Mescitli (Vartinik) Köyü

Mescitli Köyü (eski adıyla Vartinik), Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Erzurum ilinin İspir ilçesine bağlı bir yerleşim birimidir. Köy, tarihsel kaynaklarda farklı adlarla anılmış olup yerleşmenin eski adları arasında Vartinik ve Hacılar bulunmaktadır. Günümüzde resmî adı Mescitli olarak kullanılmaktadır.

Köy, İspir ilçesinin köylerinden biri olup idari olarak Erzurum il sınırları içerisinde yer alır. Yerleşim, Doğu Karadeniz ile Doğu Anadolu bölgeleri arasında geçiş niteliği taşıyan Çoruh havzası çevresindeki yerleşmelerden biridir. Bu coğrafi konum, köyün doğal çevresinin dağlık alanlar, vadiler ve akarsu sistemleriyle şekillenmesine neden olmuştur.

Coğrafi Konum ve Özellikler

Mescitli Köyü, Çoruh vadisi ve Mescit Dağları çevresindeki yerleşim alanları içinde yer alan köylerden biridir. Bu bölge, yüksek rakımlı dağlık alanlar ve vadilerden oluşan bir topografyaya sahiptir. Yerleşim çevresindeki dağlar ve yükseltiler yerel adlarla anılmaktadır. Bu dağ ve arazi adları arasında Dolayolları, Eşek Sırtları, Şoraklar, Karşılar, Köroğlu’nun Taşı, Sinordere, Karaardıç ve Elmetdin gibi isimler bulunmaktadır.

Köyün çevresinde çok sayıda küçük arazi parçası ve yerel topoğrafik alan adı bulunmaktadır. Bu alanlardan bazıları Güneyler, Gevenli, Köpekalan, Deveboynu, Kurudere, Sulaklar, Sertsu, Büyük Çayır, Kumluk, Bayramoğlu ve Mecit Kaya gibi isimlerle anılmaktadır. Bu yer adları, yerleşim çevresindeki doğal coğrafyanın ve yerel kullanım alanlarının çeşitliliğini göstermektedir.

Nüfus

19. yüzyılın ilk yarısına ait Osmanlı dönemine ilişkin kayıtlar, İspir kazasına bağlı köylerin nüfus yapısı hakkında bilgi vermektedir. Bu dönemde yapılan sayımlarda İspir’e bağlı köylerin nüfusu kayıt altına alınmış olup Vartinik köyü de bu yerleşimler arasında yer almaktadır. Osmanlı nüfus kayıtlarında köy nüfusunun erkek nüfus üzerinden tespit edildiği görülmektedir.

İspir kazasına bağlı köylerde gerçekleştirilen bu sayımlar, bölgedeki yerleşimlerin demografik yapısının belirlenmesine yönelik idari düzenlemelerin bir parçası olarak yapılmıştır. Bu kayıtlar, köyün 19. yüzyılda İspir kazasının kırsal yerleşimleri arasında yer aldığını göstermektedir.^【1】

Köyün içinden geçen Çoruh Nehri.(Mescitli Köyü)

Tarihçesi, Tarihî Adı ve Ad Değişikliği

Mescitli Köyü’nün tarihî adı Vartinik olarak bilinmektedir. Türkiye’de yerleşim adlarının Türkçeleştirilmesine yönelik uygulamalar kapsamında birçok köy adında değişiklik yapılmış ve bu süreçte Vartinik adı Mescitli olarak değiştirilmiştir. Resmî kayıtlarda köyün eski adı Vartinik, yeni adı ise Mescitli olarak geçmektedir.

Yerleşmenin tarihî adının farklı biçimlerde kullanıldığı da görülmektedir.

Yerleşim ve Doğal Çevre İlişkisi

Mescitli Köyü, Çoruh vadisi boyunca uzanan yerleşimlerden biridir. Bu bölgedeki köyler, Çoruh Nehri ve çevresindeki vadiler boyunca yer alan tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin görüldüğü yerleşimlerden oluşmaktadır. Vadideki yerleşmelerin bazıları Bayburt ile coğrafi yakınlık göstermekte olup Çoruh havzası boyunca birbirine bağlı bir yerleşim ağı oluşturmaktadır.

Mescitli Köyü’nün bulunduğu bölge, yüksek rakımlı ve dağlık bir çevrede yer alan kırsal yerleşim özellikleri göstermektedir. Bu tür yerleşimlerde arazi adları, dağ isimleri ve mahalle adları genellikle yerel kullanım ve coğrafi özelliklerle bağlantılıdır. Köyün çevresinde yer alan çok sayıdaki yerel toponim, bölgedeki arazi kullanımının ve doğal çevreyle kurulan ilişkinin yerel terminoloji aracılığıyla ifade edildiğini göstermektedir.

Mimari Yapısı

İspir ve Mescitli Köyündeki konutlar, çoğunlukla zemin üstü bir, iki ve çok katlı bir düzenlemeye sahiptirler. Konutlar, iç sofalı ve dış sofalı olmak üzere iki ana plan düzeninde ele alınmışlardır. Dış sofalı konutlar, eğimli arazi üzerine yerleştirilmiş olup, arazinin eğimini gidererek düz bir zemin oluşturabilmek için zemin katlarda ahır, odunluk ve kiler işlevi gören basit ve küçük boyutlu hizmet birimleri yapılmıştır. Dış sofalı plan tipinde genellikle, zemin üstüne birinci katta dikdörtgen planlı bir sofa ve bunun yanına yerleştirilmiş iki oda bulunur. İç sofalı plan uygulamasında, sofa ev planını ortadan ikiye böler ve her iki tarafta sofaya açılan odalar yer alır. Düz bir araziye inşa edilen bu evlerin zemin katları da üst katla aynı plana sahiptir. Konut duvarları kesme taş ve ahşap hatıl kullanılarak örülmüştür. Mazgal türü pencereler genelde taş çerçeveli olup, yer yer ahşap çerçeveli örneklere de rastlanmaktadır. Çatılar, iki yöne eğimli kırma çatı şeklindedir. Cephelerde sade görünüşlü ahşap balkon örneklerine rastlanır. Konutların oturma birimlerinin, tavan, dolap ve makat gibi unsurları ahşap malzemelidir. Oda ve sofalarda ocaklar, ısınmanın ve yemek pişirmenin vazgeçilmez unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır. Evlerin giriş ve sokağa bakan cepheleri daha özenle ele alınmıştır. Cephelerde, pencereler ve ahşap hatıllar, kat sayısını gösteren unsurlar olmanın yanında yapı esnekliğini sağlayan ve hareketliliğe katkıda bulunan unsurlardır. Yöre konutlarının en dikkat çekici özelliklerinden biri de iç mekandaki ahşap unsurlar üzerinde görülen süslemelerdir. Oda kapıları, tavan, dolap ve yüklük kapılarında ahşap- oyma tekniğinde geometrik ve bitkisel tezyinata rastlanır. Bazı tavan süsleme örneklerinin ise, ahşap çıtaların çakılması suretiyle oluşturulduğu görülür.