IV. İvan (Korkunç İvan), 1530–1584 yılları arasında yaşamış, 1547’de Rusya’da “çar” unvanını alan ve Moskova merkezli Rus devletini yöneten hükümdardır. IV. İvan (İvan Vasilyeviç), Moskova Büyük Knezi III. Vasili ile Elena Glinskaya’nın oğluydu. 25 Ağustos 1530’da Moskova yakınındaki Kolomenskoye’de doğdu. Babasının ölümü üzerine çocuk yaşta Moskova Büyük Knezi olarak tahta çıktı; annesi Elena Glinskaya’nın ölümü ise İvan sekiz yaşındayken gerçekleşti. 16 Ocak 1547’de Uspenskiy (Meryem’in Göğe Kabulü) Katedrali’nde taç giyerek “çar” unvanını aldı. 3 Şubat 1547’de Anastasia Romanovna ile evlendi. 18 Mart 1584’te Moskova’da öldü.

Rusya’da ve Avrupa’da Adlandırmalar, “Grozny” ve “Korkunç”

IV. İvan için kullanılan “Grozny" (Грозный) lakabı, Batı dillerinde çoğunlukla “Terrible” karşılığıyla yerleşmiş; Türkçedeki “Korkunç İvan” kullanımı da büyük ölçüde bu çeviri geleneğine dayanmıştır. Bununla birlikte “Grozny”nin anlam alanı tek bir olumsuz karşılığa indirgenmez; bağlama göre “heybetli/azametli, güçlü, korku salan” gibi daha geniş çağrışımlar taşır. Lakap, çağdaş kullanım ve yerleşme süreci bakımından da tartışmalı bir görünüme sahiptir: İvan’a kendi döneminde bu lakapla sistemli biçimde hitap edilip edilmediği kesinlik kazanmazken, lakabın daha sonraki yüzyıllarda belirginleştiği; erken aşamalarda “güç/heybet” vurgusunun da öne çıkabildiği ifade edilir. Avrupa’da ise İvan imgesi, erken modern dönemde yabancı gözlemci metinleri ve baskı kültürü üzerinden daha tek yönlü bir anlatı içinde dolaşıma girmiş; “Ivan the Terrible” kalıbı bu süreçte yerleşmiştir. Zaman içinde “Grozny”nin çağrışımları, “saygı uyandıran/heybetli” anlam kümesinden “korkunç/acımasız” anlam kümesine doğru kaymış; Batı dillerindeki karşılığında da ağırlıkla bu geç evredeki olumsuz anlamı öne çıkmıştır.

Aile, Çocukluk ve Naiplik (1530–1547)

İvan’ın çocukluğu, hanedan sürekliliği ile saray içi iktidar dengeleri arasında şekillendi. 1533’te babasının ölümüyle tahta geçti. Bu dönemde yönetimde annesi Elena Glinskaya’nın belirleyici olduğu; 1538’de Elena’nın ölümüyle birlikte boyar grupları arasındaki rekabetin sertleştiği bir siyasal ortamın oluştuğu aktarılır. 1543’te, boyar Andrei Şuyskiy’nin yakalanarak saray görevlilerine teslim edilmesi ve kısa süre sonra öldürülmesi, genç hükümdarın çevresindeki güç mücadelelerinde doğrudan irade koyabildiği bir örnek olarak kaydedilir. Bu yıllar, saray içi hiziplerin iktidar üzerinde etkili olduğu; İvan’ın ise giderek daha görünür ve belirleyici biçimde müdahil olmaya başladığı bir dönem olarak ele alınır.

16 Ocak 1547’de Metropolit Makariy’nin riyasetinde Uspenskiy Katedrali’nde taç giyen İvan, “çar” unvanını alarak hükümranlık statüsünü yeni bir siyasal-ritüel çerçevede kurumsallaştırdı. 3 Şubat 1547’de Anastasia Romanovna ile evlendi.

