Mimar Kemaleddin Bey (1870–1927), Osmanlı Devleti’nin son döneminde ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında faaliyet göstermiş mimar, eğitimci ve kamu görevlisidir. 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyılın ilk çeyreğinde mimarlık eğitimi, kamu yapıları tasarımı, vakıf eserlerinin onarımı ve mesleki örgütlenme alanlarında görev almıştır. İstanbul’da başlayan öğreniminden sonra Berlin’de mimarlık eğitimi görmüş, dönüşünde Hendese-i Mülkiye Mektebi ile çeşitli kurumlarda ders vermiştir. 1909 sonrasında Evkaf Nezareti bünyesinde yürüttüğü görevler sırasında çok sayıda yeni yapı ve onarım çalışmasında yer almıştır. Adı, 20. yüzyıl başlarında Osmanlı ve Türkiye mimarlık ortamında görülen Birinci Ulusal Mimarlık dönemi ile birlikte anılmaktadır.^【1】Ayrıca portresi, 1 Ocak 2009 tarihinde dolaşıma çıkarılan Türkiye Cumhuriyeti 20 Türk lirası banknotunun arka yüzünde yer almaktadır.^【2】

Mimar Kemaleddin, 1870 yılında İstanbul'un Acıbadem semtinde dünyaya geldi. Babası Bahriye miralaylarından Ali Bey, annesi Sadberk Hanım'dır. Ailenin tek çocuğu olarak yetişmiştir. Çocukluk yılları Acıbadem'deki aile evinde geçmiş, babasının devlet görevi sebebiyle zaman zaman İstanbul dışındaki çevrelerle de temas kurmuştur.^【3】 Gençlik yıllarından itibaren İstanbul'un eğitim ve bürokrasi çevreleriyle yakın ilişki içinde olmuştur.

Behire Hanım ile yaptığı ilk evliliğinden Mehlika ve Sinan adlı çocukları dünyaya geldi. Sonraki yıllarda Sabiha Hanım ile ikinci evliliğini yaptı; bu evlilikten de Kasım ve İlhan adlı çocukları oldu. Oğlu İlhan Mimaroğlu daha sonra müzik alanındaki çalışmalarıyla tanınmıştır.

Kemaleddin Bey, XX. yüzyılın ilk çeyreğinde özellikle kamu yapıları ve vakıf eserleriyle ilgili görevlerde bulundu. 1909 yılında Evkaf Nezareti bünyesinde üstlendiği görevler, meslek hayatının en yoğun üretim dönemini başlattı. İstanbul’da çeşitli hanlar, okul yapıları, konutlar ve kamu binaları tasarladı; aynı zamanda tarihî eserlerin onarım çalışmalarını yönetti. 1919 sonrasında bir süre resmî görevlerinden ayrılarak serbest çalıştı; 1922-1925 yılları arasında Kudüs'teki restorasyon çalışmalarını yürüttü. 1925’te Cumhuriyet yönetiminin davetiyle Ankara’ya dönerek yeni başkentin imarında görev aldı ve 1927 yılındaki vefatına kadar mesleki üretimini sürdürdü.^【4】

Mimar Kemaleddin ilk öğrenimine 1876 yılında İstanbul'daki İbrahim Ağa İptidai Mektebi'nde başladı. Babasının görevi sebebiyle ailesiyle birlikte bir süre Girit'e gitmesi üzerine öğrenimini Suda'da, subay çocukları için açılmış okulda sürdürdü. Bu yıllarda Fransızca, matematik, coğrafya ve çeşitli dersler almış, ayrıca Arapça öğrenmiştir. İstanbul'a dönüşünden sonra eğitimine Şemsü'l Maarif Mektebi'nde devam etti; daha sonra Nümune-i Terakki Mektebi'ne geçti. Özellikle burada aldığı eğitim ve öğretmenlerinden Mehmet Nadir Bey'in etkisiyle teknik alanlara yöneldiği anlaşılmaktadır.^【5】

1887 yılında Hendese-i Mülkiye Mektebi'ne giren Kemaleddin, burada mühendislik ve mimarlık alanlarında öğrenim gördü. Okulda görev yapan Alman mimar August Jacmund'un öğrencisi oldu. Teknik derslerdeki başarısının yanı sıra mimarlık derslerine gösterdiği ilgi dikkat çekmiş, 1891 yılında mezuniyetinin ardından aynı okulda Jacmund'un yardımcılığına atanmıştır. Böylece öğretim hayatı ile meslekî uygulama süreci aynı dönemde başlamıştır.^【6】

