Lübnan'da Hizbullah

Hizbullah, Lübnan'ın siyasi, askeri ve toplumsal dokusuna derinden işlemiş çok boyutlu bir aktördür. 1982'de İsrail'in Lübnan'ı işgalinin ardından kurulan örgüt; bugün onlarca yıllık dönüşümün sonucunda orduya yakın kapasitede bir milis gücünü, Lübnan parlamentosunda sandalyeler edinen meşru bir siyasi partiyi ve devletin boş bıraktığı alanlarda faaliyet gösteren kapsamlı bir sosyal hizmet ağını bünyesinde barındırmaktadır. Bu makale Hizbullah'ın askeri kapasitesini, siyasi konumunu, toplumsal etkisini ve karşılaştığı uluslararası baskıları çok katmanlı bir perspektiften ele almaktadır.

Hizbullah, Orta Doğu'nun en tartışmalı ve aynı zamanda en etkili silahlı-siyasi aktörlerinden biridir. Arapça'da "Allah'ın Partisi" anlamına gelen örgütün adı, salt bir silahlı grubun çok ötesine geçen bir kimliği simgelemektedir: bir ideoloji, bir toplumsal hareket ve giderek daha fazla bir devlet içinde devlet.

Örgüt, 1980'lerin başında — özellikle 1982'deki İsrail işgalinin ardından — İran'ın ideolojik ve lojistik desteğiyle Lübnan'ın Şii nüfusunun yoğun yaşadığı bölgelerinde doğmuştur. Başlangıçta dar kapsamlı bir direniş hareketi görünümü taşıyan Hizbullah, zamanla askeri, siyasi ve sosyal alanlarda köklü bir dönüşüm geçirerek Lübnan'ın iç siyasetinde belirleyici bir güç hâline gelmiştir.

"Lübnan'da Hizbullah ne kadar güçlü?" sorusu, yalnızca sahaya sürebileceği savaşçı sayısını ya da silah envanterini değil; kurumsal derinliği, toplumsal meşruiyeti ve bölgesel ağlar üzerindeki etkisini de kapsayan son derece katmanlı bir sorudur. Bu makalede söz konusu dört boyut — askeri, siyasi, sosyal ve uluslararası — ayrı ayrı incelenerek bütüncül bir tablo ortaya konmaya çalışılacaktır.

Hizbullah'ı anlamak için önce Lübnan'ın 1970'lerin sonu ile 1980'lerin başındaki kaotik siyasi ortamını kavramak gerekir. Ülke, Filistin Kurtuluş Örgütü'nün (FKÖ) güneyden yürüttüğü operasyonlar, çeşitli mezhepsel gruplar arasındaki iç çatışmalar ve İsrail'in sınır ötesi baskılarıyla boğuşmaktaydı. Bu tablonun doğal bir sonucu olarak İsrail, 1982'de Lübnan'ı işgal etti. İşgal, güneyde İsrail kuvvetlerinin yıllarca konuşlanmasına zemin hazırlarken; bir o kadar önemli bir gelişme olarak da Şii topluluk içinde İran'ın Devrim Muhafızları tarafından organize edilen yeni bir oluşumun — Hizbullah'ın — filizlenmesine neden oldu.

Örgütün kuruluşunda İran'ın rolü belirleyici olmakla birlikte, Hizbullah zamanla özgün bir Lübnanlı kimlik inşa etmiştir. Nitekim 1985'te yayımlanan ilk siyasi manifestosunda İsrail'i yok etme, Lübnan'da İslam devleti kurma ve Batı varlığını bölgeden kovma gibi radikal hedefler öne çıkarılmıştı. Ancak sonraki on yıllar içinde örgütün söylemi ve stratejisi kayda değer bir pragmatik dönüşüm yaşadı.

Hizbullah'ın askeri gücü, örgütün en çok tartışılan ve en fazla kaygı yaratan boyutudur. Uluslararası araştırma kuruluşlarının tahminlerine göre örgüt, on binlerce aktif savaşçının yanı sıra geniş bir yedek gücüne sahiptir. Ancak salt sayısal verilerden çok, bu gücün niteliği dikkat çekicidir.

2006 Savaşı: Bir Dönüm Noktası

Hizbullah'ın askeri kapasitesinin gerçek anlamda sınandığı an, 2006 Lübnan Savaşı'dır. Temmuz-Ağustos 2006'da yaşanan çatışmada Hizbullah, dünyanın en gelişmiş orduları arasında sayılan İsrail Savunma Kuvvetleri'ne karşı yaklaşık 34 gün boyunca etkin bir direniş sergiledi. Bu süreçte örgütün Katyuşa ve orta menzilli roketlerle İsrail'in kuzeyini sürekli bombardımana tutması, bölgesel askeri analistleri derinden sarstı. Savaşın ardından Hizbullah, hem silah stokunu artırdı hem de taktik doktrinini profesyonelleştirdi.

