Korkunç İvan ve Oğlu İvan (Tablo)

Korkunç İvan ve Oğlu İvan, 16 Kasım 1581, Rus ressam İlya Repin'in 1885 yılında tuval üzerine yağlı boya tekniğiyle yaptığı tablodur. Boyutları 199.5 × 254 santimetredir. Eser Moskova'daki Devlet Tretyakov Galerisi koleksiyonunda bulunur ve Çar IV. İvan'ın oğlu Çareviç İvan'ı öldürmesini konu edinir.

Tablo, bir hükümdarın denetlenemeyen bir öfke anında oğlunu öldürmesini Rus tarihinin trajik olaylarından biri olarak resmeder. Kompozisyonda gözleri fal taşı gibi açılmış çar, az önce öldürdüğü oğlunu kollarının arasında tutarken gösterilir. Yapıt; iktidar, şiddet, tarihin karanlık noktaları ve bu tarihte öne çıkan kişilerin değerlendirilmesi gibi temaları ele alır.

^{Korkunç İvan ve Oğlu İvan Tablosu Yakın Detayı (}Tretyakov Gallery⁾

Yapıt ilk kez Gezici Sergiler Derneği'nin 13. sergisinde gösterildi. Sergilendiği andan itibaren eleştirmenler ve izleyiciler arasında karşıt görüşlere yol açtı. Eser, sansür yetkililerince birkaç ay boyunca sergiden kaldırıldı. Yasak kalktıktan sonra da uzun süre tablonun fotoğraflanması ve görüntülerinin çoğaltılması yasaklandı.^【1】

1913'te bir ziyaretçi tabloyu bıçakla üç kez keserek IV. İvan ile Çareviç'in yüzlerinin bulunduğu bölgede üç dikey yarık açtı.^【2】Bıçağın gergi çıtasına denk gelmesi daha ağır bir hasarı önledi; kesiklerin izleri günümüzde röntgen görüntülemesiyle hâlâ saptanabilmektedir.

Tablo o dönemde, St. Peterburg'daki Rus Müzesi, Ermitaj ve başka kurumlarda çalışmış uzman Dmitriy Bogoslovskiy ile meslektaşı İvan Vasilyev tarafından onarıldı; işlem bir buçuk ayda tamamlandı. Repin, tabloyu onarmak için Finlandiya'nın Kuokkala bölgesinden özel olarak geldi ve onarım sırasında yapıt yeni bir tuvale astarlandı. Repin, kayıp parçaları tamamlamak yerine çarın başını bütünüyle yeniden boyadı; yeniden boyanan bölümle yapıtın geri kalanı arasındaki fark açıkça görülüyordu. Sanatçı galeriden ayrıldıktan sonra, dönemin Tretyakov Galerisi yöneticisi ve aynı zamanda restoratör olan İgor Grabar, eklenen yeni kısımları kaldırdı; hasarlı alanları sulu boyayla tonladıktan sonra üzerini vernikle kapladı. Birkaç ay sonra galeriyi yeniden ziyaret eden Repin, Grabar'ın yaptığı değişiklikleri fark etmedi.^【3】

25 Mayıs 2018 akşamı, galeri kapanmadan önce salondan çıkmakta olan bir ziyaretçi metal bir güvenlik direğini kaparak tabloya üç kez vurdu. Darbeler koruyucu camı kırdı ve tuvali üç yerden yırttı; en ağır hasar Çareviç İvan'ın betimlendiği merkezî bölümde oluştu.

Saldırıda hem özgün hem de astar tuval üç noktada yırtıldı: IV. İvan'ın elinin üzerinde, Çareviç'in giysisini gösteren bölümde 13,5 × 5 cm'lik; elin altındaki bölümde 24 × 8 cm'lik dallanan; baldır hizasındaki bölümde ise 11 × 5 cm'lik yırtıklar oluştu.^【4】 Tablonun arkasına yerleştirilmiş ahşap kalkan, darbenin etkisini yumuşatarak hasarın daha da büyümesini engelledi. Kırılan camdan boya tabakası üzerinde çok sayıda çizik meydana geldi. IV. İvan ile oğlunun elleri ve yüzleri zarar görmedi.

Saldırgan, 37 yaşındaki İgor Podporin olarak belirlendi. Podporin eylemini içtiği votkaya bağladı; ziyareti sırasında büfeye uğrayıp 100 gram votka içtiğini ve kendini tutamadığını söyledi.^【5】 Saldırı sırasında IV. İvan'ın oğlunu öldürmediğine dair bir şeyler bağırdığı da aktarıldı. Olayın ardından Tretyakov Galerisi, tablonun onarımını planlayıp denetlemek üzere bir uzmanlar komisyonu kurma yoluna gitti ve bünyesindeki kafe ile restoranın menülerinden alkollü içecekleri çıkarmaya yönelik adımlar attı.^【6】

Tablo, 1920'lerin ortasından itibaren belirli bölgelerde yerel boya dökülmeleri gösterdi ve bu nedenle durumu düzenli olarak izlendi. 1920'lerde dökülme görülen nokta sayısı bir düzine kadarken, 1939'da bu sayı yaklaşık 730'a ulaştı.^【7】 Boya ve astar tabakalarının birbirine tutunması sorunu yapıt için "kronik bir hastalığa" dönüştü ve dökülme, 2018 saldırısından önceye kadar gözlemlenmeye devam etti.

