İpekkuyruk (Bombycilla garrulus)

İpekkuyruk, Bombycillidae familyasına ait, orta büyüklükte ve sürü hâlinde bulunmasıyla tanınan göçmen bir kuş türüdür. Bilimsel adı Bombycilla garrulus olan bu tür, Palearktik ve Nearktik bölgelerde yayılış gösterir ve kuzey enlemlerde üreme alanlarına sahiptir. Düzensiz göç hareketleriyle geniş alanlara dağılabilen ipekkuyruk, meyve ağırlıklı beslenmesi, kısa süreli konaklama alanlarında toplu olarak bulunması ve belirgin sosyal davranışlarıyla ayırt edilir. Türkiye’de nadir ve düzensiz görülen bir türdür; ülkedeki varlığı kış ve ilkbahar dönemleriyle sınırlıdır.

Özellikler

İpekkuyruk, yuvarlak gövdeli, kısa boyunlu ve orta uzunlukta kanatlara sahip bir kuştur. Başın arka kısmında belirgin bir tepelik bulunur. Tüy örtüsü gri ve bej tonlarında olup kanatlarda sarı ve kırmızı renkli küçük uzantılar yer alır; kuyruğun ucunda ise sarı renkli bir bant görülür. Gaga kısa ve siyah renklidir, ayaklar koyu renklidir. Dişi ve erkek bireyler dış görünüş bakımından büyük ölçüde benzerdir; genç bireylerin tüyleri daha mat ve tepelikleri daha az belirgindir.

Tür, sürü hâlinde bulunması ve hareketlerini toplu biçimde gerçekleştirmesiyle tanımlanır. Tüneme sırasında çoğunlukla yüksek ağaçların üst kısımlarını tercih eder. Dinlenme hâlindeyken sesli iletişim kurulduğu, uyarı durumlarında ise sürüdeki ses etkinliğinin kesildiği ve bireylerin eş zamanlı olarak yer değiştirdiği belirtilmektedir.^【1】

Coğrafi Dağılım ve Göç

İpekkuyruk, Palearktik ve Nearktik bölgelerde yayılış gösteren geniş dağılımlı bir türdür. Kuzey Avrupa, Fennoskandiya ve Rusya’nın kuzey kesimleri başlıca üreme alanları arasında yer alır. Ayrıca Kuzey Amerika’nın kuzey bölgelerinde de düzenli olarak bulunur. Üreme dönemleri dışında, besin kaynaklarının durumuna bağlı olarak daha güney enlemlere doğru geniş çaplı yer değiştirmeler gerçekleştirebilir.

Tür, düzenli göç yolları izleyen kuşlardan farklı olarak düzensiz ve kitlesel göç hareketleriyle tanımlanır. Bu hareketler, özellikle meyve veren ağaç ve çalıların ürün miktarındaki değişimlerle ilişkilidir. Bazı yıllarda çok geniş alanlara yayılırken, bazı dönemlerde yayılış alanı daha sınırlı kalabilir. Bu düzensiz hareketlilik, türün yıl içinde farklı coğrafyalarda toplu hâlde ortaya çıkmasına yol açar.

Türkiye, ipekkuyruğun sürekli yayılış alanı içinde yer almaz. Türün ülkedeki varlığı, düzensiz göç hareketleri sırasında ortaya çıkan sınırlı ve aralıklı bulunmalarla sınırlıdır. Türkiye’deki varlık dönemleri kış ve ilkbahar aylarını kapsar. Tür, Artvin (Hopa), İstanbul (Beykoz–Riva), Kırklareli (Pınarhisar–Yenice), Samsun (Asarcık ve Bafra) ve Van (Yüzüncü Yıl Üniversitesi Kampüsü) çevresinde bulunmuştur.^【2】

Beslenme

İpekkuyruk, beslenmesini büyük ölçüde meyveler üzerine kurar ve meyve veren ağaç ile çalıların bulunduğu alanlarda beslenir. Yumuşak yapılı meyveler temel besin kaynağını oluşturur; özellikle kış ve göç dönemlerinde bitkisel besinlerin payı artar. Üreme döneminde beslenmeye böcek ve diğer küçük omurgasızlar da eklenir, ancak yılın büyük bölümünde meyveler başlıca besin grubudur. Türkiye’de bulunan ipekkuyruklar, elma ve ökse otu meyvelerini tüketir. Kısa sürede çok sayıda meyve aldıktan sonra yeniden tüneme alanlarına yönelirler.

Üreme

İpekkuyruk, üreme döneminde ormanlık alanlarda, özellikle iğne yapraklı ağaçların bulunduğu bölgelerde yuva kurar. Yuvalar genellikle ağaçların orta ve üst kısımlarına, dallar arasına yerleştirilir ve yosun, ince dallar, ot parçaları ile tüylerden oluşan bir yapı gösterir. Dişi birey tek seferde çoğunlukla 4–6 yumurta bırakır; kuluçka süresi yaklaşık iki haftadır. Yavrular çıplak ve bakıma muhtaç durumda yumurtadan çıkar ve her iki ebeveyn tarafından beslenir. Yavruların yuvada kalma süresi yaklaşık iki haftayı bulur; bu sürenin sonunda uçabilir duruma gelirler, ancak bir süre daha ebeveynlerle birlikte hareket ederler.

Koruma Durumu

İpekkuyruk, geniş bir coğrafi alana yayılmış olması ve küresel ölçekte büyük bir nüfusa sahip bulunması nedeniyle tehdit altında kabul edilmez. Türün toplam birey sayısında kısa dönemli dalgalanmalar görülse de genel eğilim uzun vadede durağan kabul edilir. Yaşam alanlarının büyük bölümü doğal orman ekosistemlerinden oluştuğu için doğrudan insan baskısına sınırlı düzeyde maruz kalır. Buna karşın, yerel ölçekte orman alanlarının azalması ve meyve veren ağaçların kaybı besin kaynaklarını dolaylı olarak etkileyebilir. Uluslararası doğa koruma sınıflandırmalarında tür, düşük risk grubunda değerlendirilir ve özel bir koruma programı kapsamında yer almaz.