Kokina (Ruscus aculeatus L.)

Kokina, özellikle yılbaşı döneminde çiçekçilerde görülen, süs amaçlı demet için kullanılan bir addır. Bu demet, S. excelsa bitkisinin kırmızı meyveleri ile silcan/sincan adıyla anılan, ayrıca tavşanmemesi olarak da bilinen bitkinin (Ruscus Aculeatus L.) dikenli yeşil sürgünlerinin bir araya getirilmesiyle hazırlanır ve sonrasında “kokina” adıyla satışa çıkar.

Kokina Satışına Ait Bir Görsel (Pexels)

Bu düzenlemede “tavşanmemesi” olarak anılan bitki, bilimsel adıyla Ruscus aculeatus L.’dır. Cins, sınıflandırma tarihinde farklı familyalar içinde değerlendirilmiş olmakla birlikte güncel sistematikte Kuşkonmazgiller (Asparagaceae) içinde ele alınır. Ruscus türleri, toprak altında rizom taşıyan, çok yıllık ve herdem yeşil, çalı görünümlü bitkilerdir; fotosentez yapan yaprak benzeri yassı yapılar (kladodlar) üzerinde küçük çiçekler ve bunu izleyen turuncu-kırmızı meyveler gelişir. Türkiye florasında doğal yayılış gösteren dört Ruscus türü bulunduğu; R. aculeatus’un da Karadeniz, Akdeniz ve Ege başta olmak üzere çeşitli bölgelerde görüldüğü bilinmektedir. Tür ve cins için halk arasında kullanılan adlar arasında “tavşanmemesi”, “tavşan kirazı” ve “silcan” gibi isimler de kaydedilir.

Taksonomi ve Yaşam Formu

Ruscus aculeatus

Kokina adıyla yılbaşı döneminde satılan demetin yapımında yeşil, dikenli ve yaprak benzeri sürgünleriyle öne çıkan bitki çoğunlukla Ruscus aculeatus L.’dur. Tür, güncel sınıflandırmalarda Kuşkonmazgiller (Asparagaceae) içinde ele alınan Ruscus cinsinin bir üyesidir. Tek çenekli (monokotil) bir bitki olarak tanımlanır ve cinsin ayırt edici özelliği, klasik yaprakların işlevinin büyük ölçüde kladod adı verilen yassılaşmış, yeşil ve fotosentez yapan sürgünlere devredilmiş olmasıdır. Bu nedenle Ruscus’ta “yaprak” görünümü veren yapıların önemli bir bölümü, botanik açıdan yapraktan çok dönüşmüş sürgün karakteri göstermektedir.

Yılbaşı İçin Hazırlanan Kokinalar (Anadolu Ajansı)

Yaşam formu bakımından R. aculeatus, toprak üstünde herdem yeşil ve çok gövdeli bir görünüm sergilemekte; buna karşılık toprak altında kalın, sürünücü rizomlar oluşturarak uzun ömürlü bir yapı kurmaktadır. Bu rizomlar depo organı işlevi görmekte; bitkinin olumsuz koşulları atlatmasında ve her yıl yeni sürgünler vermesinde belirleyici olmaktadır. Bu özellikleri nedeniyle tür, depo organlarının toprak altında bulunmasına dayalı olarak jeofit karakter ile de açıklanmaktadır.

Rizom üzerindeki tomurcuklardan sürgünlerin yenilenmesi ve vejetatif yayılış, populasyonların sürekliliğinde önemli bir mekanizma oluşturmaktadır. R. aculeatus’ta kladodlar yalnızca fotosentezle sınırlı kalmamakta; çiçeklenme ve meyve oluşumu da çoğunlukla bu yapılar üzerinde gerçekleşmektedir. Küçük çiçekler kladodların merkezinde konumlanabilmekte; bunu turuncu-kırmızı tonlarda meyveler izleyebilmektedir. Türün gölge ve yarı gölge koşullara uyum gösterebildiği, ayrıca dayanıklılığında rizomların sağladığı depo kapasitesi ile su dengesi özelliklerinin birlikte rol oynadığı bilinmektedir.

Smilax excelsa

Kokina demetinde kırmızı meyve unsuru çoğunlukla Smilax excelsa L. ile ilişkilendirilir. Bu tür; Smilacaceae familyasında yer alan, gövdesi dikenli olabilen ve 20 metreye kadar uzayabilen sarılıcı bir bitkidir. Yaprakları çoğunlukla kalp biçimli, meyveleri ise küresel yapıdadır. Uygulamada Smilax excelsa meyvelerinin, Ruscus aculeatus dallarına bağlanarak kokina demetinin kırmızı kısmını oluşturduğu belirtilir.

