Mavi Yengeç (Callinectes sapidus)

Mavi yengeç (Callinectes sapidus), doğal yaşam alanı Atlas Okyanusu'nda Nova Scotia'dan Uruguay'a kadar uzanan Amerika kıtası kıyıları olan bir kabuklu türüdür. Zamanla gemi balast suları aracılığıyla veya doğal yayılımla Avrupa kıyıları, Danimarka, Fransa, Japonya suları ile Akdeniz, Karadeniz, Ege ve Marmara denizlerinde de görülmeye başlanmıştır. İsrail ve Mısır'ın Nil Nehri deltasında da popülasyonlar oluşturduğu bildirilmiştir. Karadeniz çanağındaki varlığı 1968 yılından itibaren bilinmektedir. Türkiye'nin Orta Karadeniz kıyılarındaki (Ordu-Fatsa) kaydı ise ilk defa 2 ile 10 metre derinliklerde fanyalı uzatma ağlarıyla yakalanan bireyler incelenerek rapor edilmiştir.

Morfoloji ve Fiziksel Özellikler

Mavi Yengeçler (AA)

Türün kabuğu mavi-yeşil tonlarda, bacakları ise mavidir; dişi bireylerin kıskaçlarının uçları çoğunlukla kırmızı ya da turuncu renge sahiptir. Canlının toplam beş çift bacağı bulunur; bunların ilk çifti beslenme ve savunmada kullanılan kıskaçlı bacaklar, sonraki üç çifti yürüme bacakları ve küreğe benzeyen arka bacakları ise yüzme bacaklarıdır. Tür, bacaklarını veya kıskaçlarını kaybetmesi halinde bu uzuvlarını yenileyebilme yeteneğine sahiptir.

Genel olarak kabuk genişliği 23 santimetreye kadar ulaşabilmektedir. Erkek bireylerde rapor edilen maksimum kabuk genişliği 20.9 cm, dişilerde ise 20.4 cm'dir. Orta Karadeniz'de örneklenen bir erkek bireyin karapaks eni 19.4 cm, boyu 8.40 cm ve ağırlığı 449.19 g; örneklenen dişi bireyin karapaks eni 19.6 cm, boyu 7.83 cm ve ağırlığı 269.39 g olarak ölçülmüştür.

İskenderun Körfezi'nde ölçülen en büyük dişi uzun karapas boyu 194.4 mm, en büyük erkek uzun karapas boyu ise 169.1 mm olarak tespit edilmiştir. Canlı, kabuk değişim dönemlerinde yeni kabuğu sertleşene dek savunmasız kalır ve korunmak amacıyla kendini kuma gömer.^【1】

Habitat ve Ekoloji

Mavi yengeçler, tercih ettikleri habitatlar olan kumlu ve çamurlu bölgelerde, 0 ila 90 metre arasındaki derinliklerde dağılım gösterirler. Haliçler ve acı su dalyanları bu türün popülasyonları için büyük önem taşımaktadır. Derinlik ve tuzluluk gibi çevresel faktörler türün popülasyon yapısını doğrudan etkiler. Yetişkin bireyler genellikle bu bölgelerde çiftleşir ve çiftleşme sonrasında dişiler, yumurtlamak ve kuluçkaya yatmak amacıyla tuzluluk seviyesinin daha yüksek olduğu aşağı nehir ağızlarına ya da açık deniz sularına göç ederler.

Besin zincirinde çok çeşitli organizmaları tüketen mavi yengecin diyetinde balıklar, kabuklular, yumuşakçalar, eklem bacaklılar, poliketler, hayvan kalıntıları ve su bitkileri bulunur; ancak yosun türleri nadiren tüketilir. Ekonomik önemi olan diğer organizmalarla rekabet edebilen ve avcı (predatör) baskısı oluşturabilen bu tür, yerli ekosistemlerde değişikliklere neden olabilmektedir.

Üreme ve Yaşam Döngüsü

Yumurtadan yetişkin evreye geçiş süreci çevresel koşullara bağlı olarak genellikle birkaç hafta sürmektedir. Dişi mavi yengeç 1 ya da 2 milyon adet yumurta üretmesine rağmen, bu yumurtalardan çıkan larvaların yalnızca 1-2 tanesi yaşamını sürdürebilmektedir. Artan deniz suyu sıcaklıklarının mavi yengeç larvalarının büyümesini kolaylaştırmasından dolayı, canlıların iklim değişikliğinden olumlu yönde etkilenebileceği öngörülmektedir.

