Tanımı

Kış ve bahar geçişinde icra edilen maskeli halk ritüeli, halk tiyatrosu ve karnaval geleneği

Coğrafi Yayılım

Başta Bulgaristan olmak üzere Balkan coğrafyası

Yerel İsimleri

Survakari

Babugeri

Çauşi

Startsi

Camal / Camalari

Dervişi

Stantinari

Cadalar

Baburetsi

Kökeni

Hristiyanlık öncesi pagan dönemler

Trak-Dionysos kültü

İcra Zamanı

Kış Dönemi: 25 Aralık – 6/7 Ocak Arası "Kirli Günler"

Bahar Öncesi Büyük Perhiz (Sirni Zagovezni) Haftası

Kültürel Önemi

Pernik Bölgesindeki Surva Halk Bayramı ile UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'nde (2015)

Kukeri (tekil: kuker, Bulgarca: кукери); kökeni Hristiyanlık öncesi pagan dönemlere uzanan, günümüzde Bulgaristan’ın pek çok köy ve kasabasında kış aylarında veya Büyük Perhiz (Lent) öncesinde icra edilen geleneksel maskeli geçiş ritüelini ve bu ritüeli gerçekleştiren oyuncuları ifade eden genel bir kavramdır.【1】 Keçi veya koyun postlarına bürünen, korkutucu maskeler takan ve bellerine bağladıkları ağır çanlarla gürültü çıkararak dans eden katılımcıların başrolde olduğu bu gelenek; temelinde kötü ruhları kovma, kışın kaosunu sonlandırma, doğanın uyanışıyla birlikte tarımsal bereketi sağlama ve topluluğa sağlık getirme amacı taşır.

Kukeri'nin Etimolojisi ve Bölgesel İsimlendirmeleri

Kukeri kelimesinin etimolojik kökeni üzerine Bulgar halk bilimcileri ve tarihçileri arasında tam bir görüş birliği bulunmamaktadır. 19. yüzyılın ortalarında Bulgar halk geleneklerini derlemeye başlayan ilk isimlerden Georgi S. Rakovski, terimin kökenini vahşi doğayla ilişkili "Kuk" adlı mitolojik bir tanrı figürüne dayandırmıştır.【2】 20. yüzyılın başında Litvanyalı araştırmacı Jonas Basanavičius ise kelimenin Trak kökenli olduğunu savunarak kuk sözcüğünü Litvanya mitolojisindeki Kaukas adlı varlıkla ilişkilendirmiş; Bulgar etnograf Dimitar Marinov da 1907 tarihli çalışmasında bu görüşü desteklemiştir.【3】


Buna karşılık Bulgar halk biliminin kurucu isimlerinden Mihail Arnaudov, kuker sözcüğünün "oyuncak bebek" anlamına gelen kukla kelimesinden türediğini ve oyuncunun giydiği özel kıyafet ile büründüğü şekle atıfla bu adın verildiğini öne sürmüştür.【4】

Bulgaristan genelinde hem ritüeli hem de postlu oyuncuları tanımlamak için çatı bir kavram olarak kullanılan Kukeri, ülkenin farklı coğrafi bölgelerinde ve icra edildiği takvim dönemlerine göre çok sayıda yerel isimle anılmaktadır.【5】 Akademik literatürde ve halk ağzında öne çıkan başlıca bölgesel adlandırmalar şunlardır:

Surva Festivali'nde Bir Kukeri Sanatçısı (Pexels)