24 Haziran 1547’de Moskova’da büyük bir yangın çıktı. Yangının şehirde geniş çaplı yıkıma yol açtığı; ardından ortaya çıkan isyanda bazı kişilerin, özellikle Glinskiy ailesiyle ilişkilendirilen isimlerin hedef alındığı; yangın ve isyanın can kayıplarıyla birlikte ciddi bir toplumsal sarsıntı yarattığı belirtilir.

1549–1560 Dönemi Hükümdarlığı

IV. İvan döneminde “Zemskiy Sobor” olarak anılan temsil toplantılarının başlangıcı ve niteliği tarihyazımında tartışmalıdır. Şubat 1549’daki bir toplantının “ilk Zemskiy Sobor” olarak kabul edilebildiği; ancak toplantıya atfedilen kimi söylevlerin güvenilirliğine dair sorunlar bulunduğu ve toplantının anlamının zaman zaman abartılabildiği belirtilir. Buna karşılık, ilk soborun 1550’de toplandığını ve reform gündeminin bu çerçevede ele alındığını kabul eden yaklaşımlar da vardır. 1550 tarihli Sudebnik, reformlar içinde merkezi bir metin olarak değerlendirilir. 1551’de toplanan Stoglav Konsili ise kilise pratikleri, dini düzenlemeler ve ikon standartları gibi alanlarda kararlar üretmiş; devlet-kilise ilişkileri bağlamında düzenleyici bir çerçeve oluşturmuştur.

1555–1556 düzenlemeleri, yerel idare ve mali yapıda dönüşüm olarak ele alınır. “Beslenme sistemi” (kormlenie) olarak bilinen yerel görevlilerin geçim düzeninin kaldırılması; yerel yönetim işleyişinde seçilmiş temsilciler aracılığıyla yeni uygulamaların güçlenmesi bu dönemin unsurları arasında sayılır. Askerî alanda ise 1550’de streltsy birliklerinin oluşturulması ve bu sürekli birliğin sayısının yaklaşık 3.000 civarındadır.

Volga Hattında Genişleme

Volga havzası, İvan’ın askerî-siyasal gündeminde belirleyici bir yer tuttu. 2 Ekim 1552’de Kazan’ın ele geçirilmesiyle birlikte bölge Moskova hâkimiyetine alındı. 1556’da Astrahan’ın alınması, Volga hattının denetimi açısından tamamlayıcı bir adım olarak değerlendirilir. Bu gelişmeler, doğu yönündeki hareketliliğin ve Moskova merkezli genişlemenin kurumsal ve stratejik zeminini güçlendirdi.

1553 Veraset Krizi

1553 yılı, IV. İvan'ın yönetiminde erken dönemin en ciddi siyasal krizlerinden biri olarak öne çıkar. Bu dönemde İvan ağır bir hastalığa yakalanmış, ölüm tehlikesi saray çevrelerinde veraset meselesini gündeme taşımıştır. Tahta geçmesi beklenen varis, oğlu Dmitrii’ydi; ancak henüz bebek yaşta olduğundan, çevresindeki boyar gruplar arasında meşruiyet tartışmaları başlamıştır. Özellikle Shuyski ve Belski gibi güçlü aileler, İvan’ın küçük oğlunu derhal tanımakta isteksiz davranmıştır. Bu tereddüt, genç hükümdarın bilinci yerine geldiğinde kendisine karşı bir güven bunalımı doğurmuş ve ilerleyen yıllarda uygulayacağı güvenlik ve cezalandırma politikalarının zihinsel arka planını oluşturmuştur.

İvan, bu olaydan sonra sadakat kavramını merkezi yönetimin temeli hâline getirmiştir. Kriz sonrasında saray çevresindeki güç dengeleri yeniden düzenlenmiş; kimi boyar aileleri tasfiye edilmiş, kimileri de idari görevlerden uzaklaştırılmıştır. Olay, aynı zamanda Çarlığın mutlak otorite anlayışının güçlenmesine katkıda bulunmuştur. Anastasia Romanovna’nın 1560’taki ölümüyle başlayan ikinci evlilik süreci ve saray entrikaları da bu güven krizinin uzun vadeli etkileri arasında yer alır.

