Hıdırlık Camii (Çorum)

Hıdırlık Camii (Süheyb-i Rûmî Camii), Çorum il merkezinin batısındaki Hıdırlık Tepesi'nde yer alan, bugünkü yapısı II. Abdülhamid döneminde inşa edilen ve bünyesindeki türbede Süheyb-i Rûmî ile Ubeyd Gazi'ye atfedilen makamları barındıran camidir.^【1】 Cami, çevresindeki mezar ve türbelerle birlikte bir hazire niteliği taşımaktadır.^【2】

Cami, Çorum şehir merkezinin batısında, Hıdırlık mevkiinde bulunan tepenin en yüksek noktasında yer almaktadır.^【3】 Şehir merkezine yürüme mesafesindeki yapının çevresindeki yeşil alan, Hıdrellez şenliklerinin düzenlendiği mekândır.^【4】

Kaynaklarda Hıdırlık'taki türbe, zaviye ve caminin Selçuklu dönemine kadar götürüldüğü belirtilmektedir.^【5】 Rivayete göre ilk cami, Hz. Peygamber'in yakın arkadaşlarından Süheyb-i Rûmî'ye saygı nişanesi olarak Hıdıroğlu Hayrettin tarafından yaptırılmıştır; bu yapının inşa tarihi bilinmemektedir.^【2】 984 (1576) tarihli kayıtlarda alanda bir zaviyenin bulunduğu görülmekte olup zaviye, işlevini 1925 yılına kadar sürdürmüştür.^【6】 Rifâîlik tarikatına bağlı olan zaviye, cami ve türbe ile birlikte bir külliye oluşturmaktaydı.^【7】

II. Abdülhamid döneminden önce yapı, cami ile türbeyi bir arada barındıran sade bir ahşap binaydı.^【5】 Beşiktaş Muhafızı Yedi Sekiz Hasan Paşa'nın durumu padişaha bildirmesi üzerine yeni bir cami yapılmasına karar verilmiştir.^【2】 8 Zilkade 1307 (29 Haziran 1890) tarihinde cami ve türbenin masraflarının Hazine-i Hâssa'dan karşılanarak inşa edilmesi kararlaştırılmış; ilk etapta Çiftler Çiftliği gelirlerinden 90.000 kuruş gönderilmiştir.^【8】 Ödeneğin yetmemesi üzerine ek ödenek sağlanarak inşaat tamamlanmış, ödeneğin karşılamadığı mihrap, minber, kürsü ve kapı gibi unsurların masrafını ise halk üstlenmiştir.^【9】 Camideki üç kitabede hicri 1307–1308 tarihleri bulunmaktadır.^【2】 1891 ve 1892 tarihli çizimlerde cami, türbe ve şadırvan birlikte görülmektedir.^【10】

1925 yılında 677 sayılı Kanun ile tekke ve zaviyelerin kapatılması üzerine Hıdırlık zaviyesi de kapatılmış ve binası yıkılmıştır.^【11】 Cami ve türbe ise günümüze ulaşmıştır.^【11】

Cami ve türbe, eğimli bir arazi üzerinde yan yana inşa edilmiş fevkani (yüksek) bir yapıdır. Son cemaat yerine 10–12 basamaklı iki ayrı merdivenle çıkılmaktadır.^【11】 Yapıda sarı kesme taş, moloz taş ve tuğla kullanılmıştır.^【2】

^{Hıdırlık Camii'nin fevkani cephesi ve minaresi (}Kültür Portalı⁾

• Son Cemaat Yeri ve Harim: Son cemaat yeri, ahşap direkler üzerine oturan ahşap çatılı, balkon tipinde bir mekândır; giriş kapısı oyma ahşaptır. Harim tek büyük kubbeyle örtülü olmakla birlikte yapı dışarıdan kiremit kaplı çatı görünümündedir.^【11】
• Mihrap, Minber ve Kürsü: Altın yaldız süslemeli beyaz mermerden yapılmıştır.^【11】 Bunlarda kullanılan mermer, Taypı ve Sağpazar köylerinden getirilmiştir; minberde "Sene 1308" tarihli bir kitabe bulunmaktadır.^【9】
• Minare: Harimin kuzeydoğu köşesinde yer alan minarenin kaidesi ve şerefesi kesme taş, gövdesi ise tuğladan silindiriktir.^【2】 Minare tek şerefelidir.^【6】
• Şadırvan: Avluda ahşap direkli, kiremit çatılı sekizgen bir şadırvan bulunmaktadır.^【11】