  • Survakari (Сурвакари): Özellikle Batı ve Orta Batı Bulgaristan’da (Pernik bölgesi gibi) Noel ile Yılbaşı arasındaki kış döneminde gerçekleştirilen maskeli oyunlar ve bu oyunların katılımcıları için kullanılır. Halk bilimciler zaman zaman kış dönemi pratiklerini Survakari, Büyük Perhiz öncesi bahar dönemi pratiklerini ise Kukeri olarak ayırsalar da yerel halk her iki dönemi de sıklıkla ortak genel adla anmaktadır.
  • Babugeri (Бабугери): Güneybatı Bulgaristan ve Makedonya bölgesinde, özellikle Noel’den Aziz İoannis Günü’ne (İvanovden) kadar olan süreçte icra edilen maskeli ritüellerde kullanılan geleneksel addır.
  • Çauşi (Чауши): Razlog ve çevresi gibi Güneybatı Bulgaristan yerleşimlerinde keçi postu giyen maskeli oyunculara verilen isimdir.
  • Startsi (Старци): Karlovo ve çevresinde "yaşlılar" anlamına gelen bu isimle anılır; yerel halk bu adlandırmanın Bulgarcada "korkutucu" anlamına gelen strashno kelimesiyle de bağlantılı olduğuna inanmaktadır.
  • Camal / Camalari (Джамали / Джамалари): Özellikle Güneydoğu ve Kuzeydoğu Bulgaristan ile Batı Bulgaristan'ın bazı köylerinde (örneğin Zabokrut ve Golemanovtsi) sonbahar veya kış döneminde düzenlenen ve içerisinde deve figürünün yer aldığı maskeli oyunları tanımlamak için kullanılır.
  • Diğer Yerel Adlandırmalar: Yörelere ve topluluklara göre ritüel ve karakterler Dervişi (Dervişler), Stanţinari, Surati, Arapi, Kamilari, Köpek Bey, Cadalar (Bulgaristan Türkleri arasında) ve Baburetsi (Rodop bölgesindeki Pomak toplulukları arasında) gibi isimlerle de adlandırılmaktadır.【6】

Kökeni

Kukeri Kostümlü Bir Adam (Pexels)

Kukeri geleneğinin kökeni üzerine yürütülen akademik tartışmalar; 19. yüzyıl sonundan günümüze kadar Bulgaristan’daki ulus inşası süreçleri ve dönemin hâkim siyasi ideolojileriyle doğrudan etkileşim içinde şekillenmiştir. Bulgaristan’ın 1878’de Osmanlı yönetiminden ayrılmasının ardından genç ulus devleti Batı Avrupa medeniyetiyle ilişkilendirme çabası, halk bilimcileri bu geleneğin kökenlerini Antik Yunan ve Trak dünyasında aramaya yöneltmiştir.


Bu yaklaşımın öncülerinden Mihail Arnaudov, Cambridge Okulu'nun ve James George Frazer’ın evrimci kuramından etkilenerek keçi postlarına bürünen kukeri alaylarını, sembolik saban sürme eylemlerini ve bereket dualarını Antik Yunan’daki Dionysos gizemleri ve Atina’daki Anthesteria şenlikleriyle doğrudan ilişkilendirmiştir.


Arnaudov, Dionysos kültünün Trakya’daki Rumlar aracılığıyla Bulgarlara geçtiğini savunmuş; İngiliz arkeolog R. M. Dawkins’in Doğu Trakya’daki Vize kasabasında kaydettiği modern karnaval gözlemleri de bu teoriyi destekleyen temel dayanaklardan biri olmuştur.【7】


1944 yılında Bulgaristan’da sosyalist rejimin kurulması ve Sovyet bilim ekolünün etkisinin artmasıyla birlikte Kukeri’nin kökenine dair akademik açıklamalar Slav merkezli bir eksene kaymıştır. Dönemin önde gelen etnograflarından Hristo Vakarelski, klasik antikite etkisini sorgulayarak bu ritüelin tüm Slav halklarına özgü arkaik bir halk tiyatrosu geleneği olduğunu öne sürmüştür.【8】


1960’lı ve 1970’li yıllarda ise Sovyet tarihçi Tatyana Zlatkovskaya ile Bulgar etnograf Petır Petrov, Trak ve Slav tezlerini uzlaştıran ikili bir sınıflandırma geliştirmiştir. Bu yaklaşıma göre; Güneydoğu ve Kuzeydoğu Bulgaristan’da bahar aylarında tarımsal bereket amacıyla icra edilen Kukeri oyunları yerli Trak kültürünün (Trak alt katmanının) bir mirası iken, Batı Bulgaristan’da kış döneminde hayvancılıkla bağlantılı olarak yapılan Survakari pratikleri Slavların ana yurdundan getirdikleri yılbaşı ritüellerine dayanmaktadır.【9】

Kukeri Kostümlü Biri (Pexels)


1970’li yıllardan itibaren Bulgaristan’da Trakolojinin kurumsallaşması ve Bulgar etnik kimliğinin Traklar, Slavlar ve ön-Bulgarlar olmak üzere üç temel bileşene dayandırılmasıyla Trak kökeni tezi akademik literatürde ağırlık kazanmıştır. Aleksandır Fol, İvan Venedikov ve Valeria Fol gibi araştırmacılar; Kukeri oyunlarının Yunan etkisinden bağımsız olarak doğrudan kırsal Trakya’daki Dionysos-Zagreus kültüne ve sözlü Trak Orfizmine dayandığını savunmuşlardır.【10】