Türkiye Kıyılarındaki Popülasyon Genetiği ve Demografisi

Türkiye'nin Akdeniz kıyılarında (Akyatan, Fethiye, Beymelek, Güllük, İskenderun, Köyceğiz, Mersin ve Taşucu) bulunan 8 farklı mavi yengeç popülasyonu üzerinde mitokondriyal sitokrom c oksidaz I (COI) geni dizileri kullanılarak yapılan genetik analizlerde, 143 örneğin 655 baz çiftlik bölgesinde 42 (%6.41) değişken bölge bulunmuş ve ortalama %1.9 varyasyon saptanmıştır. En yüksek genetik farklılık %2.5 oranı ile Akyatan ve Güllük popülasyonları arasında ölçülmüştür. Tamura 3-parameter ve UPGMA yöntemleri ile oluşturulan filogenetik ağaç (dal uzunlukları toplamı= 0.07232) değerlendirildiğinde, türün popülasyonları arasında coğrafik uzaklıkla korele olan bir genetik gruplaşma bulunduğu bildirilmiştir.

İskenderun Körfezi'ndeki mavi yengeç popülasyonunun cinsiyet dağılımında dişi bireyler yaklaşık %69 oranıyla baskındır ve popülasyonun en yoğun rastlandığı dönem Haziran ayıdır. Dişilerin ortalama uzun karapas genişliği 148.9±2.5 mm, popülasyonun %31'ini oluşturan erkeklerin ortalama karapas genişliği ise 123.3±3.4 mm olarak saptanmıştır.

İlgili Diğer Türler (Mavi Yüzücü Yengeç ve Kum Yengeci)

İskenderun Körfezi'nde dağılım gösteren mavi yüzücü yengeç (Portunus segnis) popülasyonunun %53.26'sı erkek, %36.85'i dişi ve %9.89'u jüvenil (genç) bireylerden meydana gelmektedir. Eşey oranının (Erkek:Dişi) 1:0.69 olduğu bu türde erkekler baskındır. Boy-ağırlık ilişkisi (W=0,000068CL2,971) incelendiğinde tüm bireyler için izometrik büyüme saptanmış; Nisan-Kasım döneminde elde edilen yumurtalı bireylerin yumurta verimliliği ortalama 805,851 adet olarak hesaplanmıştır.

Aynı habitatı paylaşan İndo-Pasifik kökenli kum yengecinde (Portunus pelagicus) de erkek bireyler %58 ile baskındır ve en yüksek birey sayısına Nisan ayında ulaşılmaktadır. Süveyş Kanalı üzerinden Akdeniz'e yerleştiği bilinen kum yengeci, İskenderun Körfezi'nde mavi yengece kıyasla daha yoğun bir popülasyon sergiler. Dişi kum yengeçlerinin ortalama uzun karapas genişliği 119.9±2.8 mm iken, erkek bireylerin ortalaması 104.9±2.1 mm'dir.

Besin Değeri ve Ekonomik Önem

Lüks tüketim gıdaları arasında sayılan ve uluslararası pazarda yüksek ticari değere sahip olan mavi yengecin, Türkiye'de çoğunlukla avcılık yoluyla ekonomik değerlendirmesi yapılmaktadır. Beymelek Lagünü'nden (Antalya) temin edilen bireylerle yapılan araştırmalarda, mavi yengecin ortalama canlı ağırlığı 128.044±10.71 g, toplam et miktarı 24.365±2.25 g ve toplam et verimi %23.136 olarak saptanmıştır.

Canlının eti besin maddeleri açısından analiz edildiğinde; kuru madde (%22.20), yüksek protein (%17.50-17.60), düşük ham yağ (%0.22-2.40), ham kül (%0.37-3.20), kalsiyum (%0.09-0.20) ve fosfor (%0.04-0.18) ihtiva ettiği gözlemlenmiştir. Mavi yengeç eti, düşük yağ oranının yanı sıra barındırdığı protein ve mineraller sayesinde insan beslenmesinde iyi ve dengeli bir gıda kaynağı teşkil etmektedir.