Livonya Savaşı ve Dış Politika Çerçevesi (1558–1583)

1558’de başlayan Livonya Savaşı, İvan IV döneminde Rusya’nın Baltık Denizi’ne ulaşma hedefini yansıtan en kapsamlı askerî girişim olmuştur. Livonya Tarikatı topraklarına yönelik ilk saldırılar, başlangıçta önemli başarılar getirmiş; Dorpat (Tartu) ve Narva gibi stratejik kentler ele geçirilmiştir. Ancak savaş kısa sürede çok cepheli bir mücadeleye dönüşmüştür. Polonya-Litvanya Birliği, İsveç ve Danimarka da çatışmalara dahil olmuş, böylece savaşın coğrafi ve diplomatik kapsamı genişlemiştir.

Savaşın uzaması, Rus ekonomisi üzerinde ağır bir yük oluşturmuştur. Uzun süren seferler, mali kaynakların tükenmesine ve vergi yükünün artmasına neden olmuştur. 1569’da Polonya ve Litvanya’nın birleşmesiyle ortaya çıkan yeni siyasal yapı, Moskova için güçlü bir rakip hâline gelmiştir. 1582’de Polonya-Litvanya ile Jam Zapolski Ateşkesi, 1583’te İsveç ile Plussa Ateşkesi imzalanmış, böylece savaş sona ermiştir. Bu anlaşmalar sonucunda Rusya Baltık kıyılarındaki kazanımlarını kaybetmiş, ancak doğudaki genişlemesini korumuştur.

Livonya Savaşı, yalnızca askerî bir mücadele değil, aynı zamanda İvan’ın dış politikasında Batı’ya yönelik bir açılım girişimi olarak değerlendirilir. Diplomatik düzlemde İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth ile kurulan temaslar da bu döneme rastlar. Ancak ekonomik ve diplomatik dengeler, uzun vadede Rusya’nın Baltık’a kalıcı biçimde açılmasına olanak vermemiştir.

Kurbski’nin Ayrılığı ve Opriçnina’ya Giden Süreç (1564–1565)

1564’te Prens Andrei Kurbski’nin Litvanya’ya kaçışı, İvan’ın yönetiminde yeni bir dönemin başlangıcını simgeler. Kurbski, hem askerî bir komutan hem de çarın eski yakın çevresindendir. Onun kaçışı, sadece bireysel bir ihanet olarak değil, çar ile aristokrasi arasındaki derin güven bunalımının göstergesi olarak değerlendirilir. Kurbski’nin Litvanya’ya geçtikten sonra kaleme aldığı mektuplar, İvan’ın yönetim anlayışına yönelik eleştiriler içerir; bu yazışmalar, Rus siyasal literatüründe hükümdar ve tebaa ilişkisine dair erken dönem metinlerden biridir.

Bu olayın ardından İvan, Moskova’dan ayrılarak Aleksandrova Sloboda’ya çekilmiş ve devlet işlerini geçici olarak durdurmuştur. 3 Ocak 1565 tarihli bildirisiyle, kendisini çarın “ilahi yetkisine” dayandıran bir gerekçeyle yönetime geri dönmüş; ancak ülkeyi iki bölüme ayıran Opriçnina düzenini tesis etmiştir. Bu düzen, çarın doğrudan yönetimi altındaki özel bir bölge ile geleneksel kurumların devam ettiği Zemşçina arasında kesin bir ayrım yaratmıştır.

