Lokavt

Lokavt; endüstriyel ilişkiler sisteminde ve toplu iş hukukunda, işçi tarafının sahip olduğu grev hakkına karşılık işverenlere tanınmış bir mücadele aracıdır. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu çerçevesinde lokavt; işyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olacak tarzda, işveren veya işveren vekili tarafından kendi teşebbüsüyle veya bir işveren kuruluşunun verdiği karara uyarak işçilerin topluca işten uzaklaştırılmasıdır. Kavramsal olarak lokavt, işçilerin işyerine sokulmayarak iş görme edimlerini yerine getirmekten alıkonulması ve bu suretle ücret ödeme yükümlülüğünün askıya alınması sürecini ifade eder.

Lokavtın temel amacı, toplu iş uyuşmazlıklarında işçi sendikasının aldığı grev kararına veya uygulamasına karşı işverenin kendi menfaatlerini koruyabilmesidir. Türk hukuk sisteminde lokavt, grev hakkı gibi mutlak ve saldırı amaçlı bir hak olarak değil, grev kararına karşı başvurulabilecek bir savunma aracı olarak düzenlenmiştir. 1982 Anayasası ve ilgili kanunlar lokavtı yasal bir kurum olarak düzenlemiş ve sınırlarını belirlemiştir.

Türkiye’de lokavtın yasal zemine oturması aşamalı bir süreç izlemiştir. 1936 tarihli ve 3008 sayılı İş Kanunu döneminde grev ve lokavt yasaklanmış, uyuşmazlıkların devlet müdahalesi ve zorunlu tahkim yoluyla çözülmesi öngörülmüştür. 1961 Anayasası ile grev hakkı anayasal güvenceye kavuşmuş; lokavt terimi ise anayasada açıkça zikredilmemekle birlikte işverenlerin haklarının kanunla düzenleneceği belirtilmiştir. Lokavt, Türk hukukunda ilk kez 1963 tarihli ve 275 sayılı Kanun ile yasal statü kazanmış, daha sonra 1982 Anayasası ve 2822 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir. Günümüzde 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, lokavtın uygulama usul ve esaslarını belirleyen temel mevzuattır.

Bir işveren eyleminin kanuni lokavt sayılabilmesi için belirli unsurları barındırması gerekir:

• İşçilerin Topluca Uzaklaştırılması: Eylem, işçilerin topluca işten uzaklaştırılması şeklinde gerçekleşmelidir. Tek bir işçinin çıkarılması veya faaliyetin durmasına yol açmayacak sayıda işçinin uzaklaştırılması lokavt sayılmaz.
• Faaliyetin Tamamen Durması: İşyerindeki faaliyetin sadece aksaması veya yavaşlaması yeterli değildir; üretimin veya hizmetin bütünüyle durdurulması gerekmektedir.
• Karar Veren Merci: Karar; işveren, işveren vekili veya işveren sendikası tarafından alınmalıdır.
• Mesleki Amaç: Lokavt, toplu iş sözleşmesi görüşmeleri sırasında uyuşmazlık çıkması üzerine iş şartlarını değiştirmek, yeni şartlar kabul ettirmek veya mevcut şartları korumak amacıyla yapılmalıdır.

Türk hukukunda siyasi amaçlı lokavtlar hukuka aykırı kabul edilmekte; lokavt sadece menfaat uyuşmazlıklarında ve grev kararına tepki olarak kullanılabilmektedir.

Kanuni bir lokavt için toplu iş uyuşmazlığının bulunması ve uyuşmazlığın arabuluculuk yoluyla çözülememiş olması gerekir. İşçi sendikasının grev kararı almasından sonra işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren, bu kararın kendisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir. Alınan karar, uygulanacağı tarihten en az altı işgünü önce karşı tarafa bildirilmeli ve işyerinde ilan edilmelidir. Bu prosedürlere uyulmadan yapılan uygulamalar kanun dışı lokavt statüsüne girer.

Kanuni lokavt, iş sözleşmesini sona erdirmez, askıya alır. Bu süreçte işçiler çalışmaz ve ücrete hak kazanamaz; işveren de ücret ödeme borcundan kurtulur. İşçilerin sosyal güvenlik hakları ve sigortalılıkları sürer ancak prim ödemeleri işveren tarafından yapılmaz.

Lokavt süresince işverenin işçi alma yasağı bulunur. İşveren, sözleşmesi askıda kalan işçilerin yerine başka işçi alamaz ve çalıştıramaz. Aynı şekilde lokavta maruz kalan işçiler de bu sürede başka bir işverenin yanında çalışamazlar; aksi takdirde iş sözleşmeleri haklı nedenle feshedilebilir. Lokavt süresince işçiler, işveren tarafından sağlanan konutlardan çıkarılamaz. Ancak lokavtın doksan günü aşması durumunda işçilerin kira bedellerini ödemeleri gerekir.

Toplum sağlığı, ulusal güvenlik ve yaşamın sürdürülebilirliği açısından kritik işlerde lokavt yapılması yasaktır. Bu alanlar şunlardır:

• Can ve mal kurtarma işleri, cenaze ve defin işleri.
• Şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi ve dağıtımı.
• Hastaneler ve itfaiye hizmetleri.
• Milli Savunma Bakanlığı ile Jandarma ve Sahil Güvenlik Komutanlığına bağlı işyerleri.

Genel sağlığı veya milli güvenliği bozucu nitelikteki lokavt kararları, Cumhurbaşkanı tarafından altmış gün süreyle ertelenebilir. Erteleme sonunda anlaşma sağlanamazsa uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür.

Kanuni unsurları taşımayan veya usulüne uygun yapılmayan uygulamalar kanun dışı lokavttır. Bu durumda işçiler iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir ve tazminat talep edebilirler. İşveren, kanun dışı lokavt süresince işçilerin ücretlerini ve diğer haklarını ödemek ve oluşan zararları tazmin etmekle yükümlüdür.

Lokavt hakkının dürüstlük kuralına aykırı şekilde, işyerini temelli kapatmak veya işçileri tazminatsız çıkarmak amacıyla kullanılması hakkın kötüye kullanılması sayılır. Mahkeme kararıyla bu durum tespit edilirse lokavt durdurulur ve işçiler kanun dışı lokavt hükümlerinden yararlanır. Lokavt geçici bir eylem olup iş ilişkisinin devamını amaçlarken; işyeri kapatma veya toplu çıkış işlemi ilişkiyi sona erdirdiğinden bu kavramlar birbirinden ayrı tutulmaktadır.