Oğuz Uykusu

Oğuz uykusu, Türk destanlarında, halk hikâyelerinde ve sözlü kültür geleneğinde kahramanların (alp/bahadır) yaşadığı uzun süreli ve dış uyarılara karşı savunmasızlık oluşturan bir uyku motifini ifade eder. Eski Oğuz geleneklerinde uykunun "küçük ölüm" olarak kabul edilmesi anlayışına dayanan bu kavram, kahramanların ağır mücadeleler veya büyük yorgunluklar sonrasında günlerce süren bir bilinç dışılık hâline geçmesini ifade etmektedir.^【1】

Tarihsel süreçte Türk edebiyatı ve mitolojisinin bir ögesi olan bu motif, Türk anlatı geleneğinde Dede Korkut Boyları'nda görünürlük kazanır. Dede Korkut Kitabı'ndaki Kan Turalı boyunda geçen "O zamanda Oğuz yiğitlerine ne kaza gelse uykudan gelirdi" ifadesi, bu durumun tarihsel temelini ortaya koymaktadır.^【2】Salur Kazan'ın "küçücük ölüm"e dalarak düşman tarafından esir edilmesi veya Segrek'in yol yorgunluğuyla uyuduğunda kâfirlerin hücumuna uğraması gibi örnekler destanlar çağındaki somut tezahürlerindendir.^【3】

Oğuz yiğitlerinin düşmanları tarafından uykuda basılması veya esir edilmesiyle sonuçlanan durumları tanımlamak için kullanılan bu tabir, Anadolu Yörük masallarına "uyuz uykusu" biçiminde dönüşerek ulaşmıştır.^【4】Etimolojik ve kültürel bağlamda, Uygur Türkçesinde derin uyku için kullanılan "süt uykusu" deyimi ile Anadolu'da yeni doğum yapmış hayvanların ilk sütüne verilen "ağız/ağuz/uğuz" sözcüğü arasında kurulan ilişki, kavramın dilsel tabanına dair çıkarımlara zemin hazırlamaktadır.^【5】Anadolu'nun çeşitli yörelerinde günümüzde de derin uykuları nitelemek amacıyla "Oğuz uykusuna yatmak" veya "Oğuz uykusu mu uyudun?" gibi deyimsel kullanımlar varlığını sürdürmektedir.^【6】

Benzer şekilde Köroğlu anlatılarının yanı sıra Maaday Kara, Alp Manaş, Alpamış ve Kaçak Nebi gibi destanlarda; Elif ile Mahmut, Şah İsmail, Güzel Ahmet ve Latif Şah gibi halk hikâyelerinde de kendine yer bulmuştur. Metinlerde kahramanın yenilmezliği esas olduğundan, karşıt güçlerin kahramanı esir alması veya tuzağa düşürmesi ancak iradesinin kapalı olduğu bu uyku anlarında gerçekleşebilmektedir. İlerleyen dönemlerde sözlü kültürden yazılı edebiyata da aktarılan kavram, Divan şairi Bâlî'nin "Dîde-i baht-ı siyahun Oğuz uykusu mudur?" dizesinde de klasik Türk edebiyatında mecazi anlamlarıyla yer almıştır.^【7】

Dede Korkut Kitabı’nın farklı boylarında uyuyakalma motifi görülmektedir. Kanturalı boyunda Kan Turalı derin uykuya daldığında Selcen Hatun yaklaşan tehlikeyi fark eder. Kan Turalı’nın atının koşumlarını hazırlayan Selcen Hatun, kendisi de giyinerek mızrağını alır ve yüksek bir yere çıkar. Bu anlatı, kahramanın uykuda bulunduğu sırada yanında bulunan kişinin onu koruma görevini üstlenmesiyle sonuçlanmaktadır.

^{Dede Korkut Anlatılarında Oğuz Uykusu (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)}

Uşun Koca Oğlu Segrek boyunda Segrek, düşman elinde bulunan ağabeyi Eğrek’i kurtarmak amacıyla yola çıkar. Uzun bir yolculuktan sonra yorgun düşerek uyur. Durumu bir casus aracılığıyla öğrenen Tekür, önce altmış, ardından yüz kâfir gönderir. Segrek’i atı uyandırır ve Segrek gelen düşmanları yener.^【8】Daha sonra yeniden uykuya dalan Segrek, Eğrek tarafından kopuz çalınarak uyandırılır. İki kardeş karşılıklı söyleşerek birbirlerini tanırlar.