Opriçnina (1565–1572): Yapı, Uygulama Alanları ve Örnek Olaylar

Opriçnina, İvan IV yönetiminde merkezi otoritenin yeniden tanımlandığı, siyasal, askerî ve toplumsal bir düzenleme sürecidir. Bu sistem çarın kişisel mülkü sayılan bölgeleri ve kendi seçtiği özel muhafızlardan oluşan bir idari yapı içeriyordu. Opriçnik adı verilen bu birlikler doğrudan çara bağlıydı; görevleri arasında gözetleme, cezalandırma, el koyma ve muhalif unsurların bastırılması yer alıyordu. Bu düzen, Moskova aristokrasisinin gücünü kırmayı amaçlamış ve kısa sürede baskıcı bir mekanizmaya dönüşmüştür.

Opriçnina döneminde birçok boyar ailesi mal varlıklarını kaybetmiş, geniş çaplı sürgünler ve infazlar yaşanmıştır. Çarın yakın çevresinde mutlak sadakat esasına dayalı bir yönetim biçimi oluşmuştur. Aynı dönemde kilise ile yaşanan gerilim de dikkat çekicidir. Metropolit Filipp, İvan’ın uygulamalarını açık biçimde eleştirmiş, bu nedenle 1568’de görevden alınarak manastıra kapatılmış ve kısa süre sonra öldürülmüştür.

Novgorod Seferi (1569–1570)

Opriçnina’nın en sert uygulamalarından biri 1569–1570 yıllarında gerçekleşen Novgorod seferidir. İvan, Novgorod’un Litvanya ile gizli temas kurduğu ve ihanete hazırlandığına inanmış, bu iddialar üzerine şehre büyük bir ordu göndermiştir. Kuşatma haftalarca sürmüş; ardından şehir yağmalanmış, din adamları ve soylular dahil çok sayıda kişi öldürülmüştür. Novgorod’un manastırları ve kiliseleri de tahrip edilmiştir. Bu sefer, hem ekonomik hem de demografik olarak büyük yıkıma yol açmıştır.

Kentin ticari canlılığı ortadan kalkmış, kuzeybatı Rusya’daki zengin tüccar sınıfı dağılmıştır. Seferin ardından Pskov’a doğru ilerleyen birlikler, burada da benzer bir korku ortamı yaratmış ancak geniş çaplı katliam yaşanmamıştır. Bu olaylar, Opriçnina’nın zirve noktasını oluşturmuş ve çarın yönetim anlayışındaki mutlakiyetçi eğilimlerin en görünür hâlini almıştır.

1571 Moskova Baskını, Molodi (1572) ve Opriçnina’nın Sona Erişi

1571’de Kırım Hanı Devlet Giray’ın büyük bir orduyla Moskova’ya düzenlediği sefer, Opriçnina döneminin kırılma noktası olmuştur. Opriçnik birliklerinin savunmadaki yetersizliği nedeniyle Moskova neredeyse tamamen yanmıştır. Bu yıkım, çarın özel idare sistemine duyulan güveni sarsmış, askeri düzenin zayıflığını açıkça ortaya koymuştur.

Bir yıl sonra, 1572’de Molodi Muharebesi’nde Rus kuvvetleri, Kırım ordusunu yenilgiye uğratarak başkentin yeniden işgalini önlemiştir. Bu zaferin ardından Opriçnina resmen kaldırılmıştır. Böylece ülke yönetimi yeniden birleşmiş, Zemşçina kurumsal yapısı içinde devlet işleyişi normale dönmüştür. Ancak Opriçnina döneminin yarattığı toplumsal korku, mülkiyet kayıpları ve kurumsal çöküş uzun yıllar etkisini sürdürmüştür.