Mezun olduğu 1891 yılının yaz aylarında bilgi ve görgüsünü artırmak amacıyla Viyana ve Budapeşte'ye gitti. Bu seyahatler, Avrupa kentlerini ve dönemin mimarlık ortamını yerinde tanımasına imkân sağladı. 1895 yılında ise devlet tarafından Almanya'ya gönderildi. Berlin'de Charlottenburg Technische Hochschule'de yaklaşık iki yıl mimarlık eğitimi aldı; ardından çeşitli mimarlık bürolarında çalıştı. Berlin yıllarında çağdaş yapı teknikleri, büyük kent mimarisi ve dönemin üslup tartışmalarıyla doğrudan temas kurdu.^【7】

1900 yılında İstanbul'a döndükten sonra Hendese-i Mülkiye Mektebi'ndeki görevine yeniden başladı. Kısa süre sonra Harbiye Nezareti Ebniye-i Askeriye mimarlığına atanarak askerî yapılarla ilgili resmî görev üstlendi. Aynı dönemde özel bürosunda çeşitli konut, köşk ve sivil yapı projeleri hazırladı. Ahmed Ratib Paşa Köşkü gibi erken dönem çalışmaları bu yıllara tarihlenmektedir.^【8】

1908 sonrasında meslekî örgütlenme girişimlerinde yer aldı ve Mimar ve Mühendis Cemiyeti'nin kuruluş sürecine katıldı. 1909 yılında Evkaf-ı Hümâyûn Nezareti Sermimarlığına ve İnşaat ve Tamirat Müdürlüğü'ne getirilmesiyle kariyerinin en verimli dönemi başladı. Bu görev sırasında hem yeni kamu yapıları tasarladı hem de vakıf eserlerinin onarım süreçlerini yönetti. Çevresinde toplanan mimar ve mühendis kadrosu, sonraki yayınlarda "Kemaleddin Okulu" olarak da anılmıştır.^【9】

1909–1919 yılları arasında idaresindeki teknik kadroyla birlikte İstanbul'da hanlar, apartmanlar, okul yapıları, idari binalar ve çeşitli kamu yapıları üzerinde çalıştı. Aynı zamanda Mühendis Mektebi ve Sanayi-i Nefise Mektebi'nde dersler verdi. Ali Talat Bey ile birlikte hazırladığı Fenn-i Mimârî adlı ders kitabı, dönemin mimarlık eğitimi alanındaki yayınları arasında yer almaktadır.^【10】

^{Kubbetü's Sahra (}TDV İslam Ansiklopedisi⁾

1919 sonrasında resmî görevlerinden ayrılan Kemaleddin, bir süre özel büro faaliyetlerini sürdürdü. 1922 yılında Kudüs'e giderek, Royal Institute of British Architects tarafından onursal üyeliğe seçilmesini sağlayacak olan Kubbetü's-Sahra ve Mescid-i Aksa'nın onarım çalışmalarını yürüttü.^【11】

Kudüs'teki çalışmalarının ardından 1925 yılında Ankara'ya çağrılan Kemaleddin Bey, Evkaf Müdüriyet-i Umumiyesi İnşaat ve Tamirat Müdürlüğü görevine getirildi. Cumhuriyet'in yeni başkentinin imar sürecinde idari ve mesleki sorumluluklar üstlenerek Ankara Palas başta olmak üzere çeşitli kamu yapılarının projelendirilmesi ve tamamlanmasında görev aldı. Aynı dönemde Sanayi-i Nefise Encümeni'nde üyelik ve başkanlık görevlerinde bulundu. Kemaleddin Bey, 1927 yılındaki vefatına kadar mesleki faaliyetlerini sürdürdü.^【12】

Mimar Kemaleddin’in mimarlık anlayışı, Osmanlı mimarlık mirasının tarihsel biçim ve öğelerini dönemin teknik ve işlevsel gereksinimleriyle birlikte ele alma yönünde gelişmiştir. Klasik Osmanlı mimarisinde yer alan kemer, çini, geniş saçak, simetrik giriş düzeni ve bezeme öğelerini çağdaş yapı programları içinde kullanmıştır. Mimar Kemaleddin, sonradan Afife Batur tarafından Birinci Ulusal Mimarlık Akımı olarak adlandırılan, kendi döneminde ise daha çok Millî Mimari Üslup adıyla anılan mimarlık yöneliminin öncülerinden biri kabul edilmektedir.^【13】

