Konya Tramvayı, Türkiye'nin Konya ilinde faaliyet gösteren hafif raylı ulaşım ağıdır. Anadolu coğrafyasında hizmet veren ilk modern tramvay sistemi olarak 1992 yılında faaliyete geçmiştir.^【1】 Sistem günümüzde yaklaşık 41 kilometre uzunluğa sahip olup iki ana hat üzerinden toplam 44 istasyonda hizmet vermektedir.^【2】 Konya Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı Akıllı Toplu Ulaşım Sistemi (ATUS) tarafından işletilen tramvay, şehrin toplu taşıma omurgasını oluşturmaktadır.

Tarihsel Gelişim

Konya'da tramvay ulaşımının kökleri Osmanlı dönemine kadar uzanmaktadır. Şehrin toplu taşıma tarihi, atlı tramvaylarla başlayarak günümüzün modern elektrikli sistemine evrilmiştir.

Osmanlı Döneminde Atlı Tramvay Girişimi

Konya'nın ilk tramvay projesi 1906 yılında gündeme gelmiştir. İzmir Elektrikli Tramvay Tesisi yapımcılarından Yusuf Mazhar, Yaruba Kapulu ve Alman vatandaşı Ogüst İztor, Konya Belediyesi'ne bir teklifte bulunmuştur. Teklif, 99 yıllık imtiyaz karşılığında Hükümet Konağı yanına kurulacak bir elektrik santrali ile 30 kilometre uzunluğunda elektrikli tramvay hattı inşa etmeyi ve 20 kilometre çapındaki bir alana elektrik dağıtımı yapmayı içermekteydi.^【3】 

Konya Belediyesi ve vilayet yönetiminin olumlu görüşüyle proje, Ticaret ve Ziraat Nezareti ile Nafia Nezareti'ne sunulmuştur. Resmi süreç, Sadaret ve Şura-yı Devlet'in incelemeleri ardından Meclis-i Vükela onayıyla devam etmiştir. Proje 1 Mart 1906 tarihinde Sultan II. Abdülhamid tarafından onaylanmıştır. Ancak Konya'nın ilk elektrikli tramvay ve aydınlatma projesi olan bu girişim, yüksek maliyetler gerekçesiyle kısa süre sonra iptal edilmiştir.

Atlı Tramvay Dönemi

İlk elektrikli tramvay projesinin iptal edilmesinin ardından, 1917 yılında dönemin Konya valisi ve Sadrazam Avlonyalı Ferit Paşa'nın girişimiyle Selanik'te bulunan atlı tramvay sistemi Konya'ya nakledilmiştir.^【4】 Atlı tramvay, Atatürk Anıtı'ndan başlayarak Gazi Lisesi üzerinden eski Park Sineması'na ulaşan bir güzergahta hizmet vermekteydi. Hükümet Konağı'ndan hareket eden ikinci hat ise Sultan Selim Camii'ne kadar uzanmaktaydı.

Ancak 1920'li yılların başında kurulan Otomobilciler Şirketi, iki adet küçük otobüs getirerek istasyon ile Hükümet Konağı arasında sefer yapmaya başlamıştır. Bu gelişme tramvaylara olan rağbeti azaltmış ve atlı tramvay sistemi 1924 yılında dönemin belediye başkanı tarafından hizmetten kaldırılmıştır. Tramvaylar hurdaya ayrılırken, raylar eritilerek elektrik direği olarak kullanılmıştır.

Modern Tramvay Sisteminin Planlanması

Atlı tramvayın kaldırılmasından 63 yıl sonra, 1986 yılında şehrin büyümesi ve Selçuk Üniversitesi kampüsünün şehir merkezinden uzakta konumlanması nedeniyle modern bir hafif raylı sistem projesi gündeme gelmiştir. Mevcut otobüslerin yolcu yükünü kaldıramaması ve kampüse ulaşımın yakıt maliyetlerini artırması, tramvay projesinin temel gerekçelerini oluşturmuştur.

Projenin dış finansmanını sağlayan Alman Devlet Kuruluşu Kreditanstalt für Wiederaufbau (KfW) ile Türkiye Cumhuriyeti arasında 9 Temmuz 1987'de 38 milyon Mark tutarında bir kredi anlaşması imzalanmıştır. Konya Raylı Sistem İşletmesi'nin temeli, 13 Temmuz 1987'de dönemin Başbakanı tarafından atılmıştır. Proje kapsamında Alman Obermeyer-Rail Consult firması müşavirlik hizmetini üstlenmiş ve 23 Ekim 1987'de müşavirlik sözleşmesi imzalanmıştır.^【5】 

İnşaat ve İşletmeye Açılış

Konya tramvay sisteminin inşaat işleri 1987 yılında başlamıştır. İhale kapsamında yer alan 16 adet tramvayın ilki 25 Kasım 1988'de Almanya'nın Köln şehrinden nakledilmeye başlanmıştır. Bu tramvaylar, Köln Belediyesi Ulaşım İşletmeleri'nden (KVB) satın alınan ikinci el araçlar olup, Düsseldorf DÜWAG vagon fabrikalarında 1963-1967 yılları arasında imal edilmiş Duewag GT8 model araçlardır.

Raylı Sistem İşletmesi'nde 104 numaralı tramvaya 15 Nisan 1992'de sistemden elektrik verilerek depo ile Cumhuriyet durağı arasında ilk hareket gerçekleştirilmiştir. İlk açılış 23 Nisan 1992'de yapılmış, deneme seferleri ve vatman eğitimleri başlatılmıştır. Eğitimlerin tamamlanması ve testlerin yapılmasının ardından, hattın ilk etabı olan 10,5 kilometre uzunluğundaki Alaaddin-Cumhuriyet bölümü 28 Eylül 1992'de halka açık işletmeye geçmiştir. Başlangıçta ücretsiz olarak hizmet veren sistem, kısa süre sonra ücretli işletmeye geçmiştir.

Hattın ikinci etabı olan 8 kilometre uzunluğundaki Cumhuriyet-Kampüs bölümünün inşaat ve montaj işleri tamamlandıktan sonra 21 Aralık 1995'te deneme seferleri başlamış ve 19 Nisan 1996'da dönemin Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'in katıldığı bir törenle işletmeye alınmıştır.^【6】 

Sistem Özellikleri ve Teknik Yapı

Konya tramvay sisteminin, toplam uzunluğu yaklaşık 18,5 kilometre olan ana hattının tüm montaj ve inşaat işleri Konya Büyükşehir Belediyesi ekipleri tarafından gerçekleştirilmiştir. Sistemde kullanılan elektro-mekanik teçhizatlar Almanya'dan temin edilmiş, demiryolundaki traversler ise TCDD'nin Afyon Travers Fabrikası'ndan satın alınmıştır.

Teknik Özellikler

Demiryolunda kullanılan ray açıklığı standart 1435 milimetredir. Katener sistemindeki gerilim 750 volt doğru akım olup, sistem altı noktadan beslenmektedir. Kavşaklarda ve depo çevresinin bir kısmında grooved ray, diğer kısımlarda ise S49 düz ray kullanılmıştır. Raylar sürekli olarak Alüminö-Thermit kaynağı ile belediye elemanlarınca kaynatılmıştır.

İlk etapta sisteme dahil edilen 16 tramvayın ardından, artan talepleri karşılamak üzere 1995-1996 yıllarında 25 adet ilave tramvay satın alınmıştır. 2001 yılında yapılması düşünülen diğer hatlar da göz önüne alınarak 26 adet vagon daha satın alınmış ve bunların ilk on adedi 11 Ekim 2001'de hizmete girmiştir.

Duewag GT8 Model Tramvaylar

Sistemde kullanılan orijinal tramvaylar, Köln'de 1963-1967 yılları arasında üretilmiş Duewag GT8 modelidir. Bu tramvaylar tek yönlü, 8 akslı ve 2 mafsallı araçlardır. Her bir vagon 30 metre uzunluğunda ve 2,5 metre genişliğindedir. Araçların yolcu kapasitesi 83'ü oturak olmak üzere toplam 331 kişidir. Her tramvayda 150 kilowatt gücünde 2 adet doğru akım motoru bulunmaktadır ve maksimum hızları 67 kilometre/saattir.

