Özgecilik (Diğerkâmlık)

Özgecilik, bireyin kendi çıkarını gözetmeksizin başkalarının iyiliği için sergilediği gönüllü ve ahlaki bir eylem biçimidir. Bu kavram, yalnızca bireysel bir yardım etme davranışının ötesinde; psikolojik süreçlerden örgütsel bağlılığa, toplumsal dayanışmadan kriz yönetimine kadar uzanan geniş ve hayati bir etki alanına sahiptir.

Özgecilik kavramı, köken olarak Latincede "başkası" veya "diğeri" anlamlarına gelen "alter" ya da "alterihuic" sözcüklerinden türetilmiştir. Fransızcada "altru-isme" şeklinde ifade edilen bu terim, akademik literatürde ilk defa 19. yüzyılda sosyolojinin kurucularından Auguste Comte tarafından kullanılmış ve "başkaları için yaşama eğilimi ve arzusu" biçiminde tanımlanmıştır^【1】. Comte bu kavramı, bireyin sadece kendi çıkarlarını düşünmesi anlamına gelen egoizm kelimesinin tam karşısına, onun zıttı bir olgu olarak konumlandırmıştır. Türkçede özgecilik terimi; diğerkâmlık, elseverlik, yardımseverlik ve altruizm kelimeleriyle eşanlamlı olarak kullanılmaktadır. Modern toplumlarda toplumsal birliği ve dayanışmayı sağlamak amacıyla önemli bir değer yargısı olarak kabul görmüş olan bu kavram, günümüzde salt bireysel bir yönelim olmanın ötesine geçerek toplumsal bir fenomene dönüşmüştür.

Özgecilik en kapsamlı haliyle; dışsal bir yaptırım müdahalesi veya anında elde edilecek bir ödül beklentisi olmaksızın, tamamen gönüllülük esasına dayanarak başkalarının çıkar ve faydalarını desteklemