Osmanlı ve Cumhuriyet Döneminde Evlatlık Kavramı

Evlatlık kavramı, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel süreçte aile yapısı, çocuk bakımı, kölelik artıkları ve hane içi emek ilişkileri ile bağlantılı olarak ortaya çıkan ve dönüşen bir toplumsal kurumdur. Bu kavram, hukuki evlat edinmeden farklı olarak çoğu durumda kimsesiz veya yoksul çocukların bir haneye alınması, yetiştirilmesi ve hane içi işlevlere dahil edilmesi biçiminde şekillenmiştir. ^【1】

Tanım

Evlatlık, küçük yaşta bir çocuğun, hukuki bir soy bağı kurulmaksızın yetiştirilmek, korunmak ya da çoğu zaman hizmetinden yararlanmak amacıyla bir haneye alınmasını ifade eden bir kavramdır. Kavramın kullanımında farklı anlam katmanları bulunmakta olup, evlat edinilen çocuk, üvey evlat ya da ev içi hizmet gören çocuk gibi çeşitli toplumsal pratikleri kapsayabilmektedir. ^【2】Evlatlık uygulaması, sosyoekonomik yapıdaki değişimlerle birlikte çeşitlenmiş ve zaman içinde belirli bir kurumlaşma süreci geçirmiştir. ^【3】

Kavramsal Çerçeve: Evlatlık, Kölelik ve Hane Yapısı

Evlatlık kurumu, tarihsel olarak kölelik, hizmetçilik ve aile içi hiyerarşik ilişkilerle bağlantılı bir alan olarak değerlendirilmiştir. Hane yapısında akraba olmayan bireylerin (köleler, hizmetçiler, evlatlıklar) varlığı tarihsel olarak yaygın bir olgu olup, bu bireyler çoğu zaman ailenin işleyişinde işlevsel roller üstlenmiştir. ^【4】

Evlatlıkların konumu, “evlat” ile “hizmetçi” arasında ikircikli bir statüye işaret etmekte; özellikle kız çocuklarının ev içi emek bağlamında kullanılmaları bu statü farklılığını belirginleştirmektedir. ^【5】Bu bağlamda evlatlık kurumu, koruma ve yetiştirme söylemi ile emek ilişkilerinin aynı sosyal pratik içinde birleştiği bir yapı göstermektedir. ^【6】

Osmanlı Döneminde Evlatlık Kavramı

Hukuki ve Dini Çerçeve

İslam hukukunda klasik anlamda evlat edinme kurumu hukuki soy bağı doğuracak biçimde tanınmamış, buna karşılık kimsesiz çocukların korunması ve yetiştirilmesi teşvik edilmiştir. Bu nedenle Osmanlı toplumunda evlatlık alınan çocuk ile yeni aile arasında hukuki nesep bağı oluşmamakta ve evlatlıklar miras gibi temel hukuki haklara sahip olmamaktaydı.^【7】 Bu hukuki yapı, evlatlık kurumunun resmi bir evlat edinme ilişkisi yerine sosyal ve ahlaki sorumluluk çerçevesinde yürütülen bir bakım ilişkisi olarak şekillenmesine yol açmıştır.^【8】

Kölelikten Evlatlığa Geçiş Süreci

Osmanlı İmparatorluğu’nda kölelik yasal bir kurum olarak varlığını sürdürmüş, ancak zamanla köle ticaretinin sınırlandırılması ve kaldırılmasına yönelik girişimler ortaya çıkmıştır. 1847 ve 1857 fermanları ile köle ticaretinin yasaklanmasına yönelik adımlar atılmış, kölelik Cumhuriyet’in kurulması ve şeriatın kaldırılmasıyla hukuki dayanağını kaybetmiştir. ^【9】

Bu süreçte köleliğin çözülmesiyle birlikte “evlatlık” uygulamalarının yaygınlaştığı ve köle yerine evlatlık alınan çocukların hane içi hizmet ilişkilerinde kullanıldığı görülmektedir. ^【10】 1864 sonrasında kölelikten evlatlığa geçiş sürecinin belirginleştiği ifade edilmektedir. ^【11】

Toplumsal İşlev ve Cinsiyet Boyutu

Osmanlı döneminde evlatlık uygulaması özellikle büyük şehirlerde yaygınlaşmış ve çoğunlukla kız çocuklarını kapsayan bir uygulama haline gelmiştir. Bu durum, evlatlık çocukların ev içi işlerde çalıştırılması, cinsiyet rollerine hazırlanması ve hane içi hizmet ilişkilerine dahil edilmesi ile ilişkilendirilmiştir.^【12】

Evlatlıkların eğitim olanaklarına sınırlı erişimi, hane içi emeğin bir parçası olarak değerlendirilmesi ve çoğu zaman hizmetçi benzeri bir konumda yer almaları bu kurumun sosyolojik özellikleri arasında sayılmaktadır. ^【13】

Cumhuriyet Döneminde Evlatlık Kavramı

Hukuki Dönüşüm

Cumhuriyet döneminde 1926 Medeni Kanunu ile kölelik hukuki dayanağını kaybetmiş, ancak Osmanlı’dan miras kalan evlatlık benzeri uygulamalar toplumsal pratikte bir süre daha devam etmiştir.^【14】 Kölelik ve kölelik benzeri uygulamaların yasal dayanakları 1964 yılında kaldırılmıştır.^【15】Buna rağmen evlatlık uygulaması, özellikle ev içi hizmet ilişkileri bağlamında sosyal yaşamda varlığını sürdürmüş ve hukuki düzenlemelere rağmen tamamen ortadan kalkmamıştır.^【16】

Sosyoekonomik Yapı ve Kurumsallaşma

Cumhuriyet döneminde evlatlık kurumu sosyoekonomik değişimlerle birlikte farklı biçimler kazanmıştır. Yoksul ailelerden gelen çocukların daha varlıklı hanelere verilmesi, bakım ve emek ilişkisini birlikte içeren bir uygulama olarak devam etmiştir.^【17】

Alt ve orta sınıf hanelerde hizmetçi yerine evlatlık kullanımının yaygınlaşması, sınıfsal ilişkiler ve çocuk emeği bağlamında değerlendirilen bir olgu olarak ortaya çıkmıştır.^【18】

Evlatlık Kurumunun Sosyolojik Özellikleri

Evlatlık kurumu, aile kurumunun sınırlarını genişleten ve akraba olmayan bireylerin hane yapısına dahil edilmesini mümkün kılan bir sosyal düzenleme biçimi olarak değerlendirilmektedir. Evlatlık çocuklar çoğu zaman hem korunması gereken bireyler hem de hane içi işlevsel aktörler olarak konumlandırılmıştır. ^【19】

Ayrıca evlatlık uygulamasının, çocuk emeği, cinsiyet rolleri, sınıfsal eşitsizlikler ve aile içi güç ilişkileri ile doğrudan bağlantılı olduğu ifade edilmektedir.^【20】

Tarihsel Süreklilik ve Dönüşüm

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde evlatlık kurumu tamamen ortadan kalkmamış, hukuki ve toplumsal dönüşümler doğrultusunda biçim değiştirerek varlığını sürdürmüştür. Kölelikten evlatlığa geçiş, ardından hukuki yasaklara rağmen sosyal pratiklerin devam etmesi, bu kurumun kültürel ve tarihsel sürekliliğine işaret etmektedir.^【21】

Bu çerçevede evlatlık kavramı, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde hukuki, sosyolojik ve kültürel boyutları bulunan; aile, emek ve çocukluk ilişkilerinin kesişiminde yer alan tarihsel bir kurum olarak değerlendirilmektedir.