Kalemişi, yarı geçirgen eskiz kâğıtlarına çizilen desenlerin iğnelenerek delinmesi ve uygulanacağı yüzeye kömür tozuyla aktarılmasının ardından çeşitli renkler ve fırçalarla boyanmasıyla oluşturulan süsleme sanatıdır. Osmanlı ve Türk sanatlarında önemli bir yer tutan bu sanat dalı, dini, sivil ve askeri mimari yapıların iç ve dış süslemelerinde yaygın olarak kullanılmıştır.
Kalemişi Sanatının Tarihçesi ve Gelişimi
Kalemişi sanatı, kökeni Orta Asya Türk Uygur sanatına dayanan bir geçmişe sahiptir. 8.-9. yüzyıllarda Orta Asya’da Türkler tarafından kullanılan duvar freskleri, kalemişi sanatının erken örnekleri olarak kabul edilmektedir. Türklerin göçleriyle birlikte bu sanat Anadolu'ya taşınmış ve özellikle İslam sanatının etkisiyle motifler ve kompozisyonlar gelişmiştir. Büyük Selçuklular döneminde dini ve sivil mimari süslemelerinde kullanılan kalemişi, Osmanlı döneminde zirveye ulaşmıştır. 16. yüzyılda klasik üslup ile en parlak dönemini yaşayan bu sanat, Osmanlı saray nakkaşhanelerinde büyük gelişim göstermiştir.
Süleymaniye, Rüstem Paşa ve Takkeci İbrahim Ağa camileri, klasik Osmanlı kalemişi süslemesinin önemli örnekleri arasında yer almaktadır. 19. yüzyılda Batılı sanat akımlarının etkisiyle Barok, Rokoko ve Ampir gibi üsluplar kalemişi sanatına entegre edilmiştir. Aksaray Pertevniyal Valide Camii ve Topkapı Sarayı kutsal emanetler dairesi bu dönemin önemli eserlerindendir. Cumhuriyet sonrası dönemde modern sanat anlayışları geleneksel sanatların yerini alsa da, kalemişi sanatının yaşatılması için akademik çalışmalar ve restorasyon projeleri devam etmektedir. Günümüzde bu sanat, restorasyon projelerinde ve özel dekoratif uygulamalarda kullanılmaktadır.
Kalemişi Örneği (Kaynak: Eski Eser)
Kalemişi Sanatında Kullanılan Teknikler
Kalemişi sanatı, çeşitli yüzeylere uygulanabilen teknikler içerir:
Sıva Üzeri Uygulamalar
- Kontürlü (Tahrirli) Uygulamalar: Bu yöntemde, sıvalı yüzeye uygulanacak desenler, önceden eskiz kâğıdına çizilip iğnelenerek delinmekte ve kömür tozu tamponu ile yüzeye aktarılmaktadır. Daha sonra desenler belirli kurallar çerçevesinde boyanır ve son aşamada tahrir adı verilen kontürleme işlemi uygulanır. Bu yöntem, detayların daha belirgin hale gelmesini sağlar.
- Kontürsüz (Negatif) Uygulamalar: Bu teknikte desenler, herhangi bir kontür uygulanmadan doğrudan renklendirilir. Zemine ve desenlere kontrast renkler uygulanarak motiflerin belirginliği sağlanır. İşçilik açısından daha pratik bir yöntem olarak görülmektedir.
- Baskı Şablonlama (Stencil) Uygulamaları: Bu yöntem, desenlerin şablonlar aracılığıyla yüzeye uygulanmasını içerir. Şablonlar genellikle asetattan veya verniklenmiş kartondan kesilerek hazırlanır. Boyama işlemi, sünger tampon veya top fırçalar yardımıyla gerçekleştirilir. En hızlı ve seri üretime uygun tekniklerden biridir.
- Fresk Tekniği: Bu yöntemde, sıva henüz yaşken desenler işlenir ve boyalar doğrudan sıvaya emdirilir. Fresk tekniği, duvar süslemelerinde yüzyıllardır kullanılan bir yöntem olup, uzun ömürlü olması nedeniyle tercih edilmektedir.
- Merdane Tekniği: Kalemişi süslemelerinde kullanılan bu teknik, özel olarak hazırlanmış rulo mühürler ile desenlerin yüzeye aktarılmasını içerir. Genellikle büyük alanlarda aynı deseni tekrar etmek için kullanılan bir yöntemdir.
Kabartma Yüzeyli Sıva Üzeri Uygulamalar
- Malakari Tekniği: Kalemişi sanatında kabartma sıva uygulaması olarak bilinen bu teknik, ıslak sıvaya desen işlenerek elde edilir. Genellikle mimari süslemelerde kullanılır ve derinlik etkisi yaratır.
- Mukavva Kesme Tekniği: Desenler mukavvadan kesilip sıva üzerine yapıştırılarak kabartma efekti oluşturulur. Bu yöntem, özellikle iç mekân süslemelerinde detayların ön plana çıkmasını sağlar.
- Kartonpiyer Tekniği: Genellikle seri üretim gerektiren alanlarda kullanılır. Kalıp döküm yöntemiyle alçıdan hazırlanan desenler, yüzeye monte edilerek işlenir.
Ahşap Üzeri Uygulamalar
- Edirnekari: Ahşap yüzeylere alçı ve tutkal karışımıyla kabartma desenler uygulanır ve ardından altın varak ile süslenir. Osmanlı döneminde yaygın olarak kullanılmıştır.
- Ahşap Oyma Üzeri Renklendirme: Ahşap yüzeyin oyularak süslenmesiyle elde edilir. Altın varak ile kaplanabilir veya doğal ahşap tonlarında bırakılabilir.
- Bez Üzeri Uygulamalar: Ahşap yüzeye bez kaplanarak desenlerin işlenmesini sağlar. Genellikle esnek yüzeylerde uygulanmaktadır.
Metal, Deri ve Taş Üzeri Uygulamalar
- Metal Yüzey Üzeri Kalemişi: Metal yüzeylere uygulanarak neme ve rutubete dayanıklı dekoratif süsleme oluşturulmasını sağlar.
- Deri Üzeri Uygulamalar: İşlenmiş hayvan derileri üzerine yapılan kalemişi süslemeleridir. Parşömen kıvamında hazırlanmış derilere uygulanmaktadır.
- Taş ve Mermer Üzeri Kalemişi: Sülyen sürülerek boya ile işlenen taş ve mermer yüzeylerde kullanılır. Uzun ömürlü ve dayanıklı olması nedeniyle büyük ölçekli yapılarda tercih edilir.
Ustalar
Kalemişi sanatı, günümüzde bazı ustalar tarafından yaşatılmaktadır. Bu ustalar, sanatı usta-çırak ilişkisiyle öğretmekte ve gelecek nesillere aktarmaktadır:
- Sabri İrteş (1923-2010): Osmanlı dönemi kalemişi sanatının restorasyonlarında çalışmış önemli bir ustadır. Topkapı Sarayı başta olmak üzere birçok tarihi eserin süslemelerini restore etmiştir.
- Hamit Üçer (1923-2006): 52 yıl boyunca Topkapı Sarayı ve Ayasofya gibi önemli eserlerde kalemişi restorasyonu yapmış, sanatın korunmasına katkıda bulunmuştur.
- Semih İrteş, Kaya Üçer ve Servet Çaçan: Günümüz kalemişi sanatını yaşatan ve yeni ustalar yetiştiren sanatçılardandır. Akademik alanda eğitim vererek sanatın sürdürülebilirliğini sağlamaktadırlar.
