Kara Temmuz

Kara Temmuz (İngilizce: Black July), 23–30 Temmuz 1983 tarihleri arasında Sri Lanka’da Tamil azınlığa yönelik olarak gerçekleştirilen organize bir katliamdır.^【1】Olaylar, 23 Temmuz’da başkent Kolombo’da başlamış; kısa süre içinde ülkenin farklı bölgelerine yayılarak yaygın ve eşzamanlı bir şiddet sürecine dönüşmüştür. Resmî makamlar tarafından ölü sayısı yüzler düzeyinde açıklanmış olsa da bağımsız raporlar ve insan hakları kaynakları 3.000’den fazla Tamil sivilin yaşamını yitirdiğini bildirmektedir. Şiddet olayları sırasında yaklaşık 18.000 konut ve 5.000 iş yeri tahrip edilmiş; 150.000’e yakın kişi zorla yerinden edilmiştir.^【2】Kara Temmuz, yalnızca kapsamı ve yoğunluğu bakımından değil, yol açtığı siyasal ve toplumsal sonuçlar açısından da belirleyici bir kırılma noktası olarak değerlendirilmekte; Sri Lanka’da 26 yıl sürecek olan iç savaşın fiili başlangıcı olarak kabul edilmektedir.

Tarihsel Arka Plan ve Çatışmanın Kökenleri

Sri Lanka’da etnik çatışmanın tarihsel kökenleri, ülkenin 1948 yılında Britanya’dan bağımsızlığını kazanmasının ardından oluşturulan siyasal ve kurumsal yapı ile doğrudan ilişkilidir. Bağımsızlık sonrasında devlet yönetimi büyük ölçüde Sinhala çoğunluğun denetimi altına girmiş; bu durum siyasal temsil, kamu istihdamı ve kamusal kaynaklara erişim alanlarında Tamil azınlığın dışlanmasına yol açan bir düzenin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Yeni devletin ulusal kimlik inşası sürecinde çoğunluk temelli bir yaklaşım benimsemesi, etnik farklılıkları kapsayıcı bir siyasal çerçevenin oluşmasını engellemiş ve Sinhala-Tamil ilişkilerinde kalıcı bir gerilim hattı ortaya çıkarmıştır.

Bu gerilim, zaman içinde yürürlüğe konulan yasal ve idari düzenlemeler aracılığıyla kurumsal bir nitelik kazanmıştır. 1948 Vatandaşlık Yasası ile Hint kökenli Tamillerin önemli bir bölümü vatandaşlık statüsünün dışında bırakılmış ve fiilen vatansız duruma düşürülmüştür. Bunu izleyen süreçte 1956 yılında kabul edilen ve Sinhala dilini ülkenin tek resmî dili olarak belirleyen “Sadece Sinhala” (Sinhala Only) yasası, Tamilcenin kamu yönetimi, eğitim ve yargı başta olmak üzere kamusal alanda resmen tanınmasını isteyen Tamiller tarafından tepki çekmiştir.

Etnik gerilimlerin yalnızca siyasal ve hukuksal alanlarla sınırlı kalmadığı, kültürel alana da yansıdığı görülmektedir. Bu bağlamda 1981 yılında Jaffna Kamu Kütüphanesi’nin yakılması, Tamil kültürel mirasına yönelik saldırılardan biri olarak kayda geçmiştir. Saldırı sonucunda 95.000’den fazla nadir el yazması, arşiv belgesi ve tarihî eser imha edilmiştir.^【3】Bu olay, Tamil kültürel mirasına yönelik bir saldırı olarak ele alınmış ve etnik çatışma sürecinde kültürel hedeflerin de şiddetin kapsamına dâhil edildiğini göstermiştir.

Bu koşullar altında Tamil toplumunun uzun süre boyunca protestolar ve parlamenter siyaset yoluyla yürüttüğü hak arama girişimleri çoğu kez somut sonuçlar üretmemiştir. Talepleri karşılıksız kalan bir kısım Tamil nüfus arasında silahlı örgütlenmelere yönelim görülmüştür.^【4】Bu süreçte çeşitli silahlı yapılar ortaya çıkmış; zamanla Tamil Eelam Kurtuluş Kaplanları (LTTE), bu örgütler arasında en etkili aktör hâline gelmiştir.^【5】Böylece bağımsızlık sonrası dönemde biriken siyasal, hukuksal ve kültürel gerilimler, silahlı çatışmaya evrilen sürecin yapısal zeminini oluşturmuştur.