Morfoloji

Ruscus Sürgünleri 

Ruscus aculeatus (tavşanmemesi/çalı süpürgesi), herdem yeşil karakterde, rizomdan çok gövdeli biçimde sürgün veren ve çalı görünümü sergileyen bir bitkidir. Boyu genellikle 25–80 cm aralığında değişir; uygun koşullarda 100 cm’ye yaklaşabildiği de kaydedilir. Türde “yaprak” görünümü veren yapılar büyük ölçüde kladod (yassılaşmış, fotosentez yapan sürgün) niteliğindedir; gerçek yapraklar ise küçük, zar/kın benzeri pullara indirgenmiştir. Kladodlar çoğunlukla koyu yeşil renkli, sert dokulu ve ucu dikenimsi olacak biçimde sonlanan bir yapı gösterir; bu sertlik ve dikenimsi uç, türün ayırt edilmesinde kullanılan belirgin morfolojik özelliklerdendir.

Çiçekler küçük boyutlu olup kladodların üst yüzeyinde, merkezde yer alan küçük bir yapı üzerinde gelişir; çiçek örtüsü yeşilimsi-beyaz tonlarda görülebilirken, erkek çiçeklerde morumsu tonlar da kaydedilmiştir. Tür çoğunlukla iki evcikli olduğundan (erkek ve dişi bireyler ayrı), meyve oluşumu yalnızca dişi bireylerde gerçekleşir. Meyve, kladod üzerinde taşınan küresel bir bery niteliğindedir; rengi turuncu-kırmızıdan parlak kırmızıya değişebilir ve çapı kaynaklarda yaklaşık 5–14 mm aralığında verilir.

Ruscus Aculetaus L.'ye Ait Bir Görsel (Flickr)

Çiçeklenme ve meyve bağlama zamanlaması bölge ve iklim koşullarına göre değişmekle birlikte çiçeklerin sonbahar başından ilkbahara uzanan bir dönemde açabildiği; bazı sahalarda bu dönemin yaz başına sarktığı belirtilir. “Kokina” adıyla yılbaşı döneminde satılan demetlerde görülen parlak kırmızı meyvelerin ise uygulamada sıklıkla Smilax excelsa’nın meyvelerinin Ruscus sürgünlerine tutturulmasıyla elde edildiği; bu nedenle ticari demet görünümünün, Ruscus’un doğal meyve özellikleriyle karıştırılabildiği anlaşılmaktadır.

Smilax Meyveleri

Demette kullanılan kırmızı meyveler, sarılıcı gövdeli Smilax excelsa üzerinde gelişen küresel meyvelerdir. Kokina demetinin karakteristik “kırmızı benekli” görünümü, bu meyvelerin Ruscus sürgünlerine bağlanmasıyla oluşur.

Habitat ve Ekoloji

Kokina, botanik açıdan tek bir habitatın ürünü değildir; demeti oluşturan bileşenler doğada farklı ekolojik koşullarda yetişebilen iki ayrı bitkiden seçilir.

• Ruscus türleri, herdem yeşil kladod yapıları ve rizomlu çok yıllık yaşam stratejileriyle; kesme yeşillik olarak değerlendirilmeye elverişli özellikler taşır. Gölgeye tolerans ve rekabet gücü, peyzaj kullanımında da vurgulanan nitelikler arasındadır.

• Smilax excelsa ise özellikle Kuzey Anadolu/Karadeniz kuşağında yayılış gösterebilen sarılıcı bir tür olarak tanımlanır. Kokina üretim pratiğinde kırmızı meyvelerinin toplanıp demetlere eklenmesi, türün ekonomik ve kültürel kullanım alanlarına örnek oluşturur.

Popüler Kültürdeki Yeri ve Kullanımı

Türkiye’de “kokina” adı, botanikte tek bir türden ziyade yılbaşı döneminde satışa sunulan bir demet düzenlemesini ifade etmektedir. Bu düzenleme, yeşil iskeleti oluşturan tavşan memesi (Ruscus aculeatus) sürgünleri ile kırmızı meyve unsuru olarak anılan “sincan/silcan” meyvelerinin bir araya getirilmesiyle hazırlanmıştır. Kokinanın kamusal görünürlüğü, özellikle Aralık ayı boyunca çiçekçi tezgâhları, yılbaşı pazarları ve sokak satışı üzerinden artmıştır. Demetin kırmızı rengi ve mevsimsellik etkisi, kokinayı “yeni yıl süsü” niteliği kazanmış bir nesne hâline getirmiş; halk anlatılarında “bereket, uğur ve şans” temalarıyla ilişkilendirilmiştir. Bazı anlatılarda, kokinanın bir yıl boyunca tazeliğini koruması hâlinde dileklerin kabul olacağına veya ev sahibi olunacağına inanılmış; kokina, bu inanışlar üzerinden yıl dönümü/yenilenme fikrine bağlanan sembolik bir kullanım alanı bulmuştur.