Kemaleddin Bey’in mimarlığında eğitim aldığı çevrelerin etkisi de izlenmektedir. İstanbul’daki Hendese-i Mülkiye eğitimi ve August Jacmund ile kurduğu ilişki, onun erken meslekî biçimlenmesinde etkili olmuştur. Berlin’de Charlottenburg Technische Hochschule’de aldığı eğitim ise yapı bilgisi, mühendislik, malzeme ve Avrupa’daki çağdaş mimarlık eğilimleriyle temas kurmasını sağlamıştır. Bu nedenle mimarlığı yalnızca tarihsel Osmanlı biçimlerine dayalı değildir; modern yapı teknikleri ve Avrupa’da gözlemlediği mimari yaklaşımlar da tasarımlarında yer bulmuştur.^【14】

Berlin yılları ve Jugendstil/Art Nouveau çevresi, özellikle bazı erken dönem yapılarında izlenebilen biçimsel etkiler bakımından önemlidir. Ahmed Ratib Paşa Köşkü bu açıdan dikkat çeken örneklerden biridir. Yapının aksiyal ve simetrik plan kurgusu klasikçi bir düzen gösterirken; cephedeki çıkmalar, balkonlar, farklı kotlardaki saçaklar, eli böğründeler, eğrisel çizgiler ve floral Art Nouveau bezemeler yapının geç Osmanlı mimarlık ortamındaki çok katmanlı üslup arayışlarıyla ilişkili olduğunu göstermektedir.^【15】

Kemaleddin Bey’in mimari düşüncesinde millî mimarlık arayışı önemli bir yer tutar. Mimarlığı milletlerin karakterini temsil eden alanlardan biri olarak görmüş; Türk mimarlığının İslam mimarisi içindeki konumunu ve tarihsel sürekliliğini tartışmıştır. Bu bağlamda Selçuklu ve Osmanlı mimarlık mirasından gelen biçim, malzeme ve süsleme geleneklerini güncel yapı üretimi içinde yeniden değerlendirmeye çalışmıştır.^【16】

^{Harikzedegân (Tayyare) Apartmanı (}SALT Araştırma Arşivi⁾

Yapılarında simetri, anıtsal giriş düzeni, cephe ritmi, kemer kullanımı, geniş saçaklar ve klasik Osmanlı bezeme repertuvarı öne çıkar. Bununla birlikte Harikzedegân/Tayyare Apartmanları gibi yapılarda betonarme yapım sistemi, apartmanlaşma ve ortak servis mekânları gibi modern konut düzenlemeleri de görülür.

Restorasyon anlayışında ise tarihî yapıların özgün biçimlerine ve Osmanlı-Türk mimarlık sürekliliğine vurgu yapan bir yaklaşım benimsemiştir.

Mimar Kemaleddin’in eserleri arasında konut, köşk, han, okul, türbe, cami, idari yapı, gar ve konaklama yapıları yer almaktadır. Erken dönem çalışmalarında İstanbul’da ahşap köşk ve konut tasarımları öne çıkar. Rumelihisarı sırtlarında Galip Bey için iki köşk, Nişantaşı’nda İsmail Paşa Konağı ve Halil Paşa Konağı, Çamlıca’da Hicaz Valisi Ahmed Ratib Paşa Köşkü ile Bakırköy’de kendisi için yaptığı köşk bu dönemle ilişkilendirilen başlıca yapılardır.

^{Mimar Kemaleddin'in Art Nouveau Üslubundaki tek Konut Yapısı Ahmet Ratıp Paşa Köşkü (}Milli Eğitim Bakanlığı⁾

1901 sonrasında Gazi Osman Paşa Türbesi ve Ahmed Cevad Paşa Türbesi gibi türbe yapıları üzerinde çalışmıştır. Ahmed Cevad Paşa Türbesi, kitabesinde Mimar Kemaleddin adının yer alması bakımından önemlidir.^【17】