Özellikle Istranca (Strandzha) bölgesinde görülen "maskesiz beyaz kuker" (kuker bez maska) uygulamasının, antik çağdaki Dionysos alaylarının bozulmadan günümüze ulaşan en arkaik kalıntısı olduğu ileri sürülmüştür.【11】


Günümüzde de Bulgar mitolojisi ve halk kültürü üzerine yapılan çalışmalarda bu ritüelin Pagan Trak ve Slav inançlarının Hristiyanlık takvimiyle bütünleşmiş senkretik bir devamı olduğu görüşü yaygın olarak kabul görmektedir.

Ritüelin İşleyişi, Zamanı ve Sembolizmi

Kukeri ritüelinin icra zamanı, coğrafi bölgelere ve yerel halk takvimine göre farklılık göstermekle birlikte temelde kış gündönümü ile baharın başlangıcı arasındaki geçiş dönemine denk gelmektedir. Kış dönemi pratikleri çoğunlukla Batı Bulgaristan’da Noel (25 Aralık) ile Jülyen takvimine göre kutlanan Noel/Vaftiz Bayramı (6-7 Ocak) arasındaki, halk inanışında "kirli günler" (mrasni dni) olarak adlandırılan süreçte gerçekleştirilir. İnanışa göre bu günlerde yeryüzü ile öteki dünya arasındaki kapılar açılmakta; cinler, vampirler ve kötü ruhlar insanlara zarar vermek amacıyla ortaya çıkmaktadır.【12】 Güney ve Doğu Bulgaristan’da ise ritüel ağırlıklı olarak Büyük Perhiz (Lent) öncesindeki "Peynir Pazartesisi" ile "Affetme Pazarı" (Sirni Zagovezni) haftasında, doğanın uyanışını ve tarımsal yılın başlangıcını müjdelemek üzere düzenlenmektedir.

Kukeri Maskeleri (Pexels)


Yerel köy ve kasaba ölçeğinde icra edilen Kukeri ritüeli, rastgele bir eğlenceden ziyade katı kurallara ve belirli bir kronolojik sıraya bağlı toplumsal bir eylemdir. Geleneksel olarak yalnızca bekâr genç erkeklerin katılabildiği bu ritüel, günümüzde pek çok yerleşimde kadınların ve çocukların da yer aldığı kapsayıcı bir topluluk etkinliğine dönüşmüştür. Sabahın erken saatlerinde grup liderinin ("İlk Çavuş" veya "Bey") evinde başlayan giyinme ve müzik eşliğinde toplanma merasiminin ardından, kukeri alayı davul, zurna veya gayda eşliğinde köy sokaklarına çıkar. Alay köydeki evleri kapı kapı dolaşarak hane halkına sağlık, mutluluk ve bereket diler; ev sahipleri ise bu iyi dileklere karşılık oyunculara un, fasulye, meyve, ekmek, ev yapımı rakı veya para gibi hediyeler sunar.


Ritüelin merkezinde yer alan eylemler ve hareketler, doğanın döngüselliğini ve tarımsal verimliliği artırmaya yönelik büyüsel bir sembolizm taşır. Oyuncuların sokaklarda zıplayarak koşmaları ve bellerindeki ağır bakır çanları gürültüyle çalmaları; kışın durgunluğunu, hastalıkları ve kötü ruhları köyden uzaklaştırma inancını simgeler. İnanışa göre bir kukeri dans sırasında ne kadar yükseğe zıplarsa ekinlerin de o yıl o kadar gür ve yüksek büyüyeceğine inanılır.【13】 Alayın köy meydanında toplanmasıyla icra edilen en önemli ritüel eylemlerinden biri sembolik saban sürme ve tohum ekme oyunudur. Bu sahnede iki kukeri oyuncusu öküz gibi sabana koşulur, sembolik olarak tarla sürülür ve toprağa tohum serpilir. Bu eylem, doğanın yeniden doğuşunu ve insan ile toprak arasındaki bereket bağını temsil eder.