Skoda Tramcar 28T Model Tramvaylar

2009 yılında Konya'nın raylı sistem hattı için kritik bir eşik olan KonyaRay projesi planlanmış ve proje kapsamında mevcut 60 adet Duewag GT8 model tramvayın yenilenmesi çalışmaları başlatılmıştır. 2012 yılında Skoda firması ile anlaşılmış ve Skoda Tramcar 28T model 60 yeni tramvayın siparişi verilmiştir.

Yüzde yüz düşük tabanlı olan bu modern tramvaylar, 364 kişilik kapasiteye sahiptir. Araçlar 32,5 metre uzunluğunda ve 2,55 metre genişliğindedir. Çift tarafta kapısı bulunan, WiFi özellikli ve birbirine eklenebilme özelliklerine sahip bu araçların ilki 2013 yılı Ekim ayında Konya'ya gelmiş ve test sürüşlerinin ardından 2014 yılı Şubat ayı itibariyle sefere başlamıştır.^【7】 Bu tramvayların maksimum hızı 70 kilometre/saattir ve 750 volt DC elektrik sistemi ile çalışmaktadır.

Hat Yapısı ve Güzergahlar

Konya tramvay sistemi günümüzde iki ana hat üzerinden hizmet vermektedir.

T1 Hattı: Alaaddin-Selçuk Üniversitesi

Bu hat 1999 yılında hizmete girmiş olup, 36,7 kilometre uzunluğunda ve 35 istasyona sahiptir. Hat, şehir merkezindeki Alaaddin durağından başlayarak Selçuk Üniversitesi kampusuna kadar uzanmaktadır. Güzergah üzerindeki önemli duraklar arasında Zafer, Kule, Kunduracılar, Eski Sanayi, Otogar, Erenkaya, Yazır, Sancak, Bosna Hersek ve kampus içindeki fakülte durakları yer almaktadır.

T1 hattı, şehrin en kalabalık bölgelerinden biri olan Bosna-Hersek Mahallesi'ne hizmet vermesi ve üniversite öğrencilerinin kampuse ulaşımını sağlaması açısından büyük önem taşımaktadır. Hat, sabah 06:00'dan gece 24:00'a kadar düzenli aralıklarla sefer yapmakta olup, ek olarak gece seferleri de bulunmaktadır.

T2 Hattı: Alaaddin-Adliye

2013 yılında temeli atılan ve 2015 yılında hizmete giren T2 hattı, 4,4 kilometre uzunluğunda ve 9 istasyona sahiptir. Bu hat, mevcut tramvay sisteminin Karatay bölgesine hizmet vermesi amacıyla inşa edilmiştir. Türkiye'de bir ilk olarak Alaaddin ile Mevlana durakları arasında katanersiz (havai hat olmadan) inşa edilmiştir.

Bu uygulama ile havai elektrik hatlarının ve direklerin yaratacağı görsel kirlilik önlenmiş ve Mevlana Türbesi çevresinde bulunan tarihi şehir merkezinin estetik silüeti korunmuştur. Tramvay hattında Zafer ve Alaaddin istasyonlarında T1 hattına aktarma yapılabilmektedir.

Kampus İçi Hat Uzantısı

2005 yılında Konya Büyükşehir Belediyesi ve Selçuk Üniversitesi arasında imzalanan protokol ile tramvay hattının kampüs içine uzatılması kararlaştırılmıştır. Bu proje kapsamında tramvay hattı 3,5 kilometre uzatılmış ve 2006-2007 akademik yılı başlangıcında kampüs içindeki Tıp Fakültesi, Mühendislik Fakültesi, Fen-Edebiyat Fakültesi ve Hukuk Fakültesi durakları hizmete girmiştir.

Ücretlendirme ve Ödeme Sistemi

Konya tramvay sistemi, Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından geliştirilen Konyakart sistemi ile entegre çalışmaktadır. Yolcular, Konyakart adı verilen elektronik kartlarla veya temassız özelliği olan banka kartları ile ödeme yapabilmektedir.

2001 yılında hizmete giren elektronik kart sistemi, başlangıçta kağıt bilet ile birlikte kullanılmış, ancak zamanla kağıt bilet sisteminden tamamen vazgeçilmiştir. Konyakart ile aktarma hatlarında yapılacak ikinci ve ilave seyahatler ücretsizdir. Diğer hatlarda belirlenen dakikalar içerisinde yapılacak ikinci seyahat yüzde kırk indirimlidir.