Suriye İç Savaşı ve Kazanılan Deneyim

2011'de başlayan Suriye İç Savaşı, Hizbullah için beklenmedik bir askeri okul işlevi gördü. Örgüt, Beşar Esad rejimini destekleme gerekçesiyle Suriye'ye savaşçı konuşlandırdı ve kentsel savaş, uzun süreli kuşatma ve konvansiyonel cephe muharebesi gibi farklı savaş biçimlerinde geniş bir deneyim biriktirdi. Birçok askeri analist, bu sürecin Hizbullah savaşçılarının kalitesini belirgin biçimde yükselttiğini vurgulamaktadır. Bunun sonucunda örgüt, artık çoğu analist tarafından "düzenli orduya yakın kapasitede" bir milis güç olarak nitelendirilmektedir.

Silah Envanteri ve İran Desteği

Hizbullah'ın silah envanteri kısa menzilli roketlerden orta menzilli balistik füzelere, gelişmiş tanksavar sistemlerine ve insansız hava araçlarına (İHA) kadar uzanmaktadır. İsrail istihbarat raporlarına göre örgütün elinde 100.000 ile 150.000 arasında değişen sayıda roket ve füze bulunmaktadır; bu rakam, birçok bölgesel devletin ordusunun sahip olduğu envanterle kıyaslanabilir niteliktedir. Bu kapasitenin finansman kaynağı büyük ölçüde İran'dır: tahminler, İran'ın Hizbullah'a yılda yüz milyonlarca dolarlık destek sağladığına işaret etmektedir.

Hizbullah'ın gücünü yalnızca silah ve savaşçı üzerinden değerlendirmek, örgütün siyasi boyutunu görünmez kılar. Lübnan'ın mezhepsel güç paylaşımına dayalı siyasi sisteminde Hizbullah, parlamentoda sandalye sahibi olan meşru bir siyasi partiye sahiptir. Örgütün siyasi kolu, çeşitli dönemlerde hükümet koalisyonlarında yer almış; cumhurbaşkanlığı seçimlerinden kabine kurulumuna kadar pek çok kritik süreçte belirleyici rol oynamıştır.

Lübnan'ın Mezhepsel Siyasi Yapısı

Lübnan'ın siyasi sistemi, 1943 Ulusal Misakı'na dayanan ve farklı mezhep toplulukları arasında devlet kurumlarının paylaşılmasını öngören Konfesyonalizm ilkesi üzerine kurulmuştur. Bu sistem çerçevesinde cumhurbaşkanlığı makamı Marunî Hristiyanlara, başbakanlık Sünnilere, meclis başkanlığı ise Şiilere ayrılmıştır. Hizbullah, bu yapıyı son derece ustalıklı biçimde kullanmakta; seçimler aracılığıyla kazandığı meşruiyetle Lübnan devleti içinde kamu kurumları üzerinde derin bir etki oluşturmaktadır.

İran ile İlişki: Bağımlılık mı, Ortaklık mı?

Hizbullah'ın siyasi kimliği, İran ile ilişkisi etrafında şekillenen tartışmaların merkezinde yer almaktadır. İran'daki Ali Hamaney önderliğindeki yönetim, örgütün hem ideolojik hem de finansal açıdan başlıca destekçisi konumundadır. Bu ilişki, Hizbullah'ı İran'ın bölgesel politikasını yansıtan bir araç olarak değerlendirenlerin önemli bir argümanını oluşturmaktadır. Öte yandan bazı akademisyenler, Hizbullah'ın zamanla İran'dan belirli ölçüde özerk bir siyasi çizgi geliştirdiğine dikkat çekmektedir. Bu tartışma, örgütün gerçek motivasyonlarını anlamak açısından kritik bir öneme sahiptir.

Hizbullah'ın Lübnan toplumundaki kalıcılığını açıklayan en önemli etkenlerden biri, örgütün inşa ettiği kapsamlı sosyal hizmet altyapısıdır. Bu altyapı; hastaneler, okullar, yetimhaneler, yardım kuruluşları ve konut projeleri gibi geniş bir kurumsal yelpazeyi kapsamaktadır. Söz konusu kurumlar, özellikle Lübnan devletinin hizmet sunamadığı ya da sunamaz hale geldiği bölgelerde son derece işlevsel bir boşluk doldurmaktadır.