Kültürel sosyoloji ve antropoloji perspektifinden değerlendirildiğinde Kukeri ritüeli, toplumsal düzeni kozmik düzenle uyumlu hâle getiren bir geçiş ve arınma mekanizması olarak işlev görür. Ritüel boyunca gündelik hayatın toplumsal hiyerarşileri, yaş ve statü farkları geçici olarak askıya alınır; köy halkı el ele tutuşarak geleneksel horo dansını oynar ve yoğun bir topluluk bilinci hâkimdir. Bu yönüyle Kukeri toplumsal kaygıları yatıştıran, kolektif belleği tazeleyen ve yerel topluluk içindeki dayanışma bağlarını güçlendiren birleştirici bir ritüel alanı olarak işlevlendirilir.

Kostümler, Maskeler ve Temel Karakterler

Kukeri ritüelinin görsel ve işitsel unsurlarını, yörelere göre büyük çeşitlilik gösteren kostümler, maskeler ve ağır hayvan çanları oluşturmaktadır. Oyuncuların kıyafetleri temelde iki ana biçimde şekillenir: Batı ve Güneybatı Bulgaristan’da (Razlog, Pernik, Varvara gibi bölgelerde) katılımcılar baştan ayağa uzun tüylü keçi veya koyun postlarına bürünürken; Doğu ve Güneydoğu Trakya’da (Voiniagovo, Dubene, Kliment gibi yerleşimlerde) el dokuması geleneksel keten/pamuklu gömlekler, şalvar tarzı pantolonlar ve yüksek konik başlıklar tercih edilir. Her iki kostüm tipinde de vazgeçilmez ortak unsur, oyuncuların bellerine ve omuzlarına bağladıkları, ağırlığı kimi zaman on kilogramı bulabilen bakır veya bronz çanlardır (chanove).

Kukeri Ritüeli (Pexels)


Kostümlerin ayrılmaz parçası olan aksesuarlar arasında kötü ruhları kovmak ve bereketi simgelemek amacıyla taşınan tahta kılıçlar, renkli kurdelelerle süslenmiş çoban değnekleri (gega), ipek kırbaçlar ve doğurganlığı temsil eden sopalar yer almaktadır.


Kukeri maskeleri, halk inanışında görünen dünya ile öteki dünya arasındaki eşiği ve iyilik ile kötülük arasındaki karşıtlığı simgeleyen ritüel nesneleridir. Ahşap iskeletler veya kumaş çerçeveler üzerine keçi/koyun postu, renkli yün iplikler, boncuklar, kurdeleler, kuş tüyleri ve nazarı/şeytanı uzaklaştırdığına inanılan küçük aynalar yapıştırılarak hazırlanan bu maskeler; genellikle boynuzlu, iri kırmızı burunlu ve korkunç dişli hayvan ya da canavar başlarını andırır. Maskelerde kullanılan renklerin her biri bir anlam taşır. Kırmızı renk ateşi, güneşi, yaşam enerjisini ve bereketi; siyah renk toprağı ve Toprak Ana tanrıçasını; beyaz renk ise suyu, saflığı, ışığı ve yeni başlangıçları temsil eder.【14】


Ritüel alayında postlu kukeri figürlerine, toplumsal rolleri ve gündelik yaşamı canlandıran kalıplaşmış (stok) karakterler eşlik eder. Geleneksel halk kıyafetleri giyen bu karakterlerin başında Gelin (Kukerska bulka) ve Damat gelir. Gelin rolü geleneksel olarak kadın kılığına girmiş bir erkek (cross-dressing) tarafından canlandırılır ve halkın gelini "kaçırmaya" çalışmasıyla bereket ve şans temalı oyunlar oynanır. Alayda ayrıca bereketi kutsayan Kral veya Bey, topluluğun düzenini denetleyen Kadı veya Polis, sahte ayinler düzenleyen Papaz, ayı oynatıcısı eşliğinde dans eden Ayı ve Deve figürleri yer alır. Ritüel tiyatrosunun en önemli sahnelerinden biri olan "ölüm ve diriliş" oyununda ise bir kukeri oyuncusu sembolik olarak öldürülür ve abartılı muayeneler yapan Doktor karakteri tarafından tekrar hayata döndürülür. Bu sahne doğanın kışın ölümü ve baharda yeniden dirilişini simgeler.