Kokinanın kültürel dolaşımı yalnızca tüketim tarafıyla sınırlı kalmamış; hazırlama emeği ve üretim ağı da popüler anlatının bir parçası olmuştur. İstanbul merkezli örneklerde kokinanın, ağırlıkla Roman toplulukları içinde bilgi ve işçilik aktarımıyla üretildiği; yeşil sürgünlerin yılbaşından haftalar önce yakın çevredeki ormanlık/dağlık alanlardan toplanıp, Kasım ayı itibarıyla kırmızı meyvelerin temin edilerek iki unsurun iplerle bağlanıp demet hâline getirildiği belirtilmiştir. “Kokina” adının Rumca kökenli olduğu ve “kırmızı” anlamına geldiği de ifade edilmiştir; ayrıca bazı Roman üreticiler, kokinaya ilişkin kullanım bilgisinin geçmişte İstanbul Rumlarından öğrenildiğini dile getirmiştir. Böylece kokina, kentte doğrudan bitki yetiştiriciliğinden bağımsız yaşayan kesimler için, doğadan toplanan materyalin işçilikle dönüştürüldüğü mevsimsel bir kentsel ritüel nesnesi görünümü kazanmıştır.

Özellikle Yunanistan, İtalya ve Türkiye gibi ülkelerde, kırmızı meyveli dalların kötülüklerden koruyucu (apotropik) özellik taşıdığına dair halk inanışları belgelenmiştir. Türkiye özelinde ise kokina, kentsel kültürde doğadan kopuk bireyler için doğayla kurulan sembolik bir bağ işlevi görmekte; sokak satıcıları, yılbaşı pazarları ve medya temsilleri aracılığıyla kolektif hafızada yeniden üretilmektedir. 

Satışa Hazırlanan Kokinalar (Anadolu Ajansı)

Kokinanın “kullanım” boyutunun ikinci ekseni, kesme yeşillik ve süs bitkisi ticaretiyle ilişkilidir. Ruscus türleri, peyzajda dış mekân bitkisi olarak değerlendirilmelerinin yanı sıra, çiçek düzenlemelerinde kesme yeşillik olarak yaygın biçimde kullanılmıştır; ayrıca bazı çalışmalarda tıbbi ve kozmetik amaçlı kullanım başlıkları da anılmıştır. Kokina demetinin yeşil bileşeninin Ruscus olması, bu bitkinin kesme yeşillik tedarik zincirleriyle kesiştiğini göstermektedir. Bununla birlikte, Türkiye florasında doğal yayılışlı Ruscus türlerinin doğadan kontrolsüz biçimde toplanıp piyasaya sunulabildiği özellikle vurgulanmıştır.

Bu durum, kokina üretimi dâhil olmak üzere kesme yeşillik amaçlı toplamanın doğal popülasyonlar üzerinde baskı oluşturma ihtimalini gündeme getirmiş; genetik kaynakların korunması, izleme ve mümkünse kültüre alma/üretimle talebi karşılama gibi yaklaşımların ekolojik açıdan önemine işaret etmiştir. Bu çerçevede kokina, bir yandan popüler kültürde yılbaşıyla özdeşleşen bir nesneye dönüşürken; diğer yandan bitkisel hammaddenin toplanma biçimi ve piyasa dolaşımı üzerinden ekoloji ve sürdürülebilirlik tartışmalarına açık bir örnek olarak değerlendirilmiştir.

Korunma Durumu

Tavşan memesi olarak da bilinen Ruscus aculeatus, koruma değerlendirmelerine konu edilmiş; IUCN (2011) kaydında “en az endişe verici (Least Concern)” kategorisinde listelenmiştir. Bununla birlikte tür, bazı bölgelerde aşırı toplamaya maruz kalmış; bu yoğun hasadın Doğu Avrupa’da yer yer popülasyon gerilemeleriyle ilişkilendirildiği aktarılmıştır. Bu çerçevede kimi ülkelerde türe yönelik özel koruma/denetim uygulamaları geliştirilmiş; örneğin Bulgaristan’da hasadın yasal kontrol altında yürütüldüğü, Romanya’da ise türün “doğa anıtı” statüsüyle hukuken korunduğu belirtilmiştir. IUCN değerlendirmesinde, iklim değişikliği ve istilacı türlerin gelecekte olumsuz etkiler doğurabileceği; buna karşın mevcut durumda türün genel ölçekte ciddi bir tehdit baskısı altında görülmediği kaydedilmiştir.

Türkiye bağlamında kokina düzenlemeleriyle ilişkilenen pratik, türün sürgünlerinin özellikle yılbaşı döneminde doğadan toplanması ve kırmızı meyveli Smilax tohum/meyvelerinin bu sürgünlere bağlanarak demet hâlinde satışa sunulmasıdır. Bu kullanım biçimi, türün kentsel tüketimle ilişkili mevsimsel bir tedarik zinciri içinde yer aldığını göstermektedir. Bu nedenle, doğadan toplanan sürgünlerin miktarı ve toplama alanlarının sürekliliği gibi değişkenler, yerel ölçekte popülasyonların durumunun izlenmesini ve toplamanın sürdürülebilirlik ilkeleriyle uyumunun değerlendirilmesini gerektiren başlıklar arasında değerlendirilebilir.