İspir Kalesi

İspir Kalesi, Erzurum ilinin İspir ilçesinde, Çoruh Nehri’nin sol yakasında hakim bir tepe üzerinde yer alan tarihi bir yapıdır. Kalenin ilk olarak kimler tarafından inşa edildiğine dair somut bir bilgi bulunmamakla birlikte; coğrafi konumu, stratejik özellikleri ve Çoruh’a inen gizli su yolu gibi nitelikleri nedeniyle Urartular tarafından kurulmuş olabileceği kabul edilmektedir. Bazı kaynaklar ise yapımını 12. yüzyılda bölgede hüküm süren İlhanlılara dayandırmaktadır. Kalede günümüze ulaşan bir kitabe bulunmadığı için yapım tarihi kesin olarak belirlenememiştir. Yapı, 16. yüzyılda Osmanlı Padişahı Kanuni Sultan Süleyman tarafından onartılmıştır^【1】.

Mimari Özellikler

İspir Kalesi, yaklaşık 125x135 metrelik bir alan üzerinde, ana kayanın şekline göre planlanmış bir iç kale ile şehri kuşatan dış surlardan oluşmaktadır. Kalenin inşasında alt kısımlarda ve temellerde Çoruh Nehri'nden toplanan renkli taşlar kullanılırken üst duvarlarda muntazam kesme taşlar tercih edilmiştir.

İç kaleye doğu yönünden basamaklı bir yol ile ulaşılmaktadır. Yapının sur duvarları ve burçları yonu taşı ve horasan harçlı bir örgüye sahiptir. Dış kalenin şehir tarafındaki duvarları büyük oranda yıkılmış olup günümüze fazla bir iz kalmamıştır. Kalenin batı yönündeki dik kayalıklarda, Çoruh Nehri'ne inen gizli bir su yolu kalıntısı mevcuttur.

Kale İçindeki Yapılar

İç kale içerisinde dini ve idari amaçlı çeşitli yapılar ve kalıntılar bulunmaktadır.

Kale Mescidi

Yapım tarihi kesin olmamakla birlikte, 12. yüzyılda Saltuklular tarafından inşa edildiği kabul edilir. Erzurum'daki Kale Mescidi ve Kesik Minare'yi yaptıran Alp İnanç Beygu tarafından 1124 dolaylarında inşa ettirilmiş olması muhtemel görülmektedir. Mescidin duvar kalınlığı 115 santimetredir.^【2】

• Minare: Taş malzemeden inşa edilen ince yapılı minare, aynı zamanda kalenin gözetleme kulesi olarak hizmet vermiştir.
• Çilehane: Mescidin üst örtüsünün batısında, beşik tonozlu örtünün üzerinde 9x2.30 metre ölçülerinde, 12 basamakla inilen bir mekan bulunmaktadır. Bu alanın bir çilehane olabileceği değerlendirilmektedir.^【3】

Kilise Kalıntısı

İç kalenin en yüksek noktasında, doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 13.80x24 metrelik bir alana oturan bazilikal düzenli bir kilise kalıntısı yer almaktadır. Harap durumdaki yapının duvar kalınlıkları yaklaşık 90 santimetredir. Bizans dönemine ait olduğu düşünülen yapıda düzgün kesme taş ve moloz taş kullanılmıştır.^【4】