Yerel köy kutlamalarında postlu figürler ile geleneksel karakterlerin yanı sıra, Bulgarcada smeshnitsi ("komik adamlar") olarak adlandırılan ve çağdaş kıyafetlerle kadın kılığına giren mizahi gruplar da sahne alır. Mihail Bakhtin’in karnaval kuramında "dünyanın tersine çevrilmesi" ifadesiyle tanımladığı, kaba mizah ve bedensel aşırılık özelliklerini sergileyen bu gruplar, traktör kasaları üzerinde veya köy meydanlarında doğaçlama skeçler oynarlar. Popüler televizyon programlarından ünlü isimlere, siyasi yolsuzluklardan ekonomik krizlere kadar güncel toplumsal sorunları hicveden bu oyunlar, akademik folklor anlayışı tarafından "kiç" (kitsch) sayılarak resmî festivallerin dışında tutulsa da yerel düzeyde geleneğin yaşayan ve toplumsal eleştiri üreten dinamik yönünü oluşturmaktadır.【15】

Türk, Pomak ve Roman Katkıları

Ana akım Bulgar halk bilimi literatüründe Kukeri geleneği uzun süre yalnızca Hristiyan ve Slav-Trak kökenli Bulgar nüfusa özgü saf bir kültürel miras olarak tanımlanmış olsa da çağdaş antropolojik ve eleştirel araştırmalar bu ritüelin Balkanlar’daki çok kültürlü etkileşimin ürünü olan melez bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Beş yüzyıllık Osmanlı yönetimi boyunca aynı coğrafyayı paylaşan Hristiyan ve Müslüman toplulukların gündelik yaşam pratikleri birbirini derinden etkilemiş; bu durum ritüelin terminolojisine ve karakter kadrosuna doğrudan yansımıştır. Nitekim Bulgar kukeri oyunlarında kullanılan pek çok yerel ritüel adı ve stok karakter, Osmanlı-Türk, Arap ve Fars kültür dairesine ait Türkçe veya Türkçeden geçmiş kelimeler taşımaktadır: Grup lideri için kullanılan Bey (Bei), Bölükbaşı (bolyukbashiya) ve Çavuş (chaushi); düzenleyici figür için Kadı (kadiia); gelin karakteri için Kadın (kadana); ayrıca Hacı Baba, Haraççı, Berber, Arap, Derviş ve Camal gibi adlandırmalar bu ortak kültürel hafızanın somut göstergeleridir.【16】

At Maskeli Bir Kukeri Kostümü (Pexels)


Kukeri geleneği ile Anadolu ve Balkan Türklerinin halk tiyatrosu ve mevsimlik ritüelleri arasında yapısal ve işlevsel açıdan benzerlikler bulunmaktadır. Türk halk bilimcisi Metin And’ın Anadolu köylerinde tespit ettiği ve kış gündönümü veya bahar başlangıcında ("Çift Çıkarma" gibi törenlerde) icra edilen Saya Gezmesi, Köse Oyunu ve Deve Oyunu ritüellerinde de gençler hayvan postlarına bürünür, bellerine çan takar, yüzlerini isle boyar ve kapı kapı dolaşarak kötülüğü kovarlar.


Hem Bulgar kukeri alaylarında hem de Anadolu’daki seyirlik köy oyunlarında yüzü kara boyalı Arap figürü, kadın kılığına girmiş Gelin, Deve, Ayı ve Ayı Oynatıcısı, Doktor, ölüm-diriliş sahneleri ve tarla sürme taklitleri ortak motifler olarak yer almaktadır.【17】


Bulgaristan topraklarında yaşayan Türk ve Pomak (Bulgarca konuşan Müslüman) topluluklar da bu geleneği kendi dinî ve toplumsal takvimlerine uyarlayarak yaşatmışlardır. Örneğin Devin bölgesindeki Türk köyü Gyovren’de Kurban Bayramı’nın son günü Cadalar (Dzhadalar) adı verilen postlu ve çanlı oyunlar icra edilirken Kuzeydoğu Bulgaristan’daki Alevi/Bektaşi köylerinde (Sevar, Bisertsi gibi) Hıdırellez şenliklerinde maskeli karnaval oyunları düzenlenmekte, Rodop dağlarındaki Pomak köyü Ribnovo’da ise sünnet düğünlerinde Baburetsi adı verilen maskeli ve mizahi karakterler sahne almaktadır.【18】