Tetikleyici Olay: Tinneveli Pususu

Tinneveli Pususu, 23 Temmuz 1983 tarihinde Sri Lanka’nın kuzeyindeki Jaffna kentinin Tinneveli bölgesinde gerçekleşmiş ve Kara Temmuz olarak bilinen pogrom (katliam) sürecini tetikleyen askerî olay olarak kayda geçmiştir. Saldırı, Tamil Eelam Kurtuluş Kaplanları (LTTE) militanları tarafından Sri Lanka Hafif Piyade Birliği’ne bağlı bir askerî devriye aracına yönelik olarak düzenlenen mayınlı bir pusuyla gerçekleştirilmiştir. Olay sırasında aralarında birliklerine henüz katılmış askerlerin de bulunduğu 12 er ve 1 subay olmak üzere toplam 13 Sinhala asker yaşamını yitirmiştir.^【6】Bu saldırı, Sri Lanka’daki uzun süredir devam eden etnik gerilimlerin silahlı çatışma boyutuna açık biçimde taşındığı ilk olaylardan biri olarak kabul edilmektedir.

Saldırının arka planına ilişkin olarak kaynaklarda farklı değerlendirmeler yer almaktadır. Bazı çalışmalarda, Tinneveli Pususu’nun saldırıdan kısa süre önce Jaffna bölgesinde Tamil sivilleri hedef alan askerî operasyonlar ve insan hakları ihlalleri bağlamında değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir.^【7】Özellikle bazı anlatımlarda, sivillere yönelik cinsel şiddet vakaları ile çocukların yaşamını yitirdiği güvenlik müdahalelerinin, Tamil toplumunda artan öfke ve güvensizlik ortamını beslediği ifade edilmektedir.^【8】Buna karşılık bazı akademik raporlar ve insan hakları kuruluşları, 23 Temmuz 1983’teki askerî saldırının tek başına Kara Temmuz pogromunu başlatan neden olarak görülmesini sorgulamakta; pogrom öncesinde devlet destekli ya da göz yumulan şiddetin zaten sistematik biçimde tırmanışta olduğuna dikkat çekmektedir.^【9】Bu çerçevede Tinneveli Pususu, etnik çatışmanın ani bir başlangıcından ziyade mevcut gerilimlerin görünür hâle geldiği bir dönüm noktası olarak ele alınmaktadır.^【10】  

Saldırının ardından öldürülen askerlerin naaşlarının başkent Kolombo’daki Borella Mezarlığı’na getirilmesi, olayların seyrini belirleyen kritik bir aşama olmuştur. Cenaze töreni sırasında toplanan kalabalık üzerinde güvenlik güçlerinin etkin bir denetim sağlayamaması kısa sürede kitlesel şiddet olaylarının başlamasına zemin hazırlamıştır. Törenden sonra gelişen süreçte Tamil siviller ve onlara ait evler, iş yerleri ve ibadethaneler hedef alınmış; şiddet, Kolombo ile sınırlı kalmayarak ülkenin farklı bölgelerine yayılmıştır. Bu gelişmeler, Tinneveli Pususu’nun yalnızca askerî bir saldırı olarak değil, Kara Temmuz pogromunun fiili başlangıcını tetikleyen olay olarak tarihsel bir önem kazanmasına neden olmuştur.

Pogromun Uygulanışı ve Yayılması

Kara Temmuz sürecinde yaşanan şiddet olayları birçok kaynakta kendiliğinden gelişen bir toplumsal şiddet dalgası olarak değil, belirli ölçüde örgütlü ve eşgüdümlü saldırılar bütünü olarak ele alınmıştır. Bu kaynaklarda saldırıların hedef seçiminde rastlantısallıktan ziyade önceden belirlenmiş listelerin kullanıldığı ileri sürülmektedir. Sinhala grupların, Tamil sivillere ait konut ve iş yerlerini tespit etmek amacıyla seçmen kayıtları gibi resmî veri kaynaklarından yararlandığı; bu yolla belirlenen mülklerin başta Kolombo olmak üzere çeşitli kentlerde saldırıya uğradığı aktarılmaktadır.^【11】 