Evkaf Nezareti’nde görev aldığı dönem, Mimar Kemaleddin’in yapı üretiminin yoğunlaştığı evredir. Bu dönemde İstanbul’da Birinci, İkinci, Üçüncü, Dördüncü ve Beşinci Vakıf Hanları; Bebek Camii, Bostancı Kuloğlu Camii, Bakırköy Kartaltepe’de Amine Hatun Camii, Kamer Hatun Camii, Yeşilköy Mecidiye Camii, Reşadiye Mektebi, Bostancı İbrahim Paşa Mekteb-i İptidaisi, Medresetü’l-Kudât, Ali Rıza Paşa Türbesi ve Mahmud Şevket Paşa Türbesi

gibi yapılar onun adıyla ilişkilendirilmektedir.^【18】

^{Birinci Vakıf Hanı (Fotoğraf: Ayşegül Demirci)}

Harikzedegân Apartmanları, sonraki adıyla Tayyare Apartmanları, Mimar Kemaleddin’in konut alanındaki başlıca uygulamalarından biridir. 1918 Fatih yangınından zarar görenler için tasarlanan yapı, plan kurgusu, ortak servis mekânları ve betonarme yapım sistemiyle öne çıkmaktadır.^【19】

Mimar Kemaleddin’in İstanbul dışındaki yapıları arasında Edirne Garı, Edirne’de İttihat ve Terakki Kulübü Binası, Bandırma Hükümet Konağı, Aydın Evkaf Müdürlüğü, Ankara Palas ve Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü sayılmaktadır. Bazı projeleri ise uygulanmamış veya tamamlanamamıştır. Gedikpaşa’da Mühendislik Yüksek Okulu, Evkaf-ı Hümâyun Nezareti binası, Aydın Millî Banka binası ve camii ile bazı okul ve kamu yapısı tasarımları bu grupta değerlendirilmektedir.^【20】

^{Edirne Garı (}SALT Araştırma Arşivi⁾

Mimar Kemaleddin’in meslek hayatında yeni yapı tasarımlarının yanı sıra tarihî eserlerin onarımı da önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle 1909 yılında Evkaf-ı Hümâyûn Nezareti Sermimarlığına ve İnşaat ve Tamirat Müdürlüğü’ne getirilmesinden sonra vakıf yapılarının bakım, onarım ve yeniden işlevlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütmüştür. Bu görev kapsamında cami, medrese, mektep, türbe, han ve benzeri vakıf yapılarının tamir süreçlerini yöneten teknik teşkilâtın başında yer almıştır.^【21】

Kemaleddin Bey'in, Evkaf Nezareti bünyesinde yürüttüğü çalışmaları yalnızca tekil onarımlarla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda kurumsal ölçekte bir tamirat programı niteliği taşır. İnşaat ve Tamirat Heyet-i Fenniyesi’nin genişletilmesiyle birlikte çok sayıda mimar, mühendis ve kalfadan oluşan bir ekip teşkil edilmiş; bu yapı daha sonra “Kemaleddin Okulu” olarak da anılmıştır. Böylece hem yeni yapı projeleri hazırlanmış hem de Osmanlı vakıf eserlerinin onarım işleri sistemli biçimde yürütülmüştür.^【22】

İstanbul’da çeşitli selâtin camileri, mahalle mescitleri, medreseler, sıbyan mektepleri, türbeler ve vakıf hanlarında tamir çalışmaları gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır. Bu dönemde yapılan müdahaleler, dönemin idarî ve mali imkânları çerçevesinde yapıların kullanılabilir durumda tutulmasına yöneliktir.^【23】

Cumhuriyet döneminde de onarım faaliyetleriyle ilişkisi sürmüş, Ankara ve İstanbul’daki bazı tarihî yapıların bakım ve düzenleme süreçlerinde görev almıştır.^【24】

Kemaleddin Bey’in restorasyon ve onarım faaliyetleri, onun mimarlık pratiğinin yalnızca yeni yapı tasarımından ibaret olmadığını; Osmanlı-Türk mimarlık mirasının korunması ve sürdürülmesi alanında da etkin rol oynadığını göstermektedir.^【25】

1927 yazında ailesiyle birlikte İstanbul’da bir süre kaldıktan sonra yeniden Ankara’ya döndü. 12 Temmuz 1927 tarihinde Ankara Palas şantiyesinde kendisine ayrılan odada geçirdiği beyin kanaması sonucu vefat etti.

Cenazesi İstanbul’a getirilerek Bayezid Camii haziresine defnedildi. Mezarının zaman içinde kısmen kaybolduğu, sonraki yıllarda yerinin yeniden tespit edildiği belirtilmektedir. 2007 yılında mezarı yeniden düzenlenmiş ve anısına mimari bir mezar taşı ile çevre düzenlemesi yapılmıştır.^【26】