Bulgaristan’daki Roman toplulukları da Kukeri geleneğinin hem müzikal ve zanaat boyutunda hem de icra kadrosunda rol üstlenmiştir. Özellikle Güneybatı Bulgaristan’da kukeri alaylarına eşlik eden davul (tapan) ve zurna icracılarının büyük çoğunluğu geleneksel olarak Müslüman Roman müzisyenlerden oluşmakta, ayrıca ritüelin en temel unsuru olan bakır ve bronz çanların üretimi (zvancharstvo) de Ihtiman, Gotse Delchev ve Samokov gibi merkezlerdeki Roman zanaatkâr aileler tarafından sürdürülmektedir.【19】 Romanlar kendi mahallelerinde de (örneğin Razlog ve Köstendil’de) Bango Vasil (Roman Yılbaşısı) veya Sirni Zagovezni dönemlerinde kendi kukeri/survakari gruplarını kurmuşlar; Vidin bölgesindeki Romanlar ise Aziz Athanasios Günü’nde "Vebayı Kovma" (Bibiyaki) adlı özgün maskeli ritüeli yaşatmışlardır.


Buna karşın, Bulgaristan’da 19. yüzyıl sonundan itibaren güçlenen "Avrupalılaşma" ve "Osmanlı izlerinden arınma" (de-Ottomanization) politikaları ile 1980’lerdeki asimilasyon ("Soya Dönüş Süreci") döneminde, gelenekteki Türk, Müslüman ve Roman unsurlar "oryantal kalıntılar" veya "Çingenelik" (tsiganiya) olarak damgalanarak ulusal miras kanonundan dışlanmaya çalışılmıştır.【20】

Modern Dönemdeki Dönüşüm

Geleneksel Kostümleriyle Kukeri Ritüeline Katılanlar (Pexels)

20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Kukeri geleneği Bulgaristan’daki siyasi rejim değişiklikleri, ideolojik kültür politikaları ve küreselleşme süreçlerinin etkisiyle köklü bir yapısal dönüşüm geçirmiştir. 1944 yılında sosyalist rejimin kurulmasının hemen ardından, devletin benimsediği politika doğrultusunda kilise takvimiyle ilişkili bulunan bu ritüel "dinî bir anakronizm" ve "feodal kalıntı" olarak görülerek yerel düzeyde yasaklanmış veya kısıtlanmıştır.【21】


Ancak 1950’lerin sonu ve 1960’ların başında Bulgar Komünist Partisi lideri Todor Jivkov’un Batı popüler kültürüne karşı yurtseverliği ve "milli özü" teşvik eden yeni kültür politikasını benimsemesiyle Kukeri yeniden itibar kazanmıştır.【22】 Bu dönemde halk kültürünü "işçi-köylü dayanışmasının ve kadim Bulgar ruhunun ifadesi" olarak yeniden tanımlayan devlet; dini içeriklerinden arındırdığı bu ritüeli yerel halk evleri (chitalishta) ve amatör sanat toplulukları (hudozhestvena samodeynost) çatısı altında kurumsallaştırarak mali açıdan desteklemeye başlamıştır.


1965 yılında Koprivştitsa’da düzenlenen Ulusal Halk Sanatı Şenliği ve 1966 yılında Pernik’te başlatılan Ulusal Maskeli Oyunlar Festivali, Kukeri’nin köy meydanlarındaki doğal ritüel ortamından çıkarak sahne gösterisine dönüşmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Devlet koreografları ve halk bilimcilerden oluşan festival jürilerinin denetiminde, yerel grupların kendiliğinden gelişen kaotik dansları düzenli sahne koreografilerine (obraboten / işlenmiş folklor) dönüştürülmüş; oyuncular tek tip üniforma görünümündeki kostümler giymeye ve 10-15 dakikalık zaman dilimlerine sığdırılmış teatral minyatürler sergilemeye başlamışlardır. Bu süreçte festival komiteleri, "otantikliği ve halk sanatının saflığını koruma" gerekçesiyle gelenekteki Osmanlı-Türk ve Roman etkilerini ("Çingenelik" / tsiganiya) sahnelerden ayıklamış; bunun yerine 1876 Nisan Ayaklanması’ndaki "Kiraz Topu" sahnesi gibi ulusal kurtuluş ve yurtseverlik temalı yeni kurgusal sahnelerin oyuna eklenmesini teşvik etmiştir.【23】


1989 yılında sosyalist rejimin sona ermesi ve serbest piyasa ekonomisine geçişle birlikte ile yerel belediyeler, kültürel turizm ve uluslararası karnaval pazarlarına entegre olmaya başlamıştır. Günümüzde bu gelenek iki farklı düzlemde varlığını sürdürmektedir:

  • Köylerde yerel topluluk için icra edilen ve toplumsal bağları pekiştiren katılımcı ritüel boyutu
  • Ulusal/uluslararası festivallerde dışarıdan gelen izleyicilere ve turistlere sunulan gösteri boyutu.

