Messerschmitt Me 262 (AZ)

Messerschmitt Me 262, II. Dünya Müharibəsi zamanı inkişaf etdirilən və əməliyyat olaraq istifadə olunan ilk reaktiv mühərrikli qırıcı təyyarədir. Almaniya tərəfindən layihələndirilən bu təyyarə, hava nəqliyyatında bir inqilab yaradaraq ənənəvi pervaneli təyyarələrə nisbətən üstün sürət və performans təklif etmişdir. İlk uçuşunu 1941-ci ildə gerçəkləşdirən Me 262, 1944-cü ildə aktiv xidmətə başlamışdır.

Tarixi Proses və İlk Prototiplər

Messerschmitt Me 262-nin istehsal prosesi, Nazi Almaniyasının məhdud sənaye gücü və müharibə şəraiti səbəbindən ciddi çətinliklərlə üzləşmişdir. Prototiplərin ilk layihələri 1939-cu ildə Messerschmitt AG-nin texniki komandası tərəfindən hazırlanmışdır. Lakin reaktiv mühərriklərin inkişafında qarşılaşılan texniki problemlər səbəbindən ilk prototipin uçuşu ancaq 1941-ci ildə mümkün olmuşdur. Me 262-nin inkişafı, Almaniyanın müharibə zamanı texnologiyaya etdiyi strateji yatırımlardan biri olmuşdur. Layihə işləri Messerschmitt şirkəti tərəfindən aparılmış və təyyarə, Adolf Hitler-in üstünlük verdiyi layihələrdən biri halına gəlmişdir. Lakin reaktiv mühərriklərin istehsalındakı çətinliklər, kifayət qədər mənbə tapılmaması və dövrün texnoloji məhdudiyyətləri layihənin tamamlanmasını və əməliyyat uçuşlarına başlamasını gecikdirmişdir. Bundan əlavə, təyyarənin əsas istehsal müəssisələri Almaniyanın müxtəlif bölgələrində yerləşən gizli fabrikanı təşkil edirdi. Buna baxmayaraq, müttəfiq hava bombardmanları istehsalı tez-tez pozmuşdur. 1941-ci ildəki ilk uçuşda piston mühərrikləri istifadə edilərkən, reaktiv mühərriklərin istifadəsi 1942-ci ildə mümkün olmuşdur.

Me 262, 1944-cü ildən etibarən aktiv xidmətlərdə istifadə edilməyə başlanmışdır, lakin müharibənin sonlarına yaxın səhnəyə çıxdığı üçün müharibənin ümumi gedişatına nəzərəçarpan bir təsir göstərməmişdir. 1943-cü ilin ortalarında Adolf Hitler, Messerschmitt Me 262-ni müdafiə məqsədli bir maneə təyyarəsi olaraq istifadə etmək əvəzinə, quruluşu yenidən konfiqurasiya edərək yer hücumları və bombardman tapşırıqları üçün yerləşdirməyi istəyirdi. Bu qərar, təyyarənin yüksək sürətini və yüngül yük tutumunu müttəfiqlərin Fransanı işğal etməsi zamanı düşmən hava sahəsinə dərinləşə biləcək bir Schnellbomber (sürətli bombardman təyyarəsi) konfiqurasiyasına uyğunlaşdırmaq məqsədini güdürdü. Bu direktiv, Sturmvogel variantının inkişafına və bu varyanta yönəlməsinə səbəb olmuşdur. Hitlerin bu müdaxiləsi, Me 262-nin Schwalbe variantının xidmətə girməsinin gecikməsinə səbəb olmuşdur. Lakin bu gecikmənin tək səbəbi bu deyil; xüsusilə mühərrik titrəmələri kimi texniki problemlər də prosesi uzatmışdır. İlk Me 262 prototipi, Me 262 V1 olaraq adlandırılmışdır və ilk uçuşlarında reaktiv mühərriklər yerinə Junkers Jumo 210 piston mühərrikləri istifadə olunmuşdur. Bu vəziyyət, reaktiv mühərriklərin inkişafı zamanı qarşılaşılan texniki çətinliklərdən qaynaqlanmışdır. Daha sonra, Junkers Jumo 004 turbojet mühərriklərinin istifadə edildiyi prototiplər test edilmişdir. Prototiplərdə aerodinamik dizaynın təkmilləşdirilməsi üçün bir çox yeniləmə edilmiş və təyyarənin yüksək sürətdə sabitlik təmin etməsi hədəflənmişdir. Həmçinin, Me 262-nin dizaynı cüt mühərrikli bir quruluş üzərində qurulmuş və bu quruluş yüksək sürət və manevr qabiliyyəti əldə edilməsində müəyyənedici olmuşdur.

Messerschmitt Me-262A-1A (Şəkil: U.S. Air Force photo)

Me 262 V3 prototipi, ilk uğurlu reaktiv mühərrikli uçuşunu 18 iyul 1942-ci ildə həyata keçirmişdir və bu uçuş, müasir reaktiv dövrünün başlanğıcını simvollaşdıran mühüm bir dönüş nöqtəsi olmuşdur. Ümumi olaraq təxminən 1.430 ədəd Me 262 istehsal edilmişdir, lakin bunların bir çoxu ya müharibəyə tam olaraq qatılmadan məhv olmuş, ya da müharibənin son aylarında pilot və yanacaq çatışmazlığı səbəbindən yerə qalmışdır.