Caminin batısına bitişik türbe iki odalıdır; dış oda türbedara ayrılmış, iç odada ise Süheyb-i Rûmî ve Ubeyd Gazi'ye ait iki sanduka yer almaktadır. Kubbeli türbenin harime açılan iki penceresi bulunmaktadır.^【11】 Caminin batısında, bahçe içindeki türbede Kerebi Gazi'nin makamı yer almaktadır.^【12】 Bahçedeki bir diğer türbede ise Elhac Yusuf-u Bahri medfundur.^【2】

^{Türbede Süheyb-i Rûmî ve Ubeyd Gazi makamları (}Kültür Portalı⁾

Bazı geç dönem kaynaklarında Süheyb b. Sinân'ın 49 (669) yılındaki İstanbul seferine katıldıktan sonra Çorum yakınlarında vefat ettiği ve Hıdırlık'a defnedildiği rivayet edilmektedir. Ancak onun Medine'de vefat ederek Cennetü'l-Bakī'ye defnedildiği bilindiğinden Hıdırlık'taki türbe bir makam olarak değerlendirilmektedir.^【13】

Hıdırlık zaviyesinin son şeyhi Abbas Külâhî Efendi, hicri 1289 (1872) yılında doğmuştur.^【14】 Zaviyedar Ömer Hulusi Efendi'nin yeğeni ve damadı olan Abbas Efendi, Sivas ve Çorum'da eğitim görmüş, İstanbul'da Hafız Reşit Efendi'den ders almıştır.^【15】 7 Muharrem 1310 (1 Ağustos 1892) tarihinde zaviyedarlığa atanmış,^【16】 hatiplik ve türbedarlık görevlerini de üstlenmiştir.^【15】 Rifâîliğin Sayyâdiyye koluna mensup bir şeyh olarak Rifâî ayinlerini yönetmiştir.^【16】

• 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı: Gönüllü toplamış ve Çorum taburuna üç ipek sancak götürmüştür. 1900 yılında Mecidiye, 1901 yılında ise Osmanî nişanı almıştır.^【15】 Ayrıca nakîbüleşraflık görevine getirilmiştir.^【14】
• Milli Mücadele: Asilerin Çorum'a girmesini engellemek için Hıdırlık Tepesi'nde sahte siperler kazdırmış ve mezar taşlarının üzerine örtüler örterek asker izlenimi uyandırmıştır. Refet Paşa'nın teşvikiyle bir nakliye ağı kurarak Samsun'dan Ankara'ya mühimmat sevk etmiştir.^【17】 Tekâlif-i Milliye kapsamında Veli Paşa Hanı'nda toplanan levazımat da onun idaresindeki deve ve at arabası kafileleriyle cepheye ulaştırılmıştır.^【18】
• Cumhuriyet Dönemi: Zaviyenin kapatılmasının ardından camide imamlık yapmayı sürdürmüş ve caminin altındaki müştemilatta yaşamıştır. 13 Şubat 1963'te vefat etmiştir.^【17】

Yeniden inşasından 1990 yılına kadar yapıda bir onarım kaydı bulunmamaktadır. İlk restorasyon 1991 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilmiş; ahşap aksam boyanmış, bazı duvarlar yeniden örülmüş ve derzler doldurulmuştur.^【19】 Son restorasyon da Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından aslına uygun olarak yapılmıştır.^【19】 Restorasyonun ardından cami bir cuma namazıyla yeniden ibadete açılmış,^【20】 8 Mayıs 2018'de ise toplu açılış töreniyle resmî açılışı gerçekleştirilmiştir.^【19】

Hıdırlık'taki sahabe makamları, özellikle kandil gecelerinde, gelin alma ve sünnet törenlerinde Çorum'da en çok ziyaret edilen yerlerdendir.^【12】 Alan, Hıdrellez ve Ramazan buluşmalarının yanı sıra asker uğurlama dualarına da ev sahipliği yapmaktadır.^【21】 Zaviyede muhafaza edilen sancak-ı şerif, seferberlik ve asker uğurlamalarında sergilenmiştir.^【22】