Matematik Okuryazarlığı

Matematik okuryazarlığı, bireylerin modern dünyada matematiğin oynadığı rolü anlama, tanıma ve güncel yaşamda karşılaşılan problemlerin çözümünde matematiksel düşünme süreçlerini kullanabilme kapasitesi olarak tanımlanmaktadır. OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) ve PISA (Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı) çerçevelerinde bu kavram, bireyin yalnızca okul müfredatındaki matematiksel bilgiye hakim olması değil, aynı zamanda bu bilgiyi gerçek yaşam durumlarında formüle etme, uygulama ve yorumlama becerisi olarak ele alınmaktadır.^【1】

Bileşenler ve Yeterlik Alanları

Matematik okuryazarlığı, bireyin düşünen, üreten ve eleştirel bir vatandaş olarak yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan, matematiksel argümanlar geliştirme ve kararlar alma yeteneğini içermektedir. Bu kavram, matematiğin sadece soyut kurallar bütünü olmaktan çıkarılıp, fiziksel ve sosyal olguların açıklanmasında işlevsel bir araç olarak kullanılması gerekliliğinden doğmuştur. Dolayısıyla matematik okuryazarlığı, bilinen matematiği kullanmak suretiyle yaşam kalitesini artırmayı ve ihtiyaç duyulan matematiksel bilgiyi hissetmeyi kapsayan bir yeterlik türüdür.

Matematik okuryazarlığı, standart matematiksel işlemlerin ötesinde bir dizi süreç ve yeterliği bünyesinde barındırmaktadır. Bu yeterlikler; matematiksel düşünme, muhakeme etme, argümantasyon, matematiksel iletişim, modelleme, problem kurma ve çözme, temsil etme, sembolik ve teknik dili kullanma ile matematiksel araç ve teknolojilerden yararlanma becerilerini kapsamaktadır.

Literatürde PISA, NCTM (Ulusal Matematik Öğretmenleri Konseyi) ve KOM projesi gibi farklı yeterlik çerçeveleri bulunmakla birlikte, problem çözme, muhakeme ve iletişim gibi temel beceriler tüm çerçevelerde ortak payda olarak kabul edilmektedir. Matematik okuryazarlığı bağlamında yeterlikler, matematik yapma ile ilgili olanlar ve matematik yapmaya yardımcı olanlar şeklinde iki ana grupta sınıflandırılabilmektedir. Birinci grupta modelleme, problem çözme stratejisi oluşturma ve muhakeme yer alırken; ikinci grupta iletişim, temsil etme, sembolik dil kullanımı ve araç kullanımı bulunmaktadır. Bu yeterliklerin gelişimi, bireylerin karşılaştıkları karmaşık durumlarda matematiksel birikimlerini aktive etmelerine olanak tanımaktadır.^【2】

Kuramsal Temeller ve Öğretim Yaklaşımları

Matematik okuryazarlığının geliştirilmesine yönelik öğretim süreçleri, genellikle:

1.Yapılandırmacı Öğrenme Kuramı

2.Gerçekçi Matematik Eğitimi (GME) gibi teorik temellere dayandırılmaktadır.

Gerçekçi Matematik Eğitimi, matematiğin bir insan aktivitesi olduğu ve keşfedilmekten ziyade icat edildiği görüşünü savunarak, öğretimin gerçek hayat problemleriyle başlaması gerektiğini öne sürmektedir^【3】. Bu yaklaşıma göre sosyal olgular ve ihtiyaçlar, matematik yapma gereksinimini doğurmakta ve öğretim süreci yatay ve dikey matematikleştirme aşamalarıyla şekillenmektedir. Yapılandırmacı yaklaşım ise bilginin bireyden bağımsız olarak dış dünyada var olmadığı, aksine bireyin zihni tarafından yapılandırıldığı ilkesine dayanmaktadır.

Her iki kuram da bilginin pasif bir şekilde alınması yerine, zihinsel karmaşa içeren etkinlikler yoluyla ve öğrencinin aktif katılımıyla oluşturulmasını esas almaktadır. Problem temelli öğrenme ve bağlam temelli yaklaşımların, matematik okuryazarlığı başarısını artırmada etkili yöntemler olduğu çeşitli araştırmalarla ortaya konmuştur.

Okul Matematiği ile Entegrasyon

Okulda öğrenilen matematik ile gerçek yaşam arasındaki kopukluğun giderilmesi, matematik okuryazarlığı çalışmalarının temel hedeflerinden biridir. Bu kopukluğun aşılması ve matematik okuryazarlığının öğretim sürecine entegre edilmesi amacıyla Çift Odaklı Öğretim Modeli (ÇOM) gibi yeni öğretim tasarımları geliştirilmiştir^【4】. Bu model, öğretim sürecini iki kritik odak noktası üzerinden yapılandırmaktadır. Birinci odak, kavram veya genellemelerin kazandırıldığı, yapılandırmacı ve keşfetmeye dayalı etkinliklerin yer aldığı aşamadır. İkinci odak ise kazanılan kavramların pekiştirildiği, derinleştirildiği ve gerçek yaşam bağlamlarını içeren matematik okuryazarlığı problemleriyle harmanlandığı aşamayı temsil etmektedir. Bu modelde, sadece prosedürel işlem becerisi değil, aynı zamanda kavramsal anlamayı derinleştirecek ve matematiğin yaşamsal değerini ortaya koyacak uygulamalara yer verilmesi esas alınmaktadır. Modelin uygulanmasında yaşamsallığa vurgu yapılması, yeterliklerin desteklenmesi ve ders akışının öğrenci etkileşimine olanak tanıyacak şekilde esnek tutulması temel ilkeler arasında yer almaktadır.

Öğretmen Eğitimi ve Öz-Yeterlik

Matematik okuryazarlığının öğrencilere kazandırılmasında öğretmenlerin sahip olduğu yeterlikler ve öz-yeterlik inançları belirleyici bir faktördür. Öz-yeterlik, bireyin belli bir performansı göstermek için gerekli etkinlikleri organize edip başarabileceğine dair kendi yargısı olarak tanımlanmaktadır. Öğretmen adaylarının matematik okuryazarlığına ilişkin öz-yeterlik algılarının yüksek olması, gelecekteki öğrencilerinin bu becerileri kazanmasında kritik rol oynamaktadır.

Yapılan araştırmalar, matematik öğretmeni adaylarının matematik okuryazarlığı öz-yeterlik algılarının, diğer branş öğretmenlerine göre daha yüksek olduğunu göstermektedir. Ayrıca matematik okuryazarlığı ile hayat boyu öğrenme yeterlilikleri arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Bireylerin değişen dünya koşullarına uyum sağlayabilmeleri ve sürekli gelişim gösterebilmeleri için hem matematik okuryazarlığına hem de hayat boyu öğrenme becerilerine sahip olmaları gerekmektedir. Bu bağlamda, öğretmen eğitiminde sadece alan bilgisinin değil, matematiksel bilginin günlük yaşamla ilişkilendirilmesini sağlayan pedagojik yaklaşımların ve öz-yeterlik inancını artırıcı çalışmaların önemi vurgulanmaktadır. Bu yeterliklerin ölçülmesi amacıyla Matematik Okuryazarlığı Öz-yeterlik Ölçeği gibi geçerli ve güvenilir ölçme araçları geliştirilmiştir.