Malala Yusufzay

Malala Yusufzay, kız çocuklarının eğitime erişimi ve kadın hakları alanındaki çalışmalarıyla tanınan Pakistanlı aktivisttir. 2014 yılında Nobel Barış Ödülü'ne layık görülerek bu ödülü alan en genç kişi unvanını kazanmıştır. ^【1】 Yusufzay, Pakistan’ın Svat Vadisi’nde Taliban yönetimi sırasında kız çocuklarının eğitim haklarının kısıtlanmasına karşı yürüttüğü faaliyetler ve 2012 yılında uğradığı silahlı saldırı sonrasında uluslararası alanda tanınmıştır.^【2】 

Erken Dönem ve Arka Plan

Malala Yusufzay, 12 Temmuz 1997 tarihinde Pakistan’ın Svat Vadisi’nde bulunan Mingora kentinde doğmuştur. Babası Ziauddin Yusufzay, bir eğitimci, okul sahibi ve şairdir. Ailesi, kız çocuklarının eğitimi konusunda bölgedeki geleneksel kısıtlamaların aksine bir yaklaşım benimsemiştir.

2007 yılından itibaren Tehrik-i-Taliban (TTP) örgütünün Svat Vadisi’nde kontrolü ele geçirmesiyle bölgedeki sosyal yaşamda değişiklikler meydana gelmiştir. Bu süreçte televizyon ve müzik yasaklanmış, kadınların giyim kurallarına ilişkin zorunluluklar getirilmiş ve kız çocuklarının okula gitmesi engellenmiştir. Ayrıca çocuk felci aşıları, örgüt tarafından Batı kaynaklı bir komplo olduğu iddiasıyla yasaklanmıştır.

Aktivizm Faaliyetleri (2008-2012)

Yusufzay’ın aktivizm faaliyetleri, 2008 yılında babasıyla birlikte Peşaver’de kız çocuklarının eğitim hakkı üzerine yaptığı konuşma ile başlamıştır. Ocak 2009’da, 11 yaşındayken BBC Urdu servisi için "Gul Makai" takma adıyla bir blog yazmaya başlamıştır. Bu yazılarda Taliban kontrolü altındaki yaşam koşullarını ve eğitim yasaklarını konu almıştır. Aynı dönemde New York Times tarafından hazırlanan Class Dismissed (Sınıf Dağıldı) adlı belgeselde yer almıştır.

Yusufzay, yürüttüğü çalışmalar nedeniyle 2011 yılında Uluslararası Çocuk Barış Ödülü’ne aday gösterilmiş, aynı yıl Pakistan Hükümeti tarafından verilen ilk Ulusal Gençlik Barış Ödülü’nü kazanmıştır. ^【3】 

Silahlı Saldırı ve Tedavi Süreci

9 Ekim 2012 tarihinde, okul servisiyle evine dönmekte olan Yusufzay, maskeli TTP militanları tarafından durdurulmuştur. Kimliği tespit edildikten sonra başının sol tarafından vurulmuştur. Saldırıda serviste bulunan diğer iki öğrenci de yaralanmıştır. Kurşunun boyun ve omurilik bölgesine hasar vermesi nedeniyle durumu kritikleşen Yusufzay, önce Peşaver’deki bir askeri hastaneye, ardından ileri tetkik ve tedavi için İngiltere’nin Birmingham kentine sevk edilmiştir. Tedavi ve rehabilitasyon sürecinin ardından ailesiyle birlikte Birleşik Krallık’a yerleşmiştir.^【4】 

Saldırı sonrasında TTP tarafından yapılan açıklamada, Yusufzay’ın "Batı kültürünün sembolü" olduğu öne sürülmüş ve hayatta kalması halinde tekrar hedef alınacağı belirtilmiştir. Pakistan yönetimi olayı kınamış ve faillerin yakalanması için para ödülü koymuştur.^【5】 

Malala Fonu ve Uluslararası Çalışmalar

Tedavi sürecinin tamamlanmasının ardından Yusufzay, babası ile birlikte kız çocuklarının 12 yıllık ücretsiz, güvenli ve kaliteli eğitim hakkına erişimini desteklemek amacıyla kâr amacı gütmeyen Malala Fonu'nu (Malala Fund) kurmuştur.^【6】 

12 Temmuz 2013 tarihinde, Birleşmiş Milletler Genel Merkezi’nde çocukların eğitim hakkı üzerine bir konuşma yapmıştır. BM, bu tarihi "Malala Günü" olarak nitelendirmiştir. Aynı yıl Ben Malala (I Am Malala) adlı otobiyografik kitabı yayımlanmış ve Avrupa Parlamentosu tarafından Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü verilmiştir.^【7】 

Nobel Barış Ödülü

Malala Yusufzay, çocukların ve gençlerin baskı altına alınmasına karşı mücadelesi ve tüm çocukların eğitim hakkı için yürüttüğü çalışmalar gerekçesiyle, Aralık 2014’te Hintli çocuk hakları savunucusu Kailash Satyarthi ile birlikte Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmüştür. Ödülü 17 yaşında alarak tarihsel kayıtlara geçen en genç Nobel sahibi olmuştur.^【8】 

Eğitim Hayatı ve Güncel Faaliyetleri

Yusufzay, 2017 yılında Oxford Üniversitesi’nde Felsefe, Politika ve Ekonomi (PPE) bölümüne kabul edilmiş ve 2020 yılında mezun olmuştur. 2021 yılında Asser Malik ile evlenmiştir.

Malala Fonu bünyesindeki çalışmalarına devam eden Yusufzay; Afganistan, Brezilya, Etiyopya, Nijerya, Pakistan ve Tanzanya gibi ülkelerde eğitim projelerine odaklanmaktadır. Özellikle 2024 itibarıyla, Afganistan’da kız çocuklarının ortaöğretimden men edilmesine karşı uluslararası platformlarda "cinsiyet ayrımcılığının (gender apartheid)" suç olarak tanınması yönünde savunuculuk faaliyetleri yürütmektedir.^【9】 

Eleştiriler ve Yerel Algı

Yusufzay’ın çalışmaları uluslararası alanda destek bulurken doğum yeri olan Svat Vadisi ve Pakistan’ın bazı kesimlerinde farklı tepkilerle karşılaşmıştır. Bölgedeki bazı gruplar, Yusufzay’ın Batı ülkeleri ile olan ilişkilerine ve aldığı ödüllere eleştirel yaklaşmıştır. Ayrıca, aynı saldırıda yaralanan diğer öğrencilerin benzer düzeyde uluslararası destek görmemesi ve Yusufzay'ın faaliyetlerinin bölgenin güvenliğini riske atarak örgütün geri dönmesine zemin hazırlayabileceği yönündeki endişeler, yerel halkın bir kısmı tarafından dile getirilmiştir.^【10】