İstanbul Deniz Müzesi

İstanbul Deniz Müzesi, Türkiye'nin denizcilik alanındaki en büyük askeri müzesidir. Kuruluşu 1897 yılına dayanan müze, bir asrı aşkın kurumsal geçmişiyle Türkiye'nin en eski müze kuruluşları arasında yer almaktadır. 

Müze, barındırdığı koleksiyon çeşitliliği bakımından uluslararası ölçekte alanının önde gelen kurumları arasında yer almaktadır. Koleksiyonun kapsadığı dönem, Osmanlı İmparatorluğu'nun erken denizcilik faaliyetlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarına uzanmaktadır. Kurum; Türk denizcilik tarihini belgeleyen eserlerin toplanması, tasnif edilmesi, restore edilerek muhafaza edilmesi ve sergilenmesi işlevlerini yürütmektedir. Bu faaliyetler; envanter yönetimi, koruma-onarım uygulamaları, bilimsel yayın üretimi ve eğitim programları aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Günümüzde Beşiktaş semtinde, Barbaros Hayrettin Paşa Türbesi'nin bulunduğu İskele Meydanı'nda konumlanmıştır.

^{İstanbul Deniz Müzesi İçi} (Milli Eğitim Bakanlığı)

Müze, 31 Ağustos 1897 tarihinde II. Abdülhamid'un onayı, Bahriye Nazırı Bozcaadalı Hasan Hüsnü Paşa'nın emri ve Tersane Komutanı Amiral Arif Hikmet Paşa'nın desteğiyle, Kasımpaşa'daki Tersane-i Amire bünyesinde yer alan Mayın Müfreze Komutanlığı binasında kurulmuştur.

Tersane-i Amire, Osmanlı İmparatorluğu'nun denizcilik faaliyetlerinin yönetildiği ve gemi inşasının yürütüldüğü merkezi kurum olup İstanbul'da Haliç kıyısında konumlanmaktaydı. Müzenin bu yapı içinde yer alması, kurumun Osmanlı donanma yönetimiyle doğrudan bağlantılı bir çevrede faaliyete geçtiğini ortaya koymaktadır."Müzehane" (Müze ve Kütüphane İdaresi) adıyla faaliyete geçen kurumun kuruluş çalışmaları Binbaşı Süleyman Nutki tarafından yürütülmüş, ilk çekirdek koleksiyon gemi parçaları ve silahlardan oluşturulmuştur.^【1】

Kuruluş aşamasında eserler işlevlerine ve malzemelerine göre tasnif edilmiş; ilerleyen dönemde daha kapsamlı bir kataloglama sistemine temel oluşturacak ilk envanter kayıtları da bu süreçte tutulmaya başlanmıştır.

1914 yılında Bahriye Nazırı Cemal Paşa'nın girişimleriyle müze müdürlüğüne Deniz Yüzbaşı Ressam Ali Sami Boyar atanmıştır. Boyar, askeri kariyerinin yanı sıra ressam kimliğiyle de tanınan bir isimdir; müzedeki görevini sürdürdüğü dönemde hem idari hem de bilimsel yeniden yapılanmayı eş zamanlı olarak yönetmiştir. Boyar, müzenin bilimsel ilkelere göre yeniden düzenlenmesini sağlamış; Türk gemilerinin modellerinin üretilmesi için Gemi Model Atölyesi'ni ve askeri kıyafetlerin sergilenmesinde kullanılan mankenlerin yapımı için Mulaj-Manken Atölyesi'ni kurmuştur. Gemi Model Atölyesi, gerçek gemi tasarımlarını esas alan ölçekli makетler üretmiş; bu maketler hem sergileme hem de belgeleme işlevi görmüştür. Mulaj-Manken Atölyesi'nde üretilen figürler ise dönemin donanma kıyafetlerini üç boyutlu olarak aktarmak amacıyla kullanılmıştır.