Olaylara ilişkin bazı anlatımlarda, saldırılar sırasında devlete ait araçların grupların taşınmasında kullanıldığı; ordu ve polis güçlerinin ise birçok bölgede olaylara müdahale etmediği ya da sınırlı düzeyde müdahalede bulunduğu belirtilmektedir.^【12】Bu durum, güvenlik güçlerinin şiddet sürecindeki rolüne ilişkin tartışmaların ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Aynı dönemde hükümetin medya üzerindeki denetimi artırdığı, yerel ve uluslararası basına yönelik yayın kısıtlamaları uyguladığı ve özellikle Tamil basın organlarının faaliyetlerinin durdurulduğu ifade edilmektedir.^【13】Bu uygulamalar, Kara Temmuz sürecine ilişkin bilginin kamuoyuna aktarılma biçimini doğrudan etkilemiştir.

Önemli Şiddet Olayları ve Coğrafi Yayılım

Kara Temmuz sürecinde yaşanan şiddet olaylarının en dikkat çekici örneklerinden biri Kolombo’da bulunan yüksek güvenlikli Welikada Hapishanesi’nde meydana gelen katliamlardır. 25 ve 27 Temmuz 1983 tarihlerinde cezaevinde tutulan ve çoğunluğu Tamil mahkumlardan oluşan tutuklular, aynı kurumda bulunan Sinhala mahkumlar tarafından saldırıya uğramış; demir çubuklar ve kesici aletler kullanılarak toplam 53 kişi öldürülmüştür.^【14】Olaylara ilişkin çeşitli kaynaklarda saldırıların cezaevi yönetiminin bilgisi dahilinde gerçekleştiği ve güvenlik görevlilerinin müdahalede bulunmadığı yönünde değerlendirmeler yer almaktadır.^【15】 

Şiddet olayları cezaeviyle sınırlı kalmamış, sivil alanlara da yayılmıştır. Bazı kaynaklarda Tamil sivillere ait ev ve iş yerlerinin hedef alındığı, araçların ateşe verildiği ve kimlik tespitinin dil kullanımı gibi unsurlar üzerinden yapıldığı yönünde kayıtlar yer almaktadır.

Şiddet, Kolombo’nun yanı sıra Kandy, Matale, Nuwara Eliya, Badulla ve Trincomalee gibi Tamil nüfusunun yoğun olduğu bölgelere de yayılmıştır. Bu bölgelerde yaşanan olaylar, Kara Temmuz sürecinin ülke genelinde eşzamanlı biçimde gerçekleşen şiddet eylemleriyle karakterize olduğunu ortaya koymaktadır.

Siyasal Tepkiler ve Mevzuat Düzenlemeleri

Kara Temmuz olaylarının ardından Sri Lanka hükümetinin üst düzey siyasal temsilcileri tarafından çeşitli kamuoyu açıklamaları yapılmıştır. Dönemin Cumhurbaşkanı J.R. Jayewardene’nin olayları izleyen ilk açıklamalarında Tamil sivillere yönelik şiddet eylemlerine doğrudan atıf yapılmadığı; açıklamaların ağırlıklı olarak kamu düzeni, devletin birliği ve güvenlik vurgusu çerçevesinde şekillendiği görülmektedir.^【16】 

Bu dönemi izleyen süreçte anayasal ve yasal alanda bir dizi düzenleme yürürlüğe girmiştir. Anayasa’nın 6. Değişikliği ile Sri Lanka’nın toprak bütünlüğüne aykırı faaliyetlerin ve ayrı bir devlet kurulmasına yönelik taleplerin savunulması suç kapsamına alınmıştır. Bu değişiklik sonucunda söz konusu düzenlemeye uymayı reddeden Tamil Birleşik Kurtuluş Cephesi (TULF) milletvekilleri parlamentodaki görevlerini kaybetmiş ve fiilen meclis dışında kalmıştır.^【17】 

Aynı dönemde 1979 yılında kabul edilmiş olan Terörizmi Önleme Yasası (Prevention of Terrorism Act – PTA) geçici bir güvenlik düzenlemesi olmaktan çıkarılarak süresiz biçimde yürürlükte bırakılmıştır. Yasa, güvenlik güçlerine gözaltı sürelerinin uzatılması, yargı denetimi olmaksızın tutma ve sorgulama gibi geniş yetkiler tanımıştır. Bu yasal çerçeve, izleyen yıllarda yürütülen güvenlik operasyonlarının hukuki dayanaklarından biri olarak kullanılmıştır.

