Muhammed Mursi, Mısır tarihinde demokratik yollarla göreve gelen ilk sivil cumhurbaşkanıdır. Askeri kökenli olmayan ilk devlet başkanı sıfatını taşıyan Mursi, 2012-2013 yılları arasında Mısır'ı yönetmiş; ancak 2013 yılında gerçekleşen askeri müdahaleyle görevinden uzaklaştırılmıştır.

Muhammed Mursi, 1951 yılının Ağustos ayında, Mısır'ın kuzeyindeki Şarkiye iline bağlı El Adva köyünde dünyaya gelmiştir. Çiftçi bir baba ile ev hanımı bir annenin çocuğu olan Mursi, beş kardeşin en büyüğüdür. Evli olan Mursi'nin Ahmed, Ömer, Üsame ve Abdullah isimlerinde dört oğlu ile Şeyma isminde bir kızı bulunmaktadır. Lisans eğitimini 1975-1978 yılları arasında Kahire Üniversitesi Mühendislik Fakültesi'nde tamamlamış, daha sonra aynı üniversiteden yüksek lisans derecesi almıştır. Doktora çalışmalarını sürdürmek üzere Amerika Birleşik Devletleri'ne giden Mursi, 1982 yılında Güney Kaliforniya Üniversitesi'nde (USC) mühendislik alanında doktora eğitimini tamamlamıştır.

^{Mısır'ın seçilmiş ilk Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi -} Anadolu Ajansı

Doktora eğitiminin ardından 1982 ile 1985 yılları arasında ABD'deki Northridge Kaliforniya Eyalet Üniversitesi'nde (CSUN) yardımcı doçent sıfatıyla öğretim üyeliği yapmış ve bu süre zarfında NASA bünyesinde de çalışmalarda bulunmuştur. 1985 yılında ülkesi Mısır'a dönerek Zagazig Üniversitesi Mühendislik Fakültesi'nde akademisyenlik hayatına devam etmiş, burada profesör unvanı alarak 2010 yılına kadar dekanlık görevini yürütmüştür.

Siyasi hayatına Müslüman Kardeşler (İhvan) hareketi içerisinde başlayan Mursi, hareketin yasal olarak seçime katılmasının yasak olması sebebiyle 2000 yılındaki parlamento seçimlerine bağımsız aday olarak girmiş ve Mısır Halk Meclisi'ne milletvekili olarak seçilmiştir. 2005 yılına kadar bu görevi sürdürmüş ancak 2005 seçimlerinde meclise girememiştir. 2006 yılında ülkede reform talep eden yargıçlara destek verdiği gerekçesiyle tutuklanarak yedi ay hapis yatmıştır. 2010 yılına gelindiğinde Müslüman Kardeşler'in yönetim kurulu üyesi ve sözcüsü konumuna gelmiştir. Ülkede Hüsnü Mübarek iktidarına karşı başlayan 2011 yılındaki kitlesel protestolar sırasında 28 Ocak günü tutuklanmış, ancak kısa süre sonra cezaevlerinde yaşanan kitlesel firarlar esnasında hapishaneden çıkmıştır. Mübarek rejiminin devrilmesinin ardından, Müslüman Kardeşler tarafından kurulan Hürriyet ve Adalet Partisi'nin 30 Nisan 2011 tarihinde genel başkanı seçilmiştir.

Müslüman Kardeşler teşkilatı, 2012 cumhurbaşkanlığı seçimleri için ilk olarak Hayrat Şatır'ı aday göstermiş; ancak Şatır'ın adaylığının düşürülmesi üzerine Muhammed Mursi "yedek aday" konumundan partinin resmi cumhurbaşkanı adayı yapılmıştır.^【1】 23-24 Mayıs 2012 tarihlerinde gerçekleştirilen cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ilk turunda 5 milyon 764 bin 952 oy alarak (yaklaşık %24,7 ila %25,5 oranında) en çok oy alan iki isimden biri olmuş ve ikinci tura kalmaya hak kazanmıştır.^【2】

16-17 Haziran 2012 tarihlerinde yapılan ikinci tur oylamasında, eski rejim dönemi başbakanlarından Ahmed Şefik ile yarışmıştır. Toplam 25 milyon 577 bin 511 geçerli oyun kullanıldığı ve seçime katılım oranının %51,85 olduğu bu turda Mursi, geçerli oyların %51,73'ünü (13 milyon 230 bin 131 oy) alarak seçimi kazanmıştır. Rakibi Ahmed Şefik ise %48,27 oranında (12 milyon 347 bin 380 oy) kalmıştır.^【3】 Muhammed Mursi, bu sonuçlarla Mısır'ın demokratik ve şeffaf seçimler sonucu göreve gelen ilk sivil cumhurbaşkanı olarak 30 Haziran 2012 tarihinde yemin edip makamına oturmuştur.

