Lahor Çiviti

Lahor çiviti, geleneksel Türk ebru sanatında mavi ve lacivert renkleri elde etmek amacıyla kullanılan, çocuk çiviti adıyla da bilinen ve ilaç yapımında da yararlanılan bitki esaslı inorganik bir pigmenttir. Ebru sanatında suda eriyen anilin türü boyalar kâğıt yüzeyini örtücü özelliğe sahip olmadıklarından kullanılmaz; bunun yerine laboratuvarda sentezlenmeyen, tabiattan elde edilen metal oksitler, topraklar ve mineraller tercih edilir. Boyaların yüzeye tutunabilmesi için asit ve benzeri kimyasallarla karıştırılması kâğıdın zamanla yanarak tahrip olmasına yol açtığından, ebru sanatında kâğıda zarar verici asitler ihtiva etmeyen Lahor çiviti gibi doğal boyalar kullanılır.^【1】

Doğal Lahor çiviti pigmenti. (Fotoğraf: Umut Taş)

Ebru Sanatında Lahor Çiviti Kullanımı

Bu doğal boyarmadde, suyu yoğunlaştıran kitre ve boyanın su yüzeyinde kalmasını sağlayan sığır ödü ile terbiye edilerek gül dalı ve at kılından yapılan fırçalar yardımıyla tekneye atılır. Lahor çiviti, ebru sanatındaki belirli tekniklerin uygulanmasında özel olarak tercih edilmektedir. Kılçıklı ebru yapımında özellikle Lahor çividi veya içerisine Lahor çividi konulmuş, su kıvamı daha az olan boyalar kullanılır; bu boyalar tekne yüzeyinde kurumaya bırakıldığında çatlar ve kılçığa benzer bir görünüm alır. Benzer şekilde somaki ebrusunda da, atılan zemin gel-git ebru gibi tarandıktan sonra üzerine iri taneler halinde Lahor çividi atılarak alttaki taralı zemin itilir ve mermer damarlarına benzeyen dokular elde edilir.^【2】

İndigofera Bitkisi

İndigo bitkisi, mavi boya eldesinde evrensel olarak kullanılan ve bilimsel literatürde "Indigofera" adıyla bilinen bitkisel bir kaynaktır. Tropik ve alt tropik bölgelerde sekiz yüz civarında yerel türü bulunan bu bitki ailesi içerisinde, mavi boyamalarda en etkili tür olarak "Indigofera tinctoria L." kabul edilmektedir. Bu tropik bitkiden lacivert renkten en açık mavi tonlarına kadar geniş bir renk yelpazesine sahip parlak tonlar elde edilmektedir. Sahip olduğu yüksek renk kalitesi nedeniyle indigo boyarmaddesi; Akdeniz Havzası, Afrika, Uzak Doğu, Hindistan ve Güney Amerika gibi oldukça geniş bir coğrafyada yüzyıllar boyunca geleneksel olarak uygulanmıştır.^【3】

Doğal ortamında Indigo bitkisi (Flickr)

İndigo Bitkisinin Kimyasal Yapısı

Fabaceae familyasının Indigoferae cinsine dâhil olan bu bitkinin vatanı Hindistan'dır. Yüksekliği 1,5 metreye ulaşabilen bir yıllık çalılardan oluşan bitkinin yapraklarından mavi boya elde edilmektedir. Bitkinin yaprağında doğal olarak renksiz bir madde olan indikan glikozidi bulunmaktadır. Bu madde, enzimlerin ve zayıf asitlerin etkisiyle renksiz indoksile dönüşmekte; oluşan bu renksiz indoksil ise havanın oksijeni ile birleşerek kimyasal reaksiyona girmekte ve mavi renkli indigo boyasını meydana getirmektedir.^【4】

Geleneksel Türk Sanatları Alanındaki Yeri

İslam inancına sahip toplumlarda kitap sanatları ve bilhassa hat sanatı, diğer sanat dallarına nazaran çok daha fazla önemsenmiş ve büyük bir gelişme göstermiştir. Tarihsel süreç içerisinde dinî, tarihî, edebî ve bilimsel çalışmaların hız kazanmasıyla birlikte çok sayıda telif ve tercüme eser yazılmış; bu yazma eserler çeşitli süsleme unsurlarıyla resimlenerek bezenmiştir.^【5】

