Mıstar

Mıstar, ince bir mukavva üzerine eşit aralıklarla gerilmiş ipliklerden ibaret olan ve yazılacak kâğıdın altına konulup üstüne elle bastırılmak suretiyle, kâğıda çıkan çizgiler üzerinde düzgün yazı yazılmasını sağlayan alettir.^【1】 Kelimenin kökeni Arapça "satr" veya "satar" köklerinden gelmekte olup, “yazmak” ve “çizgi” anlamları taşır. Osmanlılarda âletin ismi “mistar” olarak kullanılırken, Arap dünyasında “mistara” olarak bilinir. Farsça karşılığı ise "hat-keş”tir.

Tarihsel Arka Plan

Mıstarın tarihçesi, İslam coğrafyasında yazının düzeni ve estetiğinin önem kazandığı bir döneme dayanır. Osmanlı hattatları, mıstarın düzenli bir yazı elde etmede oynadığı rolü fark etmiş ve özellikle mushaf yazımında sıklıkla kullanmıştır. Mıstarın ortaya çıkışı oldukça eski dönemlere, büyük ihtimalle en erken 6./12. yüzyılın başlarına kadar dayanmaktadır. Günümüze, farklı koleksiyonlarda korunmuş çok sayıda mıstar örneği ulaşmıştır.

Kullanım Amaçları

Mıstar, genellikle kâğıt üzerinde yazılacak metnin düzgün bir düzen içinde yerleşmesi için çizgiler oluşturmakta kullanılır. İğneleme veya ip düzeni yardımıyla satırlar oluşturularak, özellikle hattatların eserlerinde bir düzen sağlanır. Ayrıca, bazı mıstarlar sayfa kenarlarını düzenlemek için eğimli olarak hazırlanmış bir ip düzeni ihtiva eder ve bu sayede çeşitli düzenlemelere olanak tanır. Bunun yanı sıra mıstar, sadece hat sanatında değil, mimari tasarımlar için de kullanılan bir araç olmuştur.

Osmanlı döneminde, mıstar tahtası adı verilen ve yazı ile çizim yapmak için kullanılan bu araç, mimari tasarım ve yazıyı ortaya çıkaran grafiksel sunum biçimlerinin ortak bir yaklaşımla gerçekleştirilmesini sağlamıştır. Mekân biçimlemeleri ve çizimlerle benzer bir estetik anlayış geliştirmesiyle dikkat çeken mıstar, Osmanlı öncesi Anadolu Selçuklu döneminden kalan yapılarda, inşa planlarının çiziminde de kullanılmıştır. Osmanlı mimarları, yapıların planlarını genellikle "resm" adı verilen çizimlere dayanarak hazırlamış, mekânın düzeni ve estetiği bu şekilde sağlanmıştır.

Mıstar Türleri

Mıstarlar, kullanım amaçlarına göre farklı türlere ayrılır:

• Meşk Mıstarı: Yazıyı öğrenmek için talebeler tarafından kullanılır ve mecmuaları düzenlemek için tasarlanır.
• Sahife Mıstarı: Mushaf ve diğer dini metinlerin yazımında kullanılır. Satır düzeni genellikle tek sayılarla belirlenir.
• Kıt’a Mıstarı: Levha boyutunda yazılar için tasarlanır ve genelde 12x21 cm ebatlarındadır.
• Hilye Mıstarı: Peygamber’in vasıflarını ve kutsal yazıları içeren hilye eserleri için özel olarak üretilir.
• Elifba Mıstarı: Kur’an-ı Kerim’i öğrenen öğrenciler için hazırlanan alfabelerde kullanılır.

Yapımı

Bir mıstar yapmak için şu adımlar takip edilir:

1. Çizim: Mukavva veya karton üzerine kurşun kalemle istenilen satır aralıkları dikkatlice çizilir.
2. İğneleme: Çizgiler boyunca ince bir iğne yardımıyla delikler açılır ve ip bu deliklerden geçirilir.
3. Germe: Tüm satırlar iple gerilerek tamamlanır.
4. Kullanım: Yazılacak kağıt mıstarın üzerine yerleştirilerek satır izleri kâğıda aktarılır.

Estetik ve Teknik Değeri

Mıstar, hattatlara sadece teknik bir yardım sağlamakla kalmaz, aynı zamanda yazının görsel ahengini de belirler. Yazının satır düzenine uygun yerleştirilmemesi durumunda "harfler satırda hora tepiyor" gibi eleştiriler alabilir. Bu nedenle, hattatlar yazılarının "satıra oturması" için mıstarı büyük bir titizlikle kullanmıştır. Ancak yazının sanatsal değeri, harflerin kendi çizgisel düzene uygunluğuyla belirlenir. Bu nedenle mıstar, yazının yalnızca bir destek öğesi olarak görülür.

Teknik Gelişimler

Eskiden mukavvadan yapılan mıstarlar, teknolojik gelişmelerle birlikte plastik veya formikadan yapılmaya başlanmıştır. Bu malzemeler, iplerin gerginliğini daha iyi sağlayarak dayanıklılığı arttırmıştır. Modern zamanlarda farklı renklerde iplik ve karton kullanımı, hattatlara daha fazla özgürlük ve esneklik sunmuştur.