Kula Evleri

Kula evleri, Manisa ili Kula ilçesinde tarihî yerleşim alanında yoğunlaşan geleneksel konut stokunu ve bu stokun parsel–avlu–sokak ilişkisiyle biçimlenen organik kentsel dokusunu ifade eder. Konutlar ağırlıkla iki katlıdır; zemin katlarda servis ve depolama işlevleri, üst katlarda ise yaşama mekânları kurgulanır. Yerleşimde Türk ve Rum konut örneklerinin aynı kentsel bütün içinde varlığı, mahalle ölçeğinde yoğunlaşmalar ve ticaret alanında ortak kullanım biçimleriyle birlikte ele alınır.^【1】

Tarihsel Arka Plan ve Yerleşimin Gelişimi

Kula’daki geleneksel konut kültürünün, Anadolu’daki “Türk evi” geleneği içinde 17. yüzyıl başlarından 20. yüzyıl başlarına uzanan bir zaman aralığında oluştuğu; Kula evlerinin de bu dönemde gelişen iki katlı ve çoğunlukla ahşap karkas strüktürlü örnekler olarak tanımlandığı belirtilir.^【2】 Yerleşimin Osmanlı döneminde çarşı–mahalle–sokak kurgusuyla tipik bir kent örüntüsü sergilediği; han, hamam, dükkân gibi ticari yapıların da tarihsel ticaret ağlarıyla ilişkili biçimde inşa edildiği ifade edilir.^【3】

Kentsel Doku ve Sokak Örgüsü

Kula’da sokak dokusu genel olarak dar, organik ve kıvrımlı bir örüntü gösterir. Sokakların sık aralıklarla yön değiştirdiği; yerleşim dokusunun düzenli olmaması nedeniyle ev gruplarını birbirine bağlayan düzenli yolların az, çıkmaz sokakların ise yaygın olduğu aktarılır. Konutların parsel içinde çoğunlukla avluya dönük konumlandığı, avlu duvarlarının yüksek tutulduğu ve üst katlardaki çıkmaların sokak siluetini belirgin biçimde etkilediği belirtilir.^【4】

Mahalleler ve İşlevsel Ayrışma

Camicedit, Kızılkaya ve Seyitali mahallelerinde Türk evlerinin; Rum evlerinin ise Zaferiye ve Akgün mahallelerinde yoğunlaştığı belirtilir.[Buna karşın, ticaret bölgesinde farklı grupların birlikte ve süreklilik gösteren bir ilişki içinde yaşamlarını sürdürdükleri ifade edilir.^【5】

Konut Tipolojisi ve Mekânsal Kurgu

Kula evlerinde üç temel plan tipinin (dış sofalı, iç sofalı ve orta sofalı) görüldüğü; erken dönem örneklerde dış sofalı planların yaygın olduğu, 19. yüzyıl örneklerinde iç ve orta sofalı planlara da rastlandığı belirtilir. Dış sofalı örneklerde sofanın avluya baktığı; eve girişin çoğunlukla çift kanatlı kapıdan sağlandığı ve üst kata avlu üzerinden merdivenle ulaşıldığı aktarılır. Zemin katların kiler/ambar/ahır gibi depolama ve servis mekânlarına ayrıldığı; mutfak ve tuvalet gibi birimlerin kimi örneklerde ana yapıdan ayrı çözümlendiği belirtilir.^【6】

Avlu–Sofa İlişkisi ve Yarı Açık Mekânlar

Avlunun küçük ölçekli de olsa hemen her konutta yer aldığı; evin avluya hâkim olacak şekilde parselin sonuna dayalı biçimde konumlandırıldığı ifade edilir. Sofanın uçlarında seki ve eyvan gibi elemanlarla mekânsal çeşitlenme sağlandığı; mahremiyet gerekçesiyle sokağa taşan yarı açık mekânların duvarlarla sınırlandırılıp pencere açıklıklarının ahşap kafeslerle örtülebildiği belirtilir.^【7】