Sistem ayrıca aylık sınırsız abonman seçeneği sunmaktadır. Kişiselleştirilmiş Konyakart'lara yüklenen abonman ile 30 gün boyunca Konya merkezindeki tüm otobüs ve tramvaylarda sınırsız seyahat edilebilmektedir.

İşletme ve Yönetim

Konya tramvay sistemi, Konya Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı Akıllı Toplu Ulaşım Sistemi (ATUS) tarafından işletilmektedir. ATUS, tramvay işletmesi için 6.385 metrekare kapalı alana sahip bir atölye ve depo tesisine sahiptir. Teknik ve idari kısımlarda 5'i mühendis olmak üzere yaklaşık 60 personel görev yapmaktadır.

Sistem, bir yönde 12.000 yolcu taşıma kapasitesine sahiptir ve günlük ortalama 110.000 yolcu taşımaktadır. ATUS web sitesi ve mobil uygulaması üzerinden yolcular, tramvay sefer saatlerini, güzergahları ve araçların anlık konumlarını takip edebilmektedir.

Nostaljik Tramvayların Yeniden Kullanımı

2020 yılında Konya Büyükşehir Belediyesi, "Bisiklet Şehri Konya" vizyonu doğrultusunda Türkiye'de bir ilki gerçekleştirmiştir. Uzun yıllarca hizmet veren Duewag GT8 model tramvaylardan iki tanesi yeniden dizayn edilerek Eylül 2020'de "Bisiklet Tramvayı" olarak hizmete girmiştir. Bu özel tramvaylarda bisiklet taşıma alanları oluşturulmuş ve böylece bisiklet-tramvay entegrasyonu sağlanmıştır.

Ayrıca, Konya Şehir Hastanesi'nin açılmasıyla birlikte Adliye-Alaaddin hattında beklenen yolcu yükü artışını karşılamak için 1992 yılından beri hizmet veren nostaljik Alman yapımı tramvayların bakım ve modernizasyonu yapılarak yeniden hizmete alınması planlanmıştır.

Gelecek Projeler ve Genişleme Planları

Konya Büyükşehir Belediyesi'nin "2030 Ulaşım Master Planı" çerçevesinde raylı sistem ağının büyük ölçüde genişletilmesi hedeflenmektedir. 2023 yılında KonyaRay banliyö projesinin başlamasıyla şehirdeki yeni tramvay yatırımlarının önü açılmıştır.

Konya'nın mevcut 27 kilometre uzunluğundaki raylı sistem ağının, yeni tramvay ve banliyö hatlarının eklenmesiyle 100 kilometrenin üzerine çıkarak çok daha kapsamlı bir ağa dönüşmesi planlanmaktadır.^【8】 İnşa halinde bir, proje halinde iki tramvay hattı projesi bulunmaktadır.

Şehir Hastanesi'ne ulaşım için planlanan hat uzantısı, Adliye-Alaaddin hattının son durağının Konya Şehir Hastanesi olarak belirlenmesini içermektedir. Bu proje, sağlık hizmetlerine erişimi kolaylaştıracak ve şehir hastanesine toplu taşıma ile ulaşımı güçlendirmeyi hedeflemektedir.

Şehir Yaşamındaki Rolü ve Önemi

Konya tramvayı, şehrin toplu taşıma sisteminin omurgasını oluşturmakta ve günlük ortalama 110.000 yolcuya hizmet vermektedir. Özellikle Selçuk Üniversitesi öğrencileri, kampüs çalışanları ve Bosna-Hersek gibi yoğun nüfuslu mahallelerde yaşayan vatandaşlar için kritik bir ulaşım aracıdır. Tramvay, Mevlana Türbesi, Alaaddin Tepesi, Selçuk Üniversitesi ve şehir merkezi gibi önemli noktalara kolay erişim sağlayarak hem yerel halkın hem de şehri ziyaret eden turistlerin ulaşımını kolaylaştırmaktadır. Ayrıca, Anadolu'da modern tramvay ulaşımının öncüsü olarak kabul edilen Konya tramvayı, diğer Anadolu şehirlerinde yapılacak raylı sistem projelerine de örnek olmuştur.