Keltepe Çiğdemi (Crocus keltepensis)

Keltepe Çiğdemi (Crocus keltepensis), Türkiye’nin kuzeybatısında Kocaeli iline bağlı Kartepe (eski adıyla Keltepe) bölgesinde tanımlanmış, çiğdemgiller (Iridaceae) familyasına ait endemik bir türdür. Soğanlı bir geofit olan bu bitki, ilkbaharda çiçek açan çiğdemler grubunda yer alır. Tür, sınırlı yayılış alanı, morfolojik özellikleri ve sadece tek bir popülasyondan bilinmesi nedeniyle bilimsel açıdan önem taşımaktadır.

^{Keltepe Çiğdemi (}AA⁾

Cins Crocus Linnaeus (1753) dünya genelinde 200’ün üzerinde türü kapsar ve bu türlerin yaklaşık yarısı Türkiye’de görülür. Türkiye, 140 civarında takson ile bu cinsin en zengin dağılım merkezlerinden biridir. Crocus keltepensis, Crocus cinsi içinde sect. Nudiscapus ser. Biflori grubuna dahil edilmiştir. Yakın akrabalık ilişkisi özellikle Crocus pulchricolor türü ile kurulmuştur.

Kartepe zirvesinde bulunan ilk örnekler 1974 yılında Asuman Baytop ve Ertan Tuzlacı tarafından toplanmış, bu materyaller İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Herbaryumu’nda saklanmıştır. İngiliz botanikçi Brian Mathew bu örnekleri Crocus biflorus’un bir alt türü olarak değerlendirmiştir. Ancak sonraki çalışmalar, Keltepe popülasyonunun farklı bir tür olduğunu göstermiştir. 2014–2019 yılları arasında yapılan arazi ve laboratuvar araştırmaları sonucunda türün bağımsız bir takson olduğu ortaya konmuş ve 2019’da bilimsel olarak tanımlanarak “Crocus keltepensis” adıyla literatüre girmiştir. Tür adı, keşfin yapıldığı Keltepe’den türetilmiştir.

Soğanı 1–1,5 cm çapında, dış tunikleri zar gibi ya da deri görünümlü olup tabanda belirgin dişli halkalar taşır. Yapraklar 3–6 adet olup koyu yeşil renkte ve 1,5–2,2 mm genişliğindedir; kenarları seyrek kirpiklidir ve ortada beyaz bir şerit bulunur. Çiçekler 1–2 adet, soluk ya da koyu leylak rengindedir. Perigon parçaları 30–39 mm uzunluğa ulaşabilir. Boğaz kısmı sarı–turuncu renktedir. Anterler sarı, 13–16 mm uzunluğunda, stilus ise turuncu renkte ve üç kola ayrılmıştır. Meyveler toprak seviyesinde oluşan mor renkli kapsüllerdir. Tohumlar açık kahverengi, yumurta biçimli ve belirgin kanatlı yapıdadır.

Crocus keltepensis morfolojik olarak en çok Crocus pulchricolor ile benzerlik gösterir. Ancak çiçek rengi, soğan tuniklerinin yapısı, yaprak genişliği, çiçek parçalarının boyutları ve tohum yüzey özellikleri bakımından ondan ayrılır. Örneğin C. keltepensis’in çiçekleri tek renkli ve leylak tonlarında iken, C. pulchricolor’da çiçek tabanında koyu mor lekeler bulunur. Ayrıca tohum yapıları arasında da belirgin farklar vardır.

^{Keltepe Çiğdemi (}Pixel⁾

Tür yalnızca Kocaeli ili Kartepe zirvesinde, 1500–1650 metre rakımlarda yayılış gösterir. Habitatı çayır alanlar ve kayalık açıklıklardır. Orman örtüsü altında örneklere rastlanmamıştır. Yayılış alanı son derece sınırlı olup bilinen tek popülasyonu mevcuttur.

Crocus keltepensis’in yaşadığı alan küçük bir yüzölçüme sahiptir ve dağılımı 10 km²’den daha dar bir alana sıkışmıştır. Türün bilinen tek popülasyonu, geçmişte televizyon vericisi inşaatı ve günümüzde kayak tesisi faaliyetleri gibi insan etkileriyle habitat kaybına uğramıştır. Bu nedenlerle Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN) kriterlerine göre “Kritik Tehlike Altında (CR)” kategorisinde değerlendirilmiştir.

Türkiye, yaklaşık 3.700 endemik bitki türüyle Avrupa’nın en zengin florasına sahip ülkelerinden biridir. Çiğdemler açısından da dünya genelinde önde gelmekte olup yaklaşık 140 takson ile bu cinsin küresel çeşitliliğinde önemli bir paya sahiptir. Crocus keltepensis bu çeşitliliğin önemli örneklerinden biridir. Hem bölgesel hem de ulusal ölçekte korunması gereken bir gen kaynağıdır ve Türkiye’nin floristik zenginliğini yansıtan özgün türlerden biridir.