Sakız Tipi Konutlar

Kula’da “Sakız tipi” olarak sınıflanan örneklerde giriş kapısının çoğunlukla niş içinde ve merdivenle ulaşılan bir kotta çözümlendiği; kapının ahşap ya da metal çift kanatlı olabildiği belirtilir. Bu tipolojide avlu kapılarının ana girişle aynı cephede veya yan cephede konumlanabildiği; avlu kapılarında düz lentolu ya da eğrisel atkılı açıklıkların görülebildiği aktarılır. Ayrıca alınlıklarda (üçgen/daire) alçı süsleme ve kimi örneklerde yapım tarihinin yazılı olabildiği belirtilir.^【8】

Yapım Sistemi, Malzeme ve Cephe Kurgusu

Kula evlerinde zemin kat duvarlarının çevrede bol bulunan karataş ve kayrak taşlarıyla yığma/karma (almaşık) duvar biçiminde yapılabildiği; üst kat duvarlarının ise kerpiç ya da benzeri dolgu malzemeli ahşap karkas sistemde çözümlendiği belirtilir. Başka bir çalışmada da yapı malzemesi olarak ahşap, yöresel siyah taş ve kerpicin ağırlıklı olduğu; geleneksel evlerin genel olarak iki katlı ve ahşap karkas strüktürlü olduğu vurgulanır.^【9】

Pencere Düzeni ve Aydınlatma Elemanları

Kula geleneksel evlerinde cephe ve pencere düzeninin, işlevsel ve yapısal gerekliliklerle birlikte belirli oran ve detay ilkeleriyle kurulduğu; pencerelerin, konutun iç–dış ilişkisini ve cephe organizasyonunu yansıtan başlıca elemanlardan biri olduğu; Kula geleneksel evleri ve cephelerinin oranlar ve detaylar içeren tasarım ilkeleriyle inşa edildiği belirtilir. Pencerelerde kepenk, parmaklık ve üst sıra/tepe pencereleri gibi elemanların aydınlatma ve mahremiyet bağlamında kullanıldığı aktarılır.^【10】

Kapılar, Tokmaklar ve Halkalar

Kapı tokmakları ve halkaların işlevsel olarak farklılaştığı; tokmağın temel işlevinin kapıya vurmak suretiyle ses çıkararak ev halkına haber vermek ve izin istemek olduğu, halkanın ise kapı kanatlarını çekip açma–kapama amacıyla kullanıldığı belirtilir. Kapıların çoğunlukla avluya iki kanatlı açıldığı; tokmak ve halkaların yetişkin erişimine uygun yüksekliklerde konumlandığı; demirin malzeme olarak öne çıktığı ve dökme–dövme teknikleriyle ilişkili olarak yerel demir işçiliğine işaret ettiği ifade edilir.^【11】

Ticari Doku ve Kamusal Alanlar

Kula’nın tarihî ticari alanlarına odaklanan bir araştırmada, kent merkezinde kentsel sit alanı içinde kalan ticari yapı stoğunun incelendiği; bu kapsamda 298 yapının ele alındığı ve ticari dokunun Hamdullah Caddesi, Şehit Raşit Uzun Caddesi, Yunus Emre Caddesi ve Beyler Sokak çevresinde yoğunlaştığı belirtilir. Çalışmada, niteliksiz eklerin kaldırılması, cephe/zemin iyileştirmeleri ve taşıt trafiğinin sınırlandırılması gibi mekânsal müdahale önerilerinin de geliştirildiği ifade edilir.^【12】

Koruma Durumu ve Başlıca Sorunlar

Kula’daki tarihî konut ve kentsel dokuya ilişkin değerlendirmelerde, Türk ve Rum konut tiplerinin bir arada yaşama pratikleri içinde birbirini etkileyebildiği belirtilir. Ayrıca, konutların bulunduğu tarihî mahalle yapısının günümüze taşınmasının korunması gereken bir kültürel miras alanı oluşturduğu; Sakız tipi konutlarda alınlıklarda yapım tarihinin yazılı olabildiği gibi ayrıntıların belgeleme ve korunma süreçlerinde veri üretebilecek mimari göstergeler olarak değerlendirilebileceği ifade edilir.^【13】