Salur Kazan anlatısında ise Kazan’ın gözünü uyku bürür ve “küçücük ölüm” olarak nitelenen bir uykuya dalar. Kazan’ın uyuduğunu öğrenen Tekür, askerlerini toplar. Çıkan mücadelede yirmi beş bey şehit edilir ve Kazan yakalanarak elleri ve ayakları bağlanmış hâlde götürülür.^【9】

Oğuz uykusu ve uyuyakalma motifi Dede Korkut dışında çeşitli Türk destanlarında da görülmektedir. Maaday Kara derin bir uykuya daldığında sahipsiz kalan hayvanlar etrafa yayılır ve halkı ortadan kaybolur. Eşi Altın Targa onu uyandırır. Maaday Kara uyandıktan sonra bahadırlık elbisesini giyerek dağılan halkını ve hayvanlarını toplamak üzere yola çıkar.

Alp Manaş, Ak Kağan ile savaşırken yorgunluktan uyuyakalır. Düşmanları tarafından zincirlerle bağlanarak kuyuya atılır. Alp Manaş kuyuda dokuz ay uyur ve uyandığında bağlı olduğunu görür.

Köroğlu anlatılarında da uyuyakalma motifi farklı biçimlerde görülür. “Ayvaz’ın Esir Olması” anlatısında Ayvaz, girdiği bahçede yorgunluktan uyuyakalır. Bahçenin Dolu Bey’e ait olduğu anlaşılır ve Dolu Bey’in adamları tarafından uykuda bağlanır. “Durna Teli” kolunda Ayvaz, Demircioğlu ve Belli veya Benli Ahmet avlandıktan sonra derin uykuya dalar. Kırat’ın kişnemesi üzerine Belli Ahmet ve Demircioğlu uyanır; Ayvaz ise seslenme ve sarsılmayla uyanmayınca saz ve deyiş aracılığıyla uyandırılır. “İstanbul Seferi” anlatısında da geceyi uykusuz geçiren Köroğlu, Nigar Hanım’ın dizine başını koyarak uyur; Kırat’ın hareketlerinden düşmanın geldiğini anlayan Nigar Hanım onu uyandırır.

Yakın dönem destanlarından Kaçak Nebi’de de uyuyakalma motifi bulunmaktadır. Düşmanlarının peşinde olduğu Nebi, bir seferinde uykuya dalar. Atı Bozat kişneyerek, başının üzerinde hareket ederek, gözlerinden yaş dökerek ve yeri eşerek sahibini uyandırmaya çalışır ve sonunda Nebi’yi uyandırır.

Uyuyakalma motifi halk hikâyelerinde de görülmektedir. Elif ile Mahmut hikâyesinde Mahmut uyurken bir kadın onun palasını kuyuya atar ve Elif’i alarak gül bahçesine götürür. Mahmut’un palasının kırk gün içinde kınına girmemesi hâlinde öleceği belirtilir.^【10】Mahmut’un yarenleri palayı kuyudan çıkarır; Mahmut da cadıyı öldürerek Elif’i kurtarır.

Hikâyenin başka bir bölümünde Mahmut ve Elif yolculuk sırasında uyudukları sırada haramiler tarafından saldırıya uğrar. Mahmut kuyuya atılır, kılıcı alınır ve Elif haramibaşına götürülür. Şah İsmail hikâyesinde Arabüzengi, yorgun olan Şah İsmail ile Gülizar’ın dinlenmesi gerektiğini belirtir. İki sevgili uyurken Arabüzengi başlarında nöbet tutar. Hint askerleri geldiklerinde Arabüzengi tek başına onlarla savaşır ve askerleri yener. Şah İsmail uyandığında meydanın Hint askerlerinin cesetleriyle dolu olduğunu görür.^【11】

^{Halk Hikâyelerinde Oğuz Uykusu (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)}

Güzel Ahmet hikâyesinde Ahmet yorgunluktan üç gün uyuyakalır. Atı kişneyerek ve yeri eşerek onu uyandırır. Ahmet uyandığında yanında bulunan kırk atlının olmadığını görür. Âşık Şenlik tarafından tasnif edilen Latif Şah hikâyesinde ise Lâtif Şah, Esmer Han ile memleketine dönerken yorgunluktan uyuyakalır ve bu sırada düşman askeri gelir.