Sorunun tetikleyicisi olarak 1922 yılı öne çıkar. Savaş sonrası bu dönemde galerinin ısıtma sistemi devre dışıyken sonbahar yağmurlarının da etkisiyle salonlardaki nem oranı yükseldi. O sırada tablo, arkası ahşap bir kalkanla kapatılmış biçimde cam altında sergileniyordu. 1922'de yapıtın yeniden yerleştirilmesi sırasında cam çıkarıldığında yüzeyde bir toz tabakası bulundu ve ilgili bölgede boya tabakası hemen dökülme belirtileri gösterdi; ilk dökülme vakaları da bu olayların hemen ardından kaydedildi.

Dökülmenin tek bir nedene değil, birden çok etkenin birleşimine bağlı olduğu değerlendirilir. Bu etkenler arasında özgün tuval ile astar tuvalin dokuma sıklıklarının farklı olması ve bunun tabakalara farklı gerilim yönleri uygulaması; hem astar tuvalin hem de özgün tuvalin işlenmesinde kullanılan kalın ve sert hayvansal tutkal katmanı; astar ve boya tabakalarında saptanan yağ asidi tuzlarının oluşumu; ve yağlı astarla yağlı boya tekniğinin bir arada kullanılması sayılır.

Tablonun incelenmesinde fotoğraflama, boya tabakasının mikro ve makro fotoğraflanması, yansıyan morötesi (UV) ve kızılötesi fotoğraflama, tüm yüzeyi kapsayan ve panoramik olarak birleştirilen röntgen taraması ile mikroskopi kullanıldı; röntgen taraması toplam 87 taramadan oluştu. Karşılaştırma amacıyla, aynı dönemde hazırlanan bir Repin sergisi vesilesiyle sanatçının yakın tarihlere ait sekiz başka yapıtından da veri elde edildi.

^{Korkunç İvan ve Oğlu İvan Tablosu Yakın Detayı (}Tretyakov Gallery⁾

Özgün tuval, santimetrekarede 7×7 iplik sıklığına sahip, iki iplikli düz dokuma bir tuvaldir; astar tutkalıyla kaplı olan açık alanların çoğu sertleşmiş durumdadır. Polarize ışık mikroskobuyla yapılan lif incelemesi, tuvalin keten ve jüt karışımından oluştuğunu, ketenin ise ana bileşen olduğunu gösterdi. 1913'te uygulanan astar tuval ise santimetrekarede 15×15 iplik sıklığında düz dokuma bir tuval olup içeriği özgün tuvalle aynıdır.^【8】 Astar tutkalının incelenmesi, karbonhidratla karışık hayvansal tutkal içerdiğini ortaya koydu; karbonhidratın bal biçiminde bulunabileceği değerlendirildi ve bu, astar tuvalin sökülmesi sırasında hissedilen güçlü tatlı kokuyla doğrulandı. Koruma belgelerinde tutkal, Rus restorasyon geleneğinde yaygın bir tür olan mersin balığı tutkalı (isinglass) olarak kayıtlıdır.

Boya tabakasındaki pigment bileşimi, tahribatsız bir yöntem olan XRF ile incelendi. Bağlayıcı olarak ağırlıklı biçimde yağ kullanılmış, birçok yerde yağ asidi tuzları gözlenmiştir. Bunların başta üstübeç ve çinko beyazı olmak üzere kurşun ve çinko pigmentlerinden kaynaklandığı değerlendirilir; söz konusu tuzlar, yüzeyde beyaz maddenin dışa vurduğu kuru bir çatlak (kraklör) ağı biçiminde çıplak gözle de görülebilir.

Tablonun onarımı yaklaşık dört yıl sürdü ve "zarar verme" ilkesiyle yürütüldü. Program, Devlet Tretyakov Galerisi'nin farklı birimlerinden uzmanların yanı sıra başka kurumların katkısıyla ve Rusya ile Avrupa'dan önde gelen uzmanlarla yapılan istişarelerle biçimlendirildi.

Yaklaşık yüz yıl önce uygulanan astar tuvalin sökülmesi, sürecin başlıca aşamalarından biriydi. Bu sırada özgün tuval ile astar tuval arasında kalın ve kırılgan bir tutkal katmanının bulunduğu görüldü. Sertleşmiş tutkal, tuvale yapışarak kumaşın doğal hareketlerini ciddi biçimde kısıtlıyordu; hayvansal tutkal ve baldan oluşan içeriği nedeniyle tuvale ek ağırlık bindiriyor ve biyolojik hasar riski taşıyordu. Mersin balığı tutkalının neme duyarlı olması ve tutkalın zamanla tuvale işleyerek yapıtın bir parçası hâline gelmesi, uygulanabilecek yöntemleri suyun kullanılmadığı ve tutkalın tümüyle sökülmediği çözümlerle sınırladı.

