, Güneş diskinin çevresinde parlak bir halka görünümünün oluştuğu bir Güneş tutulması türüdür. Tutulmanın türü, tutulma anında Ay ve Güneş’in Dünya’dan gözlenen açısal çaplarına bağlıdır; Ay’ın görünen çapı Güneş’inkinden küçük olduğunda halkalı, büyük olduğunda tam, hizalanmanın tam olmaması durumunda ise parçalı Güneş tutulması meydana gelir. Halkalı Güneş tutulmaları sırasında Güneş diskinin çevresinde parlak bir halka görünümü oluşmakta ve bu görünüm “ateş çemberi” olarak adlandırılmaktadır.

Oluşum Koşulları

Güneş tutulmaları, Ay ile Güneş’in Dünya’dan bakıldığında aynı doğrultuda ya da bu doğrultuya çok yakın konumlarda hizalanmasıyla meydana gelir. Tutulmanın halkalı olarak gerçekleşebilmesi için tutulma anında Ay’ın Dünya’ya görece uzak bir konumda bulunması ve bu nedenle Dünya’dan bakıldığında Güneş’ten daha küçük görünmesi gerekmektedir.

Ay, Dünya çevresinde eliptik bir yörüngede dolandığından Dünya’ya olan uzaklığı periyodik olarak değişir. Ay’ın apojede bulunduğu durumlarda görünen açısal çapı küçülür; bu koşullarda Ay, Güneş diskinin merkezini örtmesine rağmen kenarları kapatamaz ve halkalı Güneş tutulması oluşur.

Ay’ın yörünge düzlemi ile Dünya’nın Güneş etrafındaki yörünge düzlemi iki noktada kesişir. Ay ve Güneş’in bu düğüm noktalarında veya bu noktalara yakın konumlarda bulunması tutulma koşullarını sağlar. Bu geometrik koşulların her ay gerçekleşmemesi nedeniyle Güneş tutulmaları düzenli aralıklarla gözlenmez.

Güneş Tutulması Türleri İçindeki Yeri

Güneş tutulmaları, Ay ile Güneş’in Dünya’dan gözlenen doğrultularının çakışma derecesine ve tutulma anındaki açısal çaplarına bağlı olarak tam, halkalı ve parçalı olmak üzere üç ana türde sınıflandırılır. Ay’ın görünen çapının Güneş’inkinden küçük olması halkalı, daha büyük olması tam Güneş tutulmasına yol açar. Doğrultuların tam çakışmaması durumunda parçalı tutulma gözlenir.

Gözlem Özellikleri

Halkalı Güneş tutulmasının halkalı biçimde izlenebildiği alan, Dünya yüzeyi üzerinde dar bir gözlem kuşağıyla sınırlıdır. Bu kuşak, Ay ve Güneş’in izdüşümlerinin neredeyse çakıştığı bölgeleri kapsar. Halkalı gözlem kuşağının dışında kalan alanlarda tutulma, parçalı Güneş tutulması olarak gözlenir.

Halkalı tutulmalar sırasında Ay, Güneş diskinin merkezini örter; ancak Ay’ın görünen çapının daha küçük olması nedeniyle Güneş’in kenarları parlak bir halka şeklinde görünür. Bu nedenle Güneş ışığı tamamen kesilmez ve tam Güneş tutulmalarında gözlenen tam kararma koşulları oluşmaz.

Türkiye’den Gözlenebilirlik

Türkiye, halkalı Güneş tutulmalarının halkalı olarak izlenebildiği dar gözlem kuşağının çoğu zaman dışında kaldığı bir coğrafi konumda yer almaktadır. Bu nedenle halkalı Güneş tutulmaları Türkiye’den genellikle parçalı Güneş tutulması şeklinde gözlenmektedir.

21 Haziran 2020 tarihinde gerçekleşen halkalı Güneş tutulmasında Türkiye, halkalı gözlem kuşağının dışında kalmış ve tutulma ülke genelinde parçalı Güneş tutulması olarak izlenmiştir. Bu tutulma sırasında Güneş diskinin yaklaşık %16’sının Ay tarafından örtüldüğü belirtilmiştir.^【1】

15 Ocak 2010 tarihinde gerçekleşen bir diğer halkalı Güneş tutulmasında da Türkiye halkalı gözlem kuşağı dışında yer almış; Türkiye’den yapılan gözlemlerde Güneş’in ortalama %12’sinin Ay tarafından örtüldüğü ifade edilmiştir.^【2】

Tarihsel Gözlemler ve Kayıtlar

Türkiye’de Güneş tutulmalarına ilişkin gözlemler, yalnızca modern astronomi dönemine ait olmayıp tarihsel kaynaklarda da yer almaktadır. Osmanlı döneminden itibaren Güneş tutulmaları; astronomi metinleri, takvimler ve gözlem kayıtları aracılığıyla belgelenmiştir. Bu kayıtlar, tutulmaların tarihleri ve gözlemlendiği bölgeler hakkında bilgi sunmaktadır.

Tarihsel belgelerdeki tutulma kayıtları, gözlemsel ayrıntı düzeyi sınırlı olmakla birlikte, tutulmaların kronolojik olarak belirlenmesinde ve tarihsel olayların tarihlendirilmesinde yardımcı veriler sağlamaktadır.

Bilimsel ve Kurumsal Çalışmalar

Halkalı Güneş tutulmaları, Güneş tutulmaları sınıflandırması içerisinde ayrı bir tutulma türü olarak ele alınmaktadır. Halkalı Güneş tutulması, Ay’ın Güneş’i bütünüyle örtememesi sonucunda Güneş diskinin kenarlarında parlak bir halka görünümünün oluşması üzerinden tanımlanmakta; bu özelliğiyle tam ve parçalı Güneş tutulmalarından ayrıldığı belirtilmektedir.

Kurumsal düzeyde gerçekleştirilen gözlemlerde halkalı Güneş tutulmaları, Güneş ışınımındaki geçici değişimlerin Dünya çevresi üzerindeki etkilerini incelemek amacıyla ele alınmaktadır. Bu kapsamda tutulma sırasında Güneş’ten Dünya’ya ulaşan ışınım miktarındaki azalmanın ölçülmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Güncel bilimsel araştırmalarda, tutulma süresince meydana gelen ışınım değişimlerinin iyonosfer gibi atmosferin üst katmanlarında kısa süreli fiziksel değişimlere yol açabileceği varsayımı doğrultusunda tutulma öncesi, sırası ve sonrasındaki veriler karşılaştırılmaktadır.

Güncel Gözlemler

14 Ekim 2023 tarihinde gerçekleşen halkalı Güneş tutulması, Ay’ın Güneş’i bütünüyle örtemediği bir hizalanma sonucunda ortaya çıkmış ve Amerika Birleşik Devletleri’nde belirli bir hat boyunca halkalı tutulma olarak gözlenmiştir. Tutulma, Pasifik zaman dilimiyle saat 09.13’te başlamış; Oregon’dan başlayarak Nevada, Utah, New Mexico ve Teksas eyaletleri boyunca izlenmiştir. Bunun dışında kalan bazı bölgelerde tutulma parçalı olarak gözlenmiştir.