2015 yılında Pernik bölgesindeki Surva halk bayramının UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne kaydedilmesiyle uluslararası görünürlüğü daha da artan Kukeri;【24】 modern Bulgaristan’da bir yandan kültürel turizm ve ulusal markalaşma aracı olarak kullanılırken diğer yandan çağdaş siyasi tartışmalarda ulusal kimliğin simgelerinden biri olarak yeniden üretilmeye devam etmektedir.

Kaynakça

Anadolu Ajansı. "Bulgaristan'da Kukeri festivali düzenlendi." Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/bulgaristanda-kukeri-festivali-duzenlendi/0

Bakalova, Kalina. "Kukeri: Ritual Performances in Bulgaria." Doktora Tezi, The University of Georgia, 2009. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://openscholar.uga.edu/js/pdfjs/web/pdf_viewer.html?file=https%3A%2F%2Fopenscholar.uga.edu%2Frecord%2F20616%2Ffiles%2Fbakalova_kalina_p_200905_phd.pdf%3Fregister_download%3D0&chunksize=8388608

Eck, Rainer. "Kukeri." Pexels. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/geleneksel-bulgar-kukeri-festivali-kostumu-30409233/

Eck, Rainer. "Kukeri." Pexels. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/geleneksel-bulgar-kukeri-festivali-kutlamasi-30409237/

Gruev, Kiril. "Kukeri." Pexels. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/siyah-ve-beyaz-tatil-insanlar-senlikli-15045130/

Hacı, Sadık. "Bulgar Mitolojisi Üzerine Bir İnceleme." TOBİDER International Journal of Social Sciences 5, sy. 2 (Güz 2021): 153-172. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2163969

Kireva, Denitsa. "Kukeri." Pexels. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/kisi-sanat-festival-kostum-15359001/

Lungov, Chavdar. "Kukeri." Pexels. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/kisi-festival-etkinlik-ayakta-3996472/

Lungov, Chavdar. "Kukeri." Pexels. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/kisi-festival-etkinlik-kostum-3996458/

National Geography. "Surreal Pictures Show Bulgaria’s Masked Dancers Warding Off Evil Spirits." Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://www.nationalgeographic.com/travel/article/kukeri-survakari-unesco-intangible-cultural-heritage-photos

Peycheff, Kristiyan. "Kukeri." Pexels. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026.https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/insanlar-ayakta-kultur-eglence-19168499/

Strahilov, Ivo. "Between the 'Thracian Substratum' and 'Oriental Accretions': Bulgarian Mumming and the National Heritage Canon." Seminar_BG, Özel Sayı 5: Cultural Intimacies (2022). Erişim 17 Kasım 2026. https://www.researchgate.net/publication/367298223_Between_the_Thracian_Substratum_and_Oriental_Accretions_Bulgarian_Mumming_and_the_National_Heritage_Canon

Özkan, Vildane. "Bulgar Folklorunda Simgeler ve Anlamları: Kültürel Sosyolojik Bir Çözümleme." Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 28, sy. 1 (2026): 504-539. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2026. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4749230

Dipnotlar

Sen de Değerlendir!

0 Değerlendirme

Yazar Bilgileri

Avatar
YazarDuygu Şahinler17 Kasım 2026 12:17

Tartışmalar

Henüz Tartışma Girilmemiştir

"Kukeri" maddesi için tartışma başlatın

Tartışmaları Görüntüle

İçindekiler

  • Kukeri'nin Etimolojisi ve Bölgesel İsimlendirmeleri

  • Kökeni

  • Ritüelin İşleyişi, Zamanı ve Sembolizmi

  • Kostümler, Maskeler ve Temel Karakterler

  • Türk, Pomak ve Roman Katkıları

  • Modern Dönemdeki Dönüşüm

Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.