^{Vefatının ardından yaşananlar -} Anadolu Ajansı

Bir yıl süren görevi boyunca Mursi, ülkedeki yerleşik devlet bürokrasisi ile çeşitli anlaşmazlıklar yaşamıştır. Ağustos 2012'de, Yüksek Askeri Konsey Başkanı ve Savunma Bakanı Hüseyin Tantavi'yi emekliye sevk ederek sivil otoriteyi güçlendirme hamlesinde bulunmuştur. 22 Kasım 2012'de kendi cumhurbaşkanlığı yetkilerini genişleten ve devlet kurumlarının denetimini kısıtlayan bir kararname yayımlamış; ancak toplumda ve muhalefette oluşan şiddetli tepkiler ile siyasi kutuplaşmanın artması üzerine bu kararnameyi geri çekmek zorunda kalmıştır. Aralık 2012'de hazırlanan yeni anayasa taslağı iki aşamalı olarak halk referandumuna sunulmuş ve ilk aşamada yaklaşık %57, ikinci aşamada ise yaklaşık %64 "Evet" oyu alarak kabul edilmiştir.^【4】

2013 yılına gelindiğinde, "Temerrüd" (İsyan) adlı hareketin öncülüğünde Mursi yönetimine karşı yürütülen muhalif protestolar yoğunlaşmıştır. 30 Haziran 2013 tarihinde Tahrir Meydanı başta olmak üzere ülke genelinde kitlesel eylemler yapılmış; bu eylemlerin ardından Mısır ordusu, 1 Temmuz'da siyasi krizin çözülmesi için 48 saatlik bir ültimatom ilan etmiştir. Mursi'nin görevden ayrılmayı reddetmesi üzerine, 3 Temmuz 2013 akşamı dönemin Savunma Bakanı ve Genelkurmay Başkanı Abdulfettah es-Sisi liderliğinde gerçekleştirilen askeri müdahaleyle görevinden uzaklaştırılmıştır.^【5】 Darbenin ardından Anayasa Mahkemesi Başkanı Adli Mansur geçici cumhurbaşkanı sıfatıyla göreve getirilmiş, Mursi ise gözaltına alınarak bilinmeyen bir yere götürülmüştür.

^{Muhammed Mursi -} Anadolu Ajansı

Görevden uzaklaştırılmasının ardından Muhammed Mursi hakkında, "casusluk", "hapishane baskını", "şiddete teşvik", "ulusal güvenliği ilgilendiren sırları Katar ile paylaşmak" ve "yargıya hakaret" gibi çeşitli suçlamalarla altı farklı dava açılmıştır. 16 Mayıs 2015 tarihinde hapishaneler baskını davasında idam cezasına çarptırılmış, ancak bu karar 2016 yılında Yüksek Mahkeme tarafından bozulmuştur. Diğer yargılamalarda ise İttihadiyye olaylarında 20 yıl, casusluk davasında 25 yıl ve yargıya hakaret davasında 3 yıl olmak üzere toplam 48 yıl hapis cezasına mahkum edilmiştir.^【6】

Mursi, mahkeme süreçleri boyunca ülkenin meşru cumhurbaşkanı olduğunu vurgulayarak mahkemelerin kendisini yargılama yetkisi bulunmadığını savunmuştur. Duruşmalara beyaz mahkum elbisesi giydirilerek çıkarılmış ve ses geçirmez cam kafesler içerisinde tutulmuştur. Cezaevinde bulunduğu yaklaşık 6 yıl boyunca günde 23 saat tek kişilik hücrede tecrit altında tutulmuş; avukatları ve ailesi ile görüşme hakkı sınırlandırılarak 2013, 2017 ve Ekim 2018 tarihlerinde sadece birkaç kez görüşmesine izin verilmiştir. Diyabet, hipertansiyon, karaciğer ve böbrek yetmezliği gibi sağlık sorunları bulunmasına karşın kendisine yeterli tıbbi tedavi olanaklarının sağlanmadığı ailesi ile uluslararası sivil toplum kuruluşları tarafından sıklıkla dile getirilmiştir. Mursi'nin kendisi de 2015, Mayıs 2017, Kasım 2017 ve Kasım 2018'deki duruşmalarında söz alarak hayatının tehlikede olduğunu, sağlık durumunun kritik olduğunu ve hastaneye sevk edilmek istediğini beyan etmiştir.^【7】

Muhammed Mursi, yargılandığı mahkeme süreçleri boyunca, mahkemelerin kendisini yargılama yetkisi bulunmadığını ve kendisinin Mısır'ın meşru cumhurbaşkanı olmaya devam ettiğini sıklıkla ifade etmiştir. Mursi, duruşmalar esnasında mahkeme heyetine yönelik "Senin meşru başkanın benim, hükmü geçersiz olan sensin" ifadelerini kullanmış ve 3 Temmuz 2013'ten sonraki hiçbir uygulamayı tanımadığını belirtmiştir.