2019–2020 Ekonomik Krizi ve Örgütün Güçlenmesi

2019'da başlayan ve Lübnan'ı etkisi altına alan derin ekonomik kriz, ülke tarihinin en ağır mali çöküşlerinden biri olarak kayıtlara geçmiştir. Lübnan lirası değerinin yüzde doksanından fazlasını yitirirken, bankacılık sistemi çökmüş ve on binlerce insan geçim kaynaklarını yitirmiştir. Devlet kurumlarının bu kriz karşısındaki yetersizliği, Hizbullah'ın sosyal hizmet ağının görünürlüğünü ve önemini daha da artırmıştır. Bazı analistler bu durumu, Hizbullah'ın Lübnan'ın zayıflayan devlet kapasitesi üzerinde orantısız bir nüfuz kazanmasının yapısal bir sonucu olarak değerlendirmektedir.

Hizbullah'ın gücü, tartışmasız biçimde büyük olmakla birlikte, sınırsız değildir. Lübnan toplumunun tamamının bu güce sempatiyle yaklaştığı yanılgısına düşmemek gerekir. Sünni ve Hristiyan toplulukların önemli bir kesimi, Hizbullah'ın silahlı yapısının Lübnan devletinin egemenliğini aşındırdığını öne sürerek örgüte açıkça muhalefet etmektedir. 2005'teki Sedir Devrimi sürecinde mezhepsel sınırları aşan geniş bir toplumsal koalisyonun Suriye'nin bölgeden çekilmesini talep etmesi, Hizbullah'a yönelik iç kamuoyundaki derin gerilimlerin somut bir göstergesidir.

Uluslararası Terör Tanımlamaları

Uluslararası arenada Hizbullah'ın hareketi çeşitli ülke ve kuruluşlar tarafından kısıtlanmaktadır. Amerikan Dışişleri Bakanlığı, örgütü 1997'den bu yana Yabancı Terör Örgütü olarak tanımlamaktadır. Avrupa Birliği 2013'te Hizbullah'ın askeri kanadını terör örgütü listesine almış; İngiltere, Avustralya ve Kanada ise örgütü bütünü itibarıyla aynı kategoride değerlendirmiştir. Bu tanımlamalar, Hizbullah'ın uluslararası finansman kanallarına erişimini ve diplomatik hareket alanını önemli ölçüde daraltmaktadır.

İç Hesap Verebilirlik Sorunu

2020 Beyrut Liman Patlaması, Hizbullah'a yönelik iç kamuoyu baskısını dramatik biçimde artırdı. Soruşturmalar, bu felakete yol açan amonyum nitrat deposunun bölgedeki Hizbullah kontrolüyle ilişkilendirilmesini gündeme taşıdı. Bu gelişme, örgütün Lübnan'ın temel altyapısı ve kurumsal güvenlik mekanizmaları üzerindeki etkisine ilişkin kritik soruları tekrar gündemin merkezine oturttu.

"Hizbullah ne kadar güçlü?" sorusu, ister istemez tek boyutlu bir yanıtı reddeden, katmanlı ve bağlamsal bir sorudur. Askeri cephede değerlendirildiğinde örgüt, gerçek anlamda düzenli bir orduya yaklaşan kapasitesiyle Lübnan devletinin kendi silahlı kuvvetlerinin çok ötesinde bir güç sergilemektedir. Siyasi boyutuyla ele alındığında, meşru seçimlere katılan ve devlet kurumları içinde etkin bir aktör olarak varlığını sürdüren bir yapı söz konusudur. Sosyal alanda ise örgüt, büyük bir kitlenin aklında bir "kurtarıcı" ya da en azından vazgeçilmez bir hizmet sağlayıcı olarak kodlanmıştır.

Bununla birlikte bu güç, hem içeriden hem de dışarıdan sürekli baskı altındadır. Lübnan'ın kronik ekonomik krizleri, toplumsal kutuplaşma, uluslararası yaptırımlar ve bölgesel güç dengelerindeki süregelen gerilimler, Hizbullah'ın önündeki yapısal engellerdir. Örgüt bir yanda güçlenirken, diğer yanda Lübnan'ın çöken devlet kapasitesiyle birlikte daha da pekişen bir meşruiyet krizini yönetmek zorunda kalmaktadır.

Sonuç olarak Hizbullah, Lübnan siyasetinin öngörülebilir bir gelecekte dışarısında konumlandırılamayacağı, ancak aynı zamanda ülkenin tam anlamıyla istikrara kavuşmasının önündeki en büyük engellerden biri olmaya devam ettiği çelişkili bir aktördür. Örgütü anlamadan Lübnan'ı anlamak; Lübnan'ı anlamadan ise Orta Doğu'nun derin yapısal sorunlarını kavramak mümkün değildir.