Ebru Sanatındaki Uygulamalar

Geleneksel Türk ebru sanatının icrasında kullanılan boyaların su yüzeyinde kalabilmesi ve kâğıda aktarılabilmesi için özel malzemelerle terbiye edilmesi gerekmektedir. Bu sanatta mavi rengi veren bitkisel esaslı Lahor çiviti, suyu yoğunlaştıran kitre ve boyanın su yüzeyinde açılmasını sağlayan sığır ödü ile terbiye edilerek gül dalı ve at kılından yapılan fırçalarla tekneye atılır. Lahor çiviti, ebru sanatındaki kılçıklı ve somaki gibi özel tekniklerin uygulanmasında doğrudan rol oynamaktadır. Kılçıklı ebru yapımında özellikle Lahor çividi veya içerisine Lahor çividi konulmuş boyalar kullanılır; bu boyalar tekne yüzeyinde kuruduğunda çatlayarak kılçığa benzer bir görünüm alır. Somaki ebrusunda ise, atılan zemin tarandıktan sonra üzerine iri taneler halinde Lahor çividi atılarak alttaki taralı zemin itilir ve somaki mermeri damarlarına benzeyen dokular elde edilir.^【6】

Tezhip Sanatındaki Kullanımı

Arapçada altın anlamına gelen "zeheb" kelimesinden türeyen tezhip, İslam inancına sahip toplumlarda yazma eserlerin ve bilhassa hat sanatının bezenmesinde kullanılan, ince fırça tekniğine dayalı bir süsleme dalıdır. Yazma eserlerin süslenmesinde, tıpkı ebru sanatında kâğıdın yapısını korumak amacıyla asit içermeyen Lahor çiviti ve benzeri doğal pigmentlerin kullanılması gibi, tezhip sanatında da altınla birlikte tabiattan elde edilen toprak boyalar kullanılmaktadır. Geleneksel sanatların temelinde yer alan ve eserlerin yüzyıllar boyunca yanmadan, tahrip olmadan kalıcılığını sağlayan en önemli unsur, Lahor çiviti örneğinde olduğu gibi bu doğal malzeme kullanımıdır.^【7】

Osmanlı Arşiv Belgelerinde Ebru Sanatı

Osmanlı İmparatorluğu'nda ebru sanatı, sadece estetik bir bezeme unsuru olarak değil, aynı zamanda resmî kayıtların güvenliğini sağlayan işlevsel bir araç olarak kullanılmıştır. Mâliye Nezâreti'ne ait masârifât defterlerinden örnekler incelendiğinde, bu defterlerin ciltlerinde ve yan kâğıtlarında görülen ebru uygulamalarının belgelerin sahteciliğe karşı korunmasında kilit rol oynadığı saptanmıştır. Bu resmî belgelerde kullanılan ebruların kalıcılığını sağlayan en önemli unsurlardan biri, Lahor çiviti gibi asit içermeyen ve kâğıdı zamanla tahrip etmeyen doğal pigmentlerin tercih edilmesidir. Arşivlerdeki defterlerin yüzyıllar boyunca renklerini koruyarak günümüze ulaşması, kullanılan bu doğal boyarmaddelerin ve geleneksel terbiye yöntemlerinin bir sonucudur.^【8】

İndigo Boyasının Küresel Serüveni

Mavi boya üretiminde yararlanılan Indigofera bitkisinin, tropik ve alt tropik bölgelerde yetişen yaklaşık sekiz yüz yerel türü bulunmaktadır. Bu bitki ailesinden elde edilen boyarmadde, tarih boyunca Asya'dan Avrupa'ya uzanan geniş bir coğrafyada tekstil boyamacılığı ve geleneksel sanat uygulamalarında yer almıştır. İndigonun bu yaygın kullanımı, tarihsel süreçteki ekonomik, kültürel ve sanatsal etkileşimin verilerini sunmaktadır.^【9】