Mona Lisa (Tablo)

Mona Lisa, Rönesans döneminin İtalyan ressamı Leonardo da Vinci tarafından yapılmış portredir. Eserde resmedilen kişi, Floransalı ipek tüccarı Francesco del Giocondo'nun eşi Lisa Gherardini'dir; modelin bu kimliğinden dolayı yapıt İtalyanca La Gioconda, Fransızca ise La Joconde adıyla anılır.^【1】 Dünyanın en tanınmış portresi olarak nitelendirilen eser, gizemini koruyan gülümsemesiyle yüzyıllar boyunca izleyicilerin ilgisini çekmiş ve ikonlaşmıştır.^【2】

^{Mona Lisa Tablosu} (Pixabay)

Portre, modelin eşi Francesco del Giocondo tarafından ısmarlanmıştır. Eserin tarihlendirilmesi konusunda farklı görüşler bulunur: kimi sanat tarihçilerine göre yapıt imzasız ve tarihsizdir; sanat tarihçisi Giorgio Vasari'ye dayandırılan görüşe göre resim 1503-1506 yıllarında yapılmıştır.^【3】 Eserin 1503-1507 yılları arasında gerçekleştirildiği de belirtilir. Louvre'daki koruma uzmanları ise yapıtın tarihini 1503-1519 aralığına güncellemiştir.^【4】

Leonardo, yıllar süren portre çalışması boyunca modelini oyalamak amacıyla müzisyenler ve soytarılar tutmuştur. Yapıtın tamamlanıp tamamlanmadığı tartışma konusu olmuştur. Vasari, 1550 ve 1568 tarihli yazılarında resmin bitirilmeden bırakıldığını ifade etmiştir.^【5】 Buna karşılık, 1517'de Aragon Kardinali'nin Cloux'daki ziyaretinde kardinalin kâtibi Antonio de Beatis, kendilerine gösterilen "Floransalı kadın" portresini tamamlanmış olarak kaydetmiştir.^【6】 De Beatis ayrıca Leonardo'nun sağ elinde felç bulunduğunu ve fırçasından iyi bir şey beklenemeyeceğini aktarmıştır; Leonardo solak olmakla birlikte bu dönemde altmış beş yaşını aşmış ve 1514'te Roma'da felç geçirmişti.^【7】 Bu kayıtlar, Louvre versiyonunun Leonardo'nun ölüm yılı olan 1519'da tamamlanmış olma olasılığını dışlamak için ileri sürülmüştür.

Leonardo'yu Fransa'ya davet eden Kral I. François, tabloyu 1518'de sanatçıdan satın almıştır.^【8】 Louvre'a giren bu resmin kraliyet koleksiyonuna geçişini belgeleyen kraliyet makbuzunda işlemin Leonardo'nun öğrencisi Salai aracılığıyla gerçekleştirildiği kayıtlıdır.^【9】 Kraliyet koleksiyonlarında yer alan eser, Fransız Devrimi'nden bu yana Louvre'da sergilenmektedir.

Model, bir koltuğun kenarına dayanarak yanlamasına ve dik biçimde oturmuş; bedeni ve başı hafifçe, sarmal oluşturacak şekilde döndürülmüştür. Figür, üçgen ve piramit biçiminde tasarlanmış bir kompozisyon içinde, oturan Meryem betimlemelerinden uyarlanarak kurgulanmıştır. Sanatçı, izleyici ile model arasında bir mesafe yaratmak için koltuğun dayanağını özellikle vurgulamıştır.^【10】 Modelin elleri, dönemin nezaket kurallarına uygun bir duruş sergiler; ellerin sıcak tonları ile yüzün ve göğsün soluk teni arasındaki karşıtlık, Leonardo portrelerinin belirgin özelliklerindendir.

^{Leonardo'nun Mona Lisa'yı Resmetmesi Temsili (}Rawpixel⁾

Geri plandaki peyzaj, atmosferik perspektif anlayışıyla oluşturulmuştur; manzarada hissedilen sis, toz ve yağmur gibi etkenler ışık dağıtılarak verilmiştir.^【11】 Sıcak tonlardan soğuk tonlara geçiş ve mavinin kullanım biçimi, arka plana derinlik kazandırır. Manzarada bir dengesizlik göze çarpar: yüzün sağ tarafındaki ufuk kayalıklarla kapatıldığı için manzaranın bir bölümü diğerinden daha yukarıda görünür.

Portrede modelin kaşları ve kirpikleri görünmez; ancak yüksek çözünürlüklü tarama çalışmaları, bunların daha önce yapılmış olduğunu ve kullanılan pigmentin zamanla solduğunu ortaya koymuştur.^【12】 Kaşların ve kirpiklerin bulunmayışı yüze soyut bir ifade katar. Modelin izleyiciyi takip eden gözleri, eserin en çok merak edilen özellikleri arasında gösterilir.

Eser, tuval üzerine değil kavak ağacından bir pano üzerine yapılmıştır; kavak, özellikle Lombardiya ve Toskana'da sık kullanılan bir ağaç türüdür. Pano yıllar içinde çarpılmış ve bir çatlak oluşmuştur. Louvre versiyonunun ölçüleri hafifçe düzensizdir: üst kenarda 53,3 cm, alt kenarda 53,4 cm genişlik; sağda 79,2 cm, solda 79,1 cm, ortada 79,4 cm yükseklik.^【13】

Panonun bir zamanlar daha geniş olup olmadığı uzun süre tartışılmıştır. Ekim 2004'te 39 uluslararası uzmandan oluşan bir grup tarafından yürütülen incelemede, panonun yan kenarlarının zamanla yalnızca boyasız çıplak ahşap kısımdan bir miktar kesildiği, boyalı katmana dokunulmadığı belirlenmiştir; kaplı kenarlarda herhangi bir hazırlık katmanının bulunmayışı, resmin özgün boyutlarına ilişkin kanıt sayılmıştır.^【14】 Bu sonuçlara göre Louvre "Mona Lisa"sında özgün olarak sütun bulunmadığı ifade edilmiştir.^【15】

Pietro Marani, Louvre "Mona Lisa"sının mikroskobik incelemesinde hazırlık katmanında en az iki renk saptandığını aktarmıştır: üst bölümdeki manzaranın altında mavi, alt bölümün altında kırmızı. Louvre'un durum raporu, resmin tümünde kurşun beyazı biçiminde kurşun bulunduğunu doğrular.^【16】

2023'te Fransa ve İngiltere'den araştırmacılardan oluşan bir ekip, tablonun sağ üst köşesinden bir insan saç teli çapı büyüklüğünde bir örneği X-ray ışığı altında incelemiştir.^【17】İlk boya katmanında, kurşun oksidin bir yan ürünü olan ve yağlı boyayla karıştırıldığında tuvalde kalın bir tabaka oluşturan "plumbonakrit" maddesine rastlanmıştır. Araştırmanın baş yazarı Victor Gonzalez, ressamın portre üzerinde çalışmaya başlarken boyasını kalınlaştırmak ve kurumasını hızlandırmak için kurşun oksit tozu kullanmış olabileceğine ilişkin daha önce öne sürülen hipotezin ilk kez doğrulandığını belirtmiştir.^【18】 Gonzalez, Leonardo'nun denemeler yapmayı sevdiğini ve resimlerinin her birinin teknik açıdan farklılık gösterdiğini; plumbonakrit maddesinin 17. yüzyıl ressamı Rembrandt'ın tablolarında da bulunmasının, tariflerin yüzyıllar boyunca aktarıldığını gösterdiğini vurgulamıştır.^【19】 New York Metropolitan Sanat Müzesi küratörü Carmen Bambach, bulguyu Leonardo'nun sürekli deney yapan tutkulu bir ressam oluşunun kanıtı olarak nitelendirmiştir.^【20】 Araştırmanın sonuçları American Chemical Society dergisinde yayımlanmıştır.

^{Mona Lisa'nın Göz Çevresinde Uygulanan Sfumato Tekniği (}pixabay⁾

Sfumato, İtalyancada "duman" anlamına gelen ve farklı renklerin fark ettirilmeden, belirsiz biçimde geçişini sağlayan bir tekniktir.^【21】 Atmosferik perspektifin bir özelliği olan bu yöntem, uzaklık hissi yaratmak için kullanılır. Teknik, ince renk katmanlarından (glaze) oluşturulan "dumanlı" bir etkiyle, ince ayrıntılı konturlar ve karşıtlıklar yaratmaya dayanır.

Sfumato etkisinin oluşumunda yanık umbra (burnt umber) gibi manganez oksit bakımından zengin bir pigmentin önemli rol oynadığı belirtilir; bu pigmentin kuruma özellikleri, yüzün gölgelerinde çatlak (craquelure) görülmemesiyle ilişkilendirilir.^【22】Leonardo'nun uygulamasında, sınırlı ve denetimli bir ton aralığı kullanılarak resmin bütünsel birliği sağlanmış; derinlik, renkten çok sfumato yoluyla oluşturulmuştur.

Eser, 1966'da sarayın en büyük odası olan Salle des États'ta sergilenmeye başlanmıştır.^【23】 2005'ten bu yana, hem güvenlik hem de koruma gerekçeleriyle, ısı ve nem denetimli koruyucu bir cam mahfaza içinde, salonun ortasında tek başına sergilenmektedir.

Mimar Hector Lefuel tarafından tasarlanan Salle des États, 1855-1857 yılları arasında inşa edilmiştir. İkinci İmparatorluk döneminde, III. Napoléon'un başkanlık ettiği önemli yasama oturumlarına ev sahipliği yapmış; 1870'te Napoléon'un iktidardan düşmesinin ardından müzenin bir parçası olarak 19. yüzyıl Fransız resminin sergilenmesinde kullanılmıştır. Üçüncü Cumhuriyet'in başında mimar Edmond Guillaume, salonu yeni işlevine uyarlamış; daha fazla eser sergilemek için pencereler kapatılmış ve resimlerdeki yansımaları önlemek amacıyla ışığı yukarıdan alan bir cam tavan eklenmiştir. II. Dünya Savaşı'ndan sonra Fransız sanatçıların yapıtlarının yerini Venedik resimleri almıştır. 2019'da salonun duvarları koyu bir gece mavisine boyanarak, sergilenen Venedik başyapıtlarındaki kırmızı, sarı, turuncu ve yeşil tonlarıyla karşıtlık artırılmıştır.

Aynı salonda, Mona Lisa'nın karşısındaki sergileme alanını dolduran Veronese'nin anıtsal Cana'daki Düğün Ziyafeti ile Titian'ın Pastoral Konser ve Eldivenli Adam, Tintoretto'nun Meryem'in Taç Giymesi için yaptığı eskiz ve Veronese'nin La Bella Nani olarak bilinen Bir Venedikli Kadının Portresi gibi başka Venedik yapıtları da sergilenmektedir.^【24】

^{Mona Lisa Tablosu Ziyaretçilerine Dair Temsili Görsel (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

21 Ağustos 1911'de Mona Lisa Louvre'dan kaybolmuştur.^【25】 Resmin geri getirilmesi için ödüller vaat edilmiş, ancak eserden iki yıldan uzun süre haber alınamamıştır. Sonunda, Louvre'da çalışmış bir camcı olan Vincenzo Peruggia'nın tabloyu bir İtalyan sanat satıcısına satmaya çalışması ve satıcının yetkilileri haberdar etmesiyle eser geri kazanılmış; bu olay yapıtın ününü daha da artırmıştır.

^{Prado Ulusal Müzesi'nde Sergilenen Mona Lisa (}Museo Del Prado⁾

Leonardo'nun 1452'de doğumundan başlayan yılların ölçütü, çok sayıda kopyanın ve iki ayrı özgün versiyon savının tartışıldığı geniş bir literatürü ortaya çıkarmıştır. 1952'de Leonardo'nun doğumunun 500. yıl dönümü vesilesiyle yapılan resmî bir sayımda 61 eser belirlenmiştir. Bu kopyalardan yalnızca 13'ü için arşiv ve kaynak araştırmasıyla teknik ve tarihsel veri toplanabilmiştir. Öne çıkan kopyalar arasında St. Petersburg'daki Hermitage, Liverpool'daki Walker Art Gallery, ABD'deki Vernon "Mona Lisa"sı, İngiltere'de Earl of Wemyss koleksiyonundaki örnek, Salzburg'daki kopya, Münih Alte Pinakothek, Innsbruck'taki Luchner Koleksiyonu ve Tours'daki Musée des Beaux-Arts'taki örnekler sayılır.^【26】

Ahşap üzerine yağlı boya olan bu eser muhtemelen 16. yüzyıl başında yapılmıştır ve ilk kez 1666 tarihli bir envanterde anılır.^【27】 Ocak 2012'deki restorasyonda siyah zeminin altından bir manzara ve sütun kaideleri ortaya çıkmıştır. Prado Müzesi'nin 2012 tarihli açıklamasında eser, orijinal yapılırken Leonardo'nun atölyesinde çalışan bir öğrencisi ya da takipçisinin elinden çıkmış, bilinen en eski kopya olarak nitelendirilmiştir.^【28】 Ceviz pano üzerine yapılan yapıtın, orijinalle aynı dönemde ve orijinalin yapım sürecine doğrudan tanık olan biri tarafından paralel biçimde üretildiği ileri sürülmüştür.

Ahşap üzerine yağlı boya olan bu kopya, Sir Joshua Reynolds'a Leeds'in 5. Dükü tarafından hediye edilmiştir.^【29】 Muhtemelen 17. yüzyıl başında bir Fransız sanatçı tarafından kopyalanmıştır. Ian Tyers'ın dendrokronolojik incelemesine göre panoyu oluşturan üç levha, yaklaşık 1602'de kesilmiş, doğu Baltık kökenli iki meşe ağacından gelmektedir.^【30】 Eser Dulwich Picture Gallery'de sergilenmektedir.

^{Isleworth Mona Lisa'sı (}flickr⁾

Tuval üzerine yapılan bu versiyonda, Louvre'daki figüre benzer bir pozda ancak daha genç bir kadın betimlenir ve figür iki sütun arasında yer alır. Eserin genişliği 64,5 cm, yüksekliği 86 cm'dir. Isleworth versiyonundaki kadının 22-23 yaşlarında, Louvre versiyonundaki kadının ise 11-12 yaş daha büyük olduğu belirtilir. Radyometrik (210Pb) ve radyokarbon tarihlendirmeler, yapıtın 1750 öncesine ve 16. yüzyıl başına uygun olduğunu göstermiştir; radyokarbon incelemesi %95,4 olasılıkla 1500'lerden sonraya tarihlenmediğini ortaya koymuştur.^【31】Mona Lisa Foundation ve bazı uzmanlar, Isleworth versiyonunu özgün ve Louvre versiyonundan daha erken tarihli kabul etmeye yönelmiştir.

Eserin gülümsemesi ve arka planı üzerine farklı kuramsal okumalar geliştirilmiştir.

^{Meryem Ana ve Çocuk, Aziz Anne (}Musee du Louvre⁾

Sigmund Freud, A. A. Brill'in çevirisiyle yayımlanan çalışmasında, Leonardo'nun yaşamı boyunca erken yaşta ayrıldığı annesine tutkuyla bağlı kaldığını ve annesinin gülümsemesine ilişkin bir imgeyi zihninde kurduğunu ileri sürmüştür.^【32】 Bu yoruma göre Leonardo, Mona Lisa'nın gülümsemesini modelinde bulmuş ve bundan sonra bu gülümsemeyi tüm kadın figürlerine taşımıştır; annesi Caterina'nın gülümsemesiyle bağ kurulan bu ifade, Louvre'daki Meryem Ana ve Çocuk, Aziz Anne tablosunda da görülür.

Walter Pater ise portreyi, modern insanın erotik deneyiminin cisimleşmesi olarak betimlemiş ve gülümsemedeki "her zaman uğursuz bir şey taşıyan" ifadeye dikkat çekmiştir.^【33】

Keele, portreyi jeolojik ve simgesel bir çerçevede yorumlamış ve eserin "Genesis" (Yaratılış) olarak adlandırılmasının daha yerinde olacağını öne sürmüştür.^【34】 Bu yoruma göre Leonardo, insanın oluşumuyla dünyanın oluşumu arasında bir benzeşim kurar; arka plandaki dağlar ve deniz düzeyleri, bir denizin bir diğerine boşalması yoluyla dünyanın biçimlenişini, bu benzeşimde su ise dünyayı besleyen "hayat sıvısı"nı temsil eder.

Mona Lisa, modern ve postmodern dönemlerde birçok sanatçının parodik yeniden üretimlerine konu olmuştur; bu üretimlerde, sahiplenme ya da kendine mal etme anlamına gelen "temellük" stratejisi kullanılmıştır.

^{L.H.O.O.Q. (}flickr⁾

Modernizm döneminde Marcel Duchamp, 1919 tarihli "Bıyıklı Mona Lisa" (L.H.O.O.Q.) adlı çalışmasında esere bıyık ve sakal ekleyerek klasisizmin geleneksel estetik değerlerine karşı bir tavır sergilemiştir.^【35】 Kazimir Malevich, 1914 tarihli "Mona Lisa'lı Kompozisyon"da portreyi geometrik biçimler arasında geride göstererek üzerine kırmızı bir çarpı işareti koymuştur.

Salvador Dali, 1973'te yaptığı "Mona Lisa Gibi Otoportre"de portreye bıyık eklemiş, ancak yüze kendi yüzünü yerleştirmiştir.

Daniel Spoerri, 1964 tarihli "Ütü Masası Olarak Kullanılan Rembrandt (Marcel Duchamp)" adlı çalışmasında Mona Lisa'nın röprodüksiyonunu bir ütü masası üzerinde sunmuştur.

Postmodernizm döneminde Robert Rauschenberg, 1982 tarihli "Pneumonia Lisa"da kolaj tekniğiyle Mona Lisa'nın dört farklı çeşidini yan yana getirmiştir.

Sadie Lee, 1992 tarihli "Bona Lisa"da Mona Lisa'yı saçları tıraşlı, kravatlı ve takım elbiseli olarak betimlemiştir.

Yasumasa Morimura, 1998'de ürettiği "Mona Lisa Hamileliğinde" ve "Mona Lisa Üçüncülük" adlı iki çalışmasında Mona Lisa'yı gebe olarak canlandırmıştır.