Karavura

Karavura, Sivas’tan derlenen efsanelerde insanlara uyanıkken musallat olan ve üzerlerine ağırlık olarak çöktüğüne inanılan kötü ruhtur.^【1】Ad, Anadolu’da karabasan ve kâbus karşılığında kullanılan Kara Kura ad ailesinin varyantlarından biridir.^【2】

Sivas anlatısında Karavura iki türde görülür ve bu türler avuç içinin delik olup olmamasıyla birbirinden ayrılır. Avuç içi delik olan Karavura yalnızca ağırlık yapıp insanı korkutur; avuç içi delik olmayanın ise boğarak öldürdüğüne inanılır. Karavura’nın başında püsküllü bir kavuk bulunur ve püskülü ele geçirildiğinde bu varlık insan gibi görünür. Kavuğu alan kişi onu yalnızca kendi rızasıyla geri verebilir; Karavura kavuğunu kendisi geri alamaz ve kavuğu ele geçiren kişi ölünceye kadar onun elinden kurtulamaz.^【3】Sivas’tan derlenen bir anlatıda, üzerine avuç içi delik bir Karavura çıkan bir adam korkuyla varlığın kavuğunu alır; bunun üzerine Karavura insan biçimine girer ve adama hizmet etmeye başlar.^【4】

Sivas’tan derlenen kayıtta Karavura, alkarısının erkeklere musallat olan türü olarak tanımlanır. Aynı kayıtta Karabasan ise dul ya da yalnız yaşayan kadınlara uyurken gelen, ağırlık hissettirip korkutan ve dul kadınları evlenmeye zorlayan bir varlık olarak anlatılır.^【5】Karavura, yaptığı kötülük ve verdiği zarar bakımından Karabasan’a ve özel adlı kötü ruhlardan Enkebir, Hıbilik ve Davara’ya benzer; avucundaki delik, Davara ile ortak tasvir özelliğidir. Kepoz adlı varlık da bazı efsanelerde Karavura ile aynı özelliklere sahiptir.^【6】Karavura adı, Anadolu’da kâbus ve kâbusa neden olduğuna inanılan olağanüstü varlıkları karşılayan adlar arasında Karabasan, Ağırbasan, Karakura, Körmez, Kamos ve Kapoz ile birlikte yer alır.^【7】

Kökeni hakkında kesin bir bilgi bulunmayan adın, kara sözcüğü ile kura, gura veya kora unsurunun ses tekrarı ve benzeşmesi sonucunda oluşmuş olabileceği düşünülmektedir. Ad bilimi açısından değerlendirildiğinde karagura, karakora ve karakura biçimleri karabasan ve kâbus anlam alanında ele alınır.^【8】 Karavura ve Karabasan adlarındaki kara sözcüğü, bu varlıkların insanlara yaşattığı zor anlar ve ölüme varan zararlarla ilişkilendirilmiştir.^【9】

Kara Kura sözcüğü erken kayıtlarda “siyah” anlamında geçer. Kara Kura, Anadolu’nun pek çok bölgesinde karabasan ve kâbus karşılığında kullanılır. Ad; karaguda, karagula, karagura, karagülmez, karakada, karakora, karakula ve karavura varyantlarıyla Afyon, Isparta, Balıkesir, Eskişehir, Amasya, Tokat, Kars, Erzurum, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, Sivas, Yozgat, Ankara, Kayseri, Niğde ve Mersin’de tespit edilmiştir. Varlığın eylemi karakura basmak ve karakura çökmek gibi ifadelere yansımıştır. Kafkasya’da kaydedilen uyku iblisi Bastırık ile Kara Kura arasındaki ilişki, Anadolu’da Albastı inancıyla ortak bir paydada buluşur.^【10】