Meddah hikâyelerinde de uyuyakalma motifine rastlanmaktadır. Hikâye-i Şah Sayda’da Arslan Lala ile Şah Sayda aylarca yolculuk eder. Şah Sayda, Kırk Saçlı Muhayyer’in korosunda yorgunluktan uyuyakalır. Arslan Lala, kendilerini oradan kovmak isteyen kişinin kulaklarını keser ve Şah Sayda uyandığında gerçekleşen olayı ona anlatır.^【12】

Oğuz uykusu ve uyuya kalma motifinin yer aldığı anlatılarda kahramanın uyanması farklı yollarla gerçekleşmektedir. Kahramanı eşi veya atı uyandırabilmekte, bazı anlatılarda ise saz ve kopuz kullanılmaktadır. Segrek’in atı onu düşman saldırısından önce uyandırırken, Eğrek de kopuz çalarak uyumakta olan kardeşini uyandırır. Köroğlu’nun “Durna Teli” kolunda Ayvaz’ın saz ve deyiş aracılığıyla uyandırılması da bu kullanımın örneklerinden biridir.

At, uyuyan kahramanın uyarılmasında bir unsur olarak görülmektedir. Segrek, Köroğlu’nun “Durna Teli” ve “İstanbul Seferi” anlatılarında, Güzel Ahmet ve Kaçak Nebi anlatılarında atın kişnemesi, yere vurması veya yeri eşmesi kahramanın uyanmasını sağlar.

Oğuz uykusu motifinde kahramanın uyku sırasında karşılaştığı durumlar farklı anlatılarda değişiklik göstermektedir. Kahraman uykudayken düşman tarafından esir edilebilir, kuyuya atılabilir veya silahından mahrum bırakılabilir. Salur Kazan ve Ayvaz’ın Esir Olması anlatılarında kahramanın uykuda esir edilmesi; Elif ile Mahmut hikâyesinde ise kahramanın kuyuya atılması ve silahının alınması bu durumun örneklerini oluşturur.

Bunun yanında kahramanın uykuda bulunduğu sırada çevresindeki kişiler tarafından korunması da motifin bir başka görünümüdür. Kanturalı boyunda Selcen Hatun, Kan Turalı uyurken yaklaşan tehlikeye karşı hazırlanır. Şah İsmail hikâyesinde Arabüzengi, Şah İsmail ile Gülizar uyurken onların başında nöbet tutar. Hikâye-i Şah Sayda’da ise Arslan Lala, Şah Sayda uyurken ortaya çıkan tehlikeyi bertaraf eder.

Oğuz uykusu ile alp veya batır uykusu arasında ayrım yapılmaktadır. Oğuz uykusu, Boratav’ın değerlendirmesinde Oğuz yiğitlerinin çoğu kez tutsak olmalarına yol açan bir uyku türü olarak ele alınırken, alp veya batır uykusu doğrudan epik kahramana mahsus bir uyku çeşidi olarak açıklanmaktadır.^【13】

Alp Manaş ve Alpamış’ın alp uykusuna yattıklarında ok, mızrak ve kılıçla yaralanmadıkları belirtilmektedir. Manas destanında da kahramanın büyük bir mücadele öncesinde kırk günlük alp uykusuna yattığı aktarılır.^【14】Bu nedenle alp veya batır uykusu, Oğuz uykusundan farklı olarak epik kahramanın niteliğiyle bağlantılı bir uyku biçimi olarak ele alınmaktadır.

Uykuya dalma ve uyuyakalma motifi Türk destan, halk hikâyesi, meddah ve koçak hikâyelerinde görülmektedir. Örneklerde kahramanın uykuya dalması uzun yolculuk, savaş, mücadele veya başka bir fiziksel yorgunluğun ardından gerçekleşmektedir. Kahramanın uykudan uyandırılması eş, at, arkadaş, saz veya kopuz aracılığıyla gerçekleşebildiği gibi bazı anlatılarda kahraman kendi kendine de uyanmaktadır.