Messerschmitt Me 262 yaxın görünüşü (Şəkil: Colin Cook, flickr.com)

Hava Dinamikası Dizaynı

Messerschmitt Me 262-nin hava dinamikası dizaynı, o dövrün standart piston mühərrikli təyyarələrindən çox fərqlənirdi. Təyyarənin qanad quruluşu, sürət və stabillik arasında ideal bir tarazlıq təmin etmək üçün irəli əyilmiş şəkildə dizayn edilmişdir. Bu dizayn, sürətli uçuşlarda hava müqavimətini azaldarkən manevr qabiliyyətini artırırdı.

Təyyarədə yerləşən iki ədəd Junkers Jumo 004 turbojet mühərriki, təyyarənin qanadları altına montaj edilmişdi. Bu yerleşim, təyyarənin hava dinamikası effektivliyini optimallaşdırmaq üçün strateji olaraq seçilmişdir. İstifadə olunan Junkers Jumo 004 turbojet mühərrikləri, saatda təxminən 870 km sürətə çatmasını təmin etmişdir.

Messerschmitt Me 262 alt görünüşü (Şəkil: pixabay.com)

Me 262-nin cüt təkərli eniş təkərləri də yenilikçi idi. Lakin bu eniş təkərləri, qalxış və enişlərdə düzgün pista tələbatını artırır və logistika problemlərinə yol açırdı.

Messerschmitt Me 262 B-1a texniki cızımı (Şəkil: Blueprints)

Xronik Problemləri

Messerschmitt Me 262, texnoloji baxımdan irəliləmiş bir dizayn olduğu üçün bir çox xronik problemlə üzləşmişdi. Bunların ən önəmlisi, təyyarədə istifadə olunan Junkers Jumo 004 mühərriklərinin davamlılıq və etibarlılıq problemləri idi. Bu mühərriklər, məhdud resurslar səbəbindən aşağı keyfiyyətli materiallarla istehsal edilmişdi və adətən 25-50 saatlıq bir ömre sahib idi. Bir digər problem isə, eniş təkərlərinin pistlərə həssas olması idi. Me 262, düzgün pistlər olmadan qalxış və eniş edə bilmirdi, bu da əməliyyat çevikliğini məhdudlaşdırırdı. Xüsusilə müharibənin son mərhələlərində, müttəfiq bombardmanları bu pistlərin çoxunu istifadəyə yararsız etmişdi. Həmçinin, Me 262-nin pilot təlimi də problemlə üzləşmişdi. Reaktiv mühərriklərin istifadəsi mövzusunda təcrübəsiz olan pilotlar, adətən mühərrik nasazlıqları və ya qalxış-eniş qəzalaları nəticəsində itkilər vermişdilər.

Mübarizə Apardığı Digər Təyyarələr, Uğurları və Tapşırıqları

Messerschmitt Me 262, çox vaxt müttəfiq Hava Qüvvələrinə aid B-17 Flying Fortress və P-51 Mustang kimi təyyarələrlə mübarizə apararkən istifadə edilmişdir. Yüksək sürət üstünlüyü sayəsində Me 262, müttəfiq bombardman təyyarələrini effektiv şəkildə vura bilirdi. Lakin, mühərrik davamlılığının aşağı olması və qalxış zamanı düşmən qırıcı təyyarələrinə qarşı həssaslıq göstərməsi səbəbindən müdafiəsiz qaldığı hallar tez-tez yaşanmışdır. Me 262, ümumilikdə 500-dən çox düşmən təyyarəsini düşürə bilmişdir. Lakin əməliyyat çətinlikləri və müttəfiqlərin sayca üstünlüyü, bu təyyarənin uğur potensialını tam anlamıyla istifadə etməyə mane olmuşdur.

Messerschmitt Me 262 "Schwalbe" (Şəkil: Bkaree1, flickr.com)

İstifadə Edən Pilotların Rəyləri

Messerschmitt Me 262-ni istifadə edən pilotlar, təyyarənin sürət və atəş gücü baxımından təsir edici olduğunu bildirmişdir. Hans Guido Mutke və Walter Nowotny kimi məşhur pilotlar, Me 262-nin müttəfiq təyyarələrinin çoxunu rahatca geridə qoyabildiyini vurğulamışdır.

Messerschmitt Me 262-nin baxımını edən Alman əsgərləri (Şəkil: Greg Goebel, flickr.com)

Uçan Pilotların Döyüş Strategiyaları

Me 262-nin pilotları, təyyarələrinin yüksək sürət üstünlüyünü döyüş strategiyalarında təsirli bir şəkildə istifadə etmişdir. Bu təyyarələr, müttəfiq bombardman filolarına qarşı "vur və qaç" taktikaları ilə əməliyyat etmiş, yüksək sürətləri sayəsində düşmən təyyarələrinin mənzillərindən sürətlə çıxa bilmişdir. Xüsusilə B-17 Flying Fortress kimi ağır bombardman təyyarələrinə edilən hücumlarda, Me 262-nin sürəti və silahları mühüm üstünlüklər təmin etmişdir. Pilotlar, adətən düşmən təyyarələrinin müdafiəsiz nöqtələrinə fokuslanaraq hücum etmiş və top atış gücünü maksimum təsir üçün istifadə etmişdir. Lakin, Me 262-nin qalxış və eniş zamanı müdafiəsizliyi səbəbindən təyyarələrin hava bazalarına edilən hücumlar, pilotların bu strategiyaları tətbiq edərkən qarşılaşdıqları mühüm bir çətinlik olmuşdur.