1917 yılında müzenin ilk bilimsel kataloğu yayımlanmıştır. Söz konusu katalog, koleksiyondaki eserlerin tanımlamalarını, ölçümlerini ve tarihlendirmelerini bir arada sunan sistematik ilk başvuru kaynağı niteliğini taşımaktadır. Müze, 1933 yılında Kasımpaşa'daki Nakkaşhane binasına taşınarak Bahriye Müzesi Müdürlüğü ismini almıştır. Nakkaşhane, tarihsel olarak Osmanlı saray teşkilatı içinde nakış, resim ve bezeme işlerinin yürütüldüğü atölyeler için kullanılan bir yapılar topluluğuna verilen addır.^【2】

İkinci Dünya Savaşı yıllarında, müze koleksiyonunun korunması amacıyla Anadolu'daki çeşitli merkezlere taşınmasına karar verilmiştir. Türkiye, savaş boyunca resmi tarafsızlık politikasını sürdürmüş; ancak olası çatışma riskine karşı çeşitli kültürel koruma önlemleri hayata geçirilmiştir. Müze eserlerinin Anadolu'ya nakli de bu kapsamda değerlendirilen idari tedbirler arasında yer almaktadır. 

Eserler; Ankara, Niğde, Eskişehir, Geyve ve İzmit gibi bölgelerde, tarihi ve maddi değerlerine göre sınıflandırılarak muhafaza altına alınmıştır. Eserlerin birden fazla noktaya dağıtılarak depolanması, olası bir hasar ya da kayıp durumunda koleksiyonun tamamının risk altına girmesini önlemeye yönelik bir yöntemdir. 1946 yılında yeniden İstanbul'a getirilen eserlerin bir kısmında, taşıma ve depolama süreçlerindeki yetersizliklere bağlı olarak fiziksel hasarlar tespit edilmiştir. Tespit edilen hasarlar arasında nem kaynaklı bozulmalar, yüzey aşınmaları ve yapısal çatlaklar yer almaktaydı. Bu durum, müzenin sonraki dönemlerde restorasyon altyapısını geliştirmesi yönünde adımlar atmasına zemin hazırlamıştır.

Eserlerin Kasımpaşa'daki depolara dönmesinin ardından, Dolmabahçe Meydanı'ndaki Dolmabahçe (Bezmialem Valide Sultan) Camii ve Hünkar Mahfeli müzeye tahsis edilmiştir. Dolmabahçe Camii, Bezmialem Valide Sultan tarafından yaptırılmış olup 1855 yılında ibadete açılmıştır. Hünkar Mahfeli ise Osmanlı padişahlarının namaz kılmak amacıyla kullandığı, camiye bitişik konumdaki özel bölümdür. Müze, 27 Eylül 1948 tarihinde "Deniz Müzesi ve Arşivi Müdürlüğü" adıyla ziyarete açılmıştır.

Sergileme planlamasında dini yapının mekânsal özellikleri dikkate alınmış; insan ve hayvan figürü barındıran eserlerin ibadet kısmında teşhir edilmesinden kaçınılmıştır. Bu uygulamanın gerekçesi, İslam ikonografisindeki figüratif tasvir anlayışına ilişkin geleneksel hassasiyetlerdir. Söz konusu ayrım, müze yönetiminin dini mekânda sergileme politikasını şekillendirirken gözettiği ölçütü ortaya koymaktadır.

1950'li yılların ikinci yarısında Dolmabahçe Meydanı'ndaki imar çalışmaları kapsamında müzenin kullanımında olan bazı binalar yıkılmıştır. Bu dönemde uygulanan kentsel dönüşüm programları çerçevesinde İstanbul'un çeşitli semtlerinde yol genişletme ve meydan düzenlemeleri gerçekleştirilmiş; bu çalışmalar kapsamında bir bölümü tarihi yapılardan oluşan binaların yıkımına gidilmiştir. Bu süreçte arşiv ve belgeler, Dolmabahçe Sarayı'nın kuzey kısmındaki Arabacılar Dairesine nakledilmiştir.

1960 sonrasında Dolmabahçe Camii'nin İrtibat Bürosu olarak kullanılması üzerine müze ziyarete kapatılmış ve eserlerin tahliyesine başlanmıştır. Caminin müze olarak kullanımına son verilmesi, yapının özgün dini kimliğine döndürülmesine yönelik bir idari karar çerçevesinde gerçekleşmiştir.