Anlatılarda uyku süreleri de farklılık göstermektedir. Güzel Ahmet üç gün, Alp Manaş ise dokuz ay uyur. Kara Kükül Destanı’nda Kara Kükül’ün on dört yaşına kadar uyuduğu, evlendikten sonra ise karısıyla birlikte yedi gün yedi gece uyuduğu aktarılır.^【15】

Uykuya dalma motifi Türk anlatıları dışında farklı kültürlerin mitolojik ve epik anlatılarında da görülmektedir. Hint destanı Ramayana’da Kumbhakarna’nın günler süren bir uykuya daldığı, uyandığında karnını doyurduktan sonra yeniden derin uykuya geçtiği aktarılır.^【16】Yunan mitolojisinde Hera’nın Zeus’u uyutması ve bu durumdan Poseidon’un yararlanması anlatılır.^【17】 Gılgamış anlatısında ise Gılgamış, denizin dibinden çıkardığı gençlik bitkisini elde ettikten sonra yorgunluktan uyur ve bu sırada bir yılan bitkiyi yutar.^【18】Uyku motifi efsanevi anlatılarda da yer almaktadır. Ashab-ı Kehf kıssasında yedi kişinin bir mağaraya sığınarak 309 yıl uyuduğu ve daha sonra uyandığı aktarılmaktadır.^【19】

Oğuz uykusu, epik metinlerde kahramanın (alp/bahadır) yenilmezliği esas kabul edildiğinden, kahramanın karşıt güçler karşısında başarısızlığa uğraması veya esir düşmesi kurgusal olarak ancak iradesinin kapalı olduğu bu uyku anlarında gerçekleşebilmektedir. Bu yapısal tercih, kahramanın cesaretine ve kudretine hiçbir halel getirmeksizin olay örgüsünde kaotik bir ortamın ve yeni mücadele alanlarının doğmasına imkân tanımaktadır. Kahramanın uykuda basılması neticesinde kuyuya atılma, esaret veya silahların çalınması gibi yeni çatışma unsurları ortaya çıkmaktadır. Öte yandan kahramanın bu savunmasız ve derin uykudayken korunması veya uyandırılması süreci de metinlerin muhtevasında özel bir yer tutar; bu görev genelde kahramanın sadık atı (Kırat, Bozat vb.), eşi/sevgilisi (Selcen Hatun, Arabüzengi) ya da kopuz ve saz çalınması vasıtasıyla üstlenilmektedir.

Anlatılarda kahramanın uyuyakalması motifinin üstlendiği temel fonksiyon, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde uyanık, temkinli, dinamik ve şuur sahibi olunması gerekliliğini vurgulamaktır. Düşmanların Türk kahramanlarına yalnızca onlar uykudayken saldırması veya tuzağa düşürebilmesi üzerinden alıcılara doğrudan bir mesaj iletilmektedir. Kahramanın gaflet anında başına gelen felaketler, mağlubiyetler veya esaretler sebebiyle topluma eğitici ikazlar, öğütler ve tembihler ulaştırılması hedeflenir.

Uyku, epik anlatılarda olay örgüsünün kurulmasını sağlayan unsurlardan biri olarak değerlendirilmektedir. Uyku hâli, kahramanın dış dünyayla ilişkisinin geçici olarak kesilmesine ve olayların kahramanın bilgisi dışında gelişmesine imkân vermektedir.

^{Oğuz Uykusu (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)}

Bu süreçte kahramanın esir edilmesi veya anlatıya yeni olayların dâhil olması mümkün hâle gelir. Epik anlatılarda uyku, kimi durumlarda kahramanın yeni bir mücadeleye geçişini sağlayan bir aşama olarak da görülmektedir. Uyku sonrasında kahramanın yeniden ortaya çıkması, yeni bir mücadele veya yolculuğun başlamasıyla ilişkilendirilmektedir. Ancak Oğuz uykusunda özellikle kahramanın yorgunluk sonucunda uyuması ve bu sırada karşılaştığı tehlikeler ön plana çıkmaktadır.

“Oğuz uykusu” ifadesi, Anadolu’nun bazı yörelerinde çok derin uyku anlamında kullanılmaya devam eden bir deyim olarak kaydedilmiştir. “Oğuz uykusuna yatmak” ve “Oğuz uykusu mu uyudun?” biçimlerindeki kullanımların yanı sıra “Oğuz uykusu gibi çok güzel uyumak” şeklindeki kullanım da aktarılmaktadır.^【20】

Klasik şair Bâlî’nin bir gazelinde de “Oğuz uykusu” ifadesine yer verdiği belirtilmektedir.^【21】 Uyku ile uyanıklık arasındaki karşıtlık, fert ve millet açısından da ele alınmaktadır. Hıdrellez günü uyumaktan kaçınma yönündeki halk inanışı, kişinin o gün uyuması hâlinde bütün yıl uyuyacağı ve işlerinin iyi gitmeyeceği düşüncesine dayandırılmaktadır.^【22】