Bu kapsamda tutkal katmanının uzaklaştırılmasında lazer kullanımı araştırıldı. Hayvansal tutkalla işlenmiş özel tuval modelleri üzerinde, iplikler zarar görmeden işleme tabakasının kaldırılıp kaldırılamayacağını değerlendirmek için darbeli (pulslu) lazer denemeleri yapıldı; bu çalışma Kimyasal Fizik Federal Araştırma Merkezi tarafından yürütüldü. Denemeler, yöntemin işleme tabakasını kaldırmada etkili olduğunu; ancak etkisinin düzeyi ile denetiminin daha ileri araştırma gerektirdiğini gösterdi.

Restorasyon yaklaşımları belirlenirken arşivler ve tablonun önceki koruma tutanakları incelendi. Bu inceleme, son yüz yıl boyunca restoratörlerin çoğunlukla önceki katmanlara dokunmadan yeni yapıştırıcı ve vernik katmanları eklediğini ortaya çıkardı. Devlet Tretyakov Galerisi koruma birimi uzmanları, bu yaklaşımın zamanla çok kalın bir vernik tabakası oluşturarak yapıta fazladan ağırlık ve gerilim bindirdiğini ve astar–boya tabakası tutunma sorununu daha da ağırlaştırdığını değerlendirdi.

Vernik katmanlarını incelemek için kesit örnekleri hazırlandı; kesit ortamı olarak Technovit 2000 LC reçinesi kullanıldı ve örnekler UV filtreli yansıyan ışık mikroskobuyla incelendi. Bir kesitte, kalınlıkları birbirinden farklı üç vernik katmanı görüldü; ikinci ve üçüncü katman arasında mavi pigment parçacıkları içeren ince bir tabaka saptandı. Önceki koruma işlemlerinde kullanılan malzemeler arasında, belgelerde yerel boya sağlamlaştırmasında kullanıldığı belirtilen bir mum-reçine macunu çubuğu da yer alıyordu; bu malzemenin polarize ışık mikroskobundaki optik özellikleri, kesitte görülen tabakayla aynıydı. Başka bir kesit örneğinde ise hasarlı boya tabakasının üzerine yerleşmiş ve reçineli bir katmana gömülü, ayrışmış (delaminasyona uğramış) bir boya parçacığı; onun üzerinde sonradan eklendiği değerlendirilen rötuş katmanları ve en üstte iki ayrı vernik katmanı görüldü.

Vernik katmanlarının kalınlığı, boya tabakasının yüzeyine göre büyük değişkenlik gösterdi; tek tek katmanlar için 2 ile 20 mikron arasında ölçüldü, kimi kesitlerde çeşitli vernik katmanlarının toplam kalınlığı 44–50 mikrona ulaştı.^【9】 Bu çalışmanın ardından vernik tabakasının inceltilmesine karar verildi; işlem hem yapıt üzerindeki gerilimi azalttı hem de tablonun renklerini belirgin biçimde açığa çıkardı.

Dört yıllık restorasyonun ardından tablo, Devlet Tretyakov Galerisi'nin salonlarına geri döndü ve özel olarak tasarlanmış, iklimlendirmeli ve vandalizme karşı korumalı bir kapsül içinde sergilenmeye başladı. Dönüşle birlikte açılan sergide, galerinin koleksiyonundaki Repin'e ait resim çalışmaları ve eskizler yer aldı; bunlar sanatçının imge üzerindeki çalışma aşamalarını gösteriyordu. Sergide ayrıca yapıtın öyküsünü, gezici sergideki gösterimini, sansür yasağını ve 1913 saldırısını anlatan arşiv malzemeleri sunuldu.

Repin'in yapıtı, IV. İvan'ın tarihsel mirasına ilişkin güncel tartışmalarda odak noktalarından biri olmuştur. IV. İvan, 16. yüzyılın sonlarında "tüm Rusya'nın çarı ve büyük prensi" ünvanını taşımış ve Rusya'nın en acımasız yöneticilerinden biri olarak anılmıştır; soylulardan iktidarı almak amacıyla mülklere el koyduğu, binlerce kişiyi idam ettirdiği ve tek meşru vârisi olan oğlunu bir öfke anında öldürdüğü düşünülür.^【10】Buna karşılık Rus milliyetçileri farklı bir anlatı öne sürmüş; IV. İvan'ın kana susamış bir zorba değil, kendisine karşı olan Batılı liderlerin karalama kampanyasının hedefi olduğunu savunmuştur.^【11】

Tablo bu tartışmalarda da gündeme gelmiştir. 2013'te bir grup Ortodoks Hristiyan, Rusya kültür bakanlığına başvurarak yapıtın saldırgan olduğunu ve Rus tarihine ilişkin yanlış bir görüş sunduğunu öne sürdü; ancak Tretyakov Galerisi tabloyu kaldırmayı reddetti.^【12】