Son Dönemi (1572–1584)

1572 sonrasında Rusya’da IV. İvan'ın yönetim anlayışı belirgin biçimde yeniden şekillenmiştir. Opriçnina’nın kaldırılmasının ardından merkezi yönetim yapısı yeniden birleşmiş; fakat bu süreçte çar, ülkenin idari ve toplumsal yapısını sıkı denetim altında tutmaya devam etmiştir. Yönetim sisteminde sadakat temelli atamalar güçlenmiş, soyluların taşra üzerindeki kontrolü azaltılmıştır. Bu dönemde devletin mali kaynakları Livonya Savaşı’nın etkileri ve Opriçnina dönemindeki el koymalar nedeniyle zorlanmış; buna karşılık üretim ve vergi düzeninin yeniden organize edilmesine yönelik önlemler alınmıştır.

1570’lerin ortalarına doğru Rusya’da iç güvenlik, göç ve mülkiyet hareketliliği önemli bir sorun hâline gelmiştir. 1581 yılına gelindiğinde, köylülerin bulundukları topraklardan ayrılmalarını kısıtlayan uygulama (“zapovednye gody” – yasak yıllar) yürürlüğe konulmuştur. Bu düzenleme, ilerleyen yüzyıllarda köylülerin toprağa bağlanmasını sağlayan serflik sisteminin öncülü olarak değerlendirilir. Uygulama, vergi tabanını koruma ve üretim sürekliliğini sağlama amacı taşımıştır.

1575’te kısa süreli ve sıra dışı bir olay yaşanmıştır: Simeon Bekbulatoviç, “Bütün Rusya Büyük Knezi” unvanıyla nominal hükümdar olarak atanmıştır. Bu dönemde İvan, görünürde ikinci plana çekilmiş; ancak fiilî iktidar yine kendi elinde kalmıştır. Bu uygulama, çarlık yetkisinin Tanrısal ve dünyevi sınırlarını sembolik biçimde yeniden tanımlama girişimi olarak yorumlanır. Simeon’un kısa süre sonra görevden alınmasıyla düzen eski hâline dönmüştür.

Hanedan cephesinde 1581 yılı büyük bir krizle anılır. Çareviç İvan ile babası arasında yaşanan bir tartışma sırasında veliaht ağır biçimde yaralanmış ve dört gün sonra ölmüştür. Olayın nedenleri ve koşulları çağdaş kaynaklarda net değildir; ancak sonraki dönemlerde İvan’ın oğlunu öfke anında öldürdüğü yönündeki anlatılar yaygınlık kazanmıştır. Bu ölüm, hem hanedan devamlılığı hem de çarın kişisel hayatında derin bir sarsıntı yaratmıştır. Veliahtın ölümüyle birlikte hanedanın devamlılığı zayıflamış, Fedor Ivanoviç tek varis olarak kalmıştır.

Ölümü ve Sonrası

İvan IV, uzun süren hastalıkların ardından 18 Mart 1584’te Moskova’da ölmüştür. Ölüm günüyle ilgili anlatılar, çarın satranç oynamaya hazırlanırken fenalaştığını ve kısa sürede yaşamını yitirdiğini aktarır. Dönemin diplomatik raporları ve gözlemcilerinin ifadeleri, İvan’ın son yıllarında fiziksel yorgunluk, sinirsel rahatsızlık ve olası zehirlenme belirtilerine işaret eder. 20. yüzyılda yapılan bilimsel incelemelerde, İvan’ın kalıntılarında yüksek miktarda cıva ve arsenik bulunmuştur. Bu bulgu, zehirlenme olasılığına dair tartışmaları canlandırmış; ancak dönemin tıbbi uygulamalarında cıva bazlı ilaçların kullanımı yaygın olduğundan, ölüm nedeninin kesin biçimde zehirlenme olduğu yönünde bir kanıt bulunmamıştır. İvan’ın ölümü, Rus tarihinde bir geçiş dönemini başlatmıştır. Ardılı Fedor Ivanoviç döneminde devlet yönetiminde etkinlik kazanan Boris Godunov, ilerleyen yıllarda çarlık tahtına geçecek ve “Smutnoe Vremya” (Kargaşa Dönemi) olarak bilinen karışık bir sürece zemin hazırlayacaktır.