^{İstanbul Deniz Müzesi} (Milli Eğitim Bakanlığı)

Deniz Müzesi, 1961 yılında Beşiktaş İskele Meydanı'ndaki yeni alanına taşınmıştır. İskele Meydanı, İstanbul Boğazı kıyısında yer almakta olup Beşiktaş ilçesinin merkezi konumundadır. Müzenin bu alana taşınması, kurumun Kasımpaşa'dan başlayan ve farklı geçici mekânlarda devam eden yerleşim sürecini sonlandırmış; sabit bir kampüs düzenine geçişi başlatmıştır. Mevcut binaların kadırga ve saltanat kayıklarının sergilenmesinde yetersiz kalması üzerine, ek binalar düzenlenmiş ve 1971 yılında "Tarihi Kayıklar Galerisi" adıyla ziyarete açılmıştır. Kadırgalar, kürekle hareket ettirilen ve Osmanlı donanmasının savaş gücünü oluşturan uzun tekne yapılı deniz araçlarıdır. Bu teknelerin boyutları, standart müze hacimlerinin üzerinde sergileme alanı gerektirdiğinden ayrı bir galeri yapısının inşası zorunlu hâle gelmiştir.

Koleksiyonun büyüklüğünü karşılamak amacıyla 2005 yılında bir mimari proje yarışması düzenlenmiş, 2008 yılında yeni müze kompleksinin inşaatına başlanmıştır. Yarışmaya ulusal ve uluslararası mimarlık büroları katılmıştır. Kazanan projenin uygulanması sürecinde mevcut binaların bir bölümü korunmuş, bir bölümü ise yeni işlev gereksinimleri doğrultusunda yeniden düzenlenmiştir.  Ana Teşhir Binası, Tarihi Kayıklar Galerisi, Kültür Sitesi ve Açık Sergi Alanlarını kapsayan kompleks, 4 Ekim 2013 tarihinde hizmete açılmıştır. Kültür Sitesi bünyesinde konferans salonları, eğitim atölyeleri ve geçici sergi mekânları yer almaktadır. Açık Sergi Alanları ise büyük ölçekli denizcilik araç ve gereçlerinin doğal ışık koşullarında incelenmesine olanak tanıyan bir düzenleme sunmaktadır.

Müze envanterinde 23 binden fazla tarihi eser bulunmakta olup bu eserlerin yaklaşık yüzde onluk bölümü sergilenmektedir. ^【3】Sergilenemeyen eserler iklim kontrollü depolarda muhafaza edilmekte; bir kısmı ise yurt içi ve yurt dışı geçici sergi programları kapsamında ödünç olarak kullandırılmaktadır. Koleksiyon; tarihi saltanat kayıkları, gemi modelleri, donanma silahları, sancaklar, armalar ile tekstil, cam, taş ve ahşap eserlerden oluşmaktadır. Sancaklar ve armalar alt koleksiyonu; Osmanlı hanedanlık sembollerini, donanma birliklerinin tanımlayıcı işaretlerini ve çeşitli dönemlere ait protokol unsurlarını kapsamaktadır. Tekstil koleksiyonu ise subay ve erin kıyafetleri, tören malzemeleri ve gemi donanımına ait kumaş parçalarından oluşmaktadır.

Osmanlı donanmasının teknolojik evrimi ile Mustafa Kemal Atatürk'ün Savarona Yatı'na ait filika ve sandallar da koleksiyonda yer almaktadır. Savarona, 1938 yılında Türk devletinin satın aldığı bir yat olup Atatürk'ün vefatına dek aktif biçimde kullanılmıştır. Yata ait filika ve sandallar bu dönemin belgesi niteliğinde envantere dahil edilmiştir.

Kurum, 25 bin klasörlük bir arşive ve yaklaşık 3,5 milyon adet tarihi belgeye sahiptir. Arşiv materyalleri arasında gemi inşa planları, sefere çıkış emirleri, personel sicilleri, deniz haritaları ve diplomatik yazışmalar yer almaktadır. Belgelerin büyük bölümü Osmanlıca olup bir kısmı Türkçe, Fransızca ve diğer dillerdedir.

Arşivin dijitalleştirme çalışmaları ilgili birimler tarafından sürdürülmektedir. Araştırmacılara açık olan bu birim, 21 binden fazla yayının bulunduğu Deniz İhtisas Kütüphanesi ile desteklenmektedir.^【4】Kütüphane koleksiyonu; Osmanlıca yazma ve basma eserler, antika harita albümleri, gemi katalogları, teknik yayınlar ve güncel denizcilik literatürünü kapsamaktadır. Kütüphane, başvuru randevusu yoluyla araştırmacıların kullanımına açık tutulmaktadır.