Uzun Vadeli Toplumsal ve Siyasal Etkiler

Kara Temmuz pogromu, Sri Lanka’da uzun vadeli demografik ve siyasal değişimlerle ilişkilendirilen bir dönüm noktası olarak ele alınmaktadır. Olayların ardından güvenlik koşulları ve kamusal alandaki belirsizlikler bağlamında yaklaşık 500.000 ila 1 milyon Tamilin ülke dışına göç ettiği belirtilmektedir.^【18】 Bu nüfus hareketi sonucunda, başta Kanada, Birleşik Krallık, Almanya, Fransa ve Avustralya olmak üzere Kuzey Amerika, Avrupa ve Okyanusya’da geniş bir Tamil diasporası oluşmuştur.

Göç sürecinin ülke içindeki etkilerinden biri, nitelikli insan kaynağındaki azalma olmuştur. Göç eden nüfus içerisinde doktorlar, avukatlar, mühendisler ve akademisyenler gibi eğitimli meslek gruplarının önemli bir yer tuttuğu; bunun da sağlık, hukuk ve teknik alanlarda personel eksikliğiyle ilişkilendirildiği belirtilmektedir.^【19】 Bu durum, kamu hizmetlerinin kapasitesi ve kurumsal işleyiş açısından uzun vadeli sonuçlar doğurmuştur.

Siyasal alanda ise 1983 sonrası dönemde silahlı Tamil örgütlerinin toplumsal görünürlüğünün arttığı gözlemlenmiştir. Bu bağlamda Kara Temmuz öncesinde sınırlı bir etki alanına sahip olan Tamil Eelam Kurtuluş Kaplanları’nın (LTTE), pogrom sonrasında örgütsel kapasitesini genişlettiği ve Tamil toplumunda daha merkezi bir konuma yerleştiği yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır.^【20】İzleyen yıllarda silahlı mücadele, Tamil siyasal hareketi içerisinde belirgin bir temsil biçimi hâline gelmiştir. ^【21】

Hesap Verebilirlik ve Güncel Durum

Kara Temmuz’un en kalıcı sonuçlarından biri, olaylara ilişkin etkili bir hesap verebilirlik mekanizmasının işletilmemiş olmasıdır. Pogromun planlanması, uygulanması ve yayılması sürecinde rol oynayan kişi ve kurumlara yönelik kapsamlı bir yargılama süreci başlatılmamış; faillerin büyük bölümü cezasız kalmıştır. 2004 yılında dönemin Devlet Başkanı Chandrika Kumaratunga tarafından Kara Temmuz olayları nedeniyle resmî bir özür açıklaması yapılmıştır.^【22】Ancak bu açıklama, bağımsız soruşturma komisyonları, yargı süreçleri ya da mağdurlara yönelik kapsamlı onarım politikalarıyla desteklenmemiştir. Bu nedenle özür girişimi, toplumsal uzlaşma ve adaletin tesisi açısından olumlu ancak sınırlı bir etki yaratmıştır.

Günümüzde Sri Lanka’nın kuzey ve doğu bölgelerinde, özellikle Tamil nüfusun yoğun olduğu yerleşim alanlarında askerî birliklerin ve güvenlik kurumlarının varlığının sürdüğü çeşitli raporlarda belirtilmektedir.^【23】 Bu bölgelerde uygulanan güvenlik düzenlemeleri ve idari denetim mekanizmaları, iç savaşın sona ermesinden sonraki dönemde de devam etmiştir. Kara Temmuz olayları, bu bağlamda Sri Lanka’daki etnik ilişkiler ve güvenlik politikalarının tarihsel arka planı içerisinde ele alınan başlıca kırılma noktalarından biri olarak anılmaktadır.