Duruşmalarda zaman zaman Mısır halkına seslenen Mursi, "Barışçıl devrimlerini selamlıyoruz. Darbe yönetimi yıkılacak, liderleri hesap verecek." şeklinde beyanlarda bulunmuştur. Kendisine yöneltilen suçlamalara karşı "Allah şahidimdir. Görevim boyunca yolsuzluk ve suçlarla mücadeleden geri durmadım. Doğrularım da oldu hatalarım da. Ancak bana verdiğiniz emanete ihanet etmedim ve etmeyeceğim" diyerek savunmasını gerçekleştirmiştir.

^{Mahkeme sırasında çekilmiş bir fotoğraf -} Anadolu Ajansı

Hapis koşulları ve sağlığıyla ilgili eleştirilerini de doğrudan mahkeme salonunda dile getiren Mursi, kendisine uygulanan fiziksel tecrit koşulları hakkında şunları söylemiştir: "Cam kafesin içindeki yansımalar başımın dönmesine neden oluyor. İçerideki ışıklandırma sisteminden dolayı gıyaben yargılanır gibiyim. Mahkeme heyetini göremiyorum. Onlar beni görüyor mu bunu da bilmiyorum. Savunma heyetimin neler söylediğini de ancak kesintili şekilde duyabiliyorum. Aylardan beri avukatlarımla da görüşmedim." Sağlık durumuna ilişkin ise "Hasta olduğumu iddia etmiyorum, durumum ciddi. Hapishane hastanesinden uzakta bir özel veya devlet hastanesinde tıbbi muayene hakkımdan vazgeçmeyeceğim." diyerek tedavi talep etmiştir.

Vefat ettiği gün gerçekleştirdiği son savunmasında yargılanma sürecini protesto eden Mursi, "Şu ana kadar mahkemede neler olup bittiğini anlamıyorum. Avukat görmüyorum. Medya görmüyorum. Ortada bir mahkeme de görmüyorum. Mahkemenin görevlendirdiği avukat da beni savunacak bir bilgiye sahip olmayacak." demiştir. Mursi, hayatını kaybetmeden hemen önceki son sözlerinde, "Mahkemeden gizli bir duruşma istemiştim. Mahkeme reddetti. Bitti, bu mahkemenin kararı. Ancak ülkemin güvenliği, selameti ve egemenliği için benimle mezara gidecek sırlarım var." ifadelerini kullanmıştır.^【8】

^{Mursi'yi ölüme götüren süreç -} Anadolu Ajansı

17 Haziran 2019 tarihinde Kahire'de görülen "Vadi en-Natrun hapishanesinden kaçış ve Hamas adına casusluk" davasının duruşması sırasında Mursi, mahkeme heyetinden söz alarak yaklaşık beş dakikalık bir konuşma yapmış, konuşmasını bitirdikten kısa bir süre sonra sanık kafesinin içinde bayılarak yere düşmüştür. Duruşmada bulunan diğer sanıkların ve görgü tanıklarının ifadelerine göre, Mursi yere yığıldıktan sonra kendisine 20 dakikadan uzun bir süre herhangi bir tıbbi müdahalede bulunulmamış, ambulans olay yerine yaklaşık 30 dakika sonra intikal etmiştir. Mısır Başsavcılığı'nın konuya ilişkin yayımladığı resmi raporda ise, Mursi'nin hastaneye ölü olarak getirildiği, nabız veya solunumunun olmadığı ve vücudunda herhangi bir yaralanma izine rastlanmadığı belirtilmiştir. Mısır devlet medyası bu ölümü resmi makam veya unvanları kullanmaksızın kısa ve sıradan bir haber metni formatında duyurmuştur.

Muhammed Mursi'nin cenazesi, vefatının hemen ertesi günü olan 18 Haziran 2019'da yerel saatle 05.00 sularında yoğun güvenlik önlemleri altında Kahire'nin doğusunda yer alan Medinet Nasr semtindeki kabristana defnedilmiştir. Mısır yetkililerinin kararıyla defin işlemine sadece Mursi'nin eşi, çocukları, iki kardeşi ve avukatı katılabilmiştir. Ailesinin, vefatın ardından evlerinde veya herhangi bir mekanda kitlesel taziye merasimi düzenleme talepleri Mısır makamları tarafından reddedilmiştir.

Mursi'nin duruşma salonundaki ölümü uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırmıştır. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) ve Uluslararası Af Örgütü gibi kurumlar, ölüm nedeninin ve cezaevindeki tıbbi ihmal iddialarının açıklığa kavuşturulması amacıyla uluslararası, tarafsız ve şeffaf bir soruşturma açılması yönünde çağrılarda bulunmuşlardır. Vefatının ardından Türkiye, Almanya, Avusturya, Bosna Hersek, Sırbistan gibi birçok ülkede ve Gazze'de on binlerce kişinin katılımıyla gıyabi cenaze namazları kılınmış, anma programları ve protesto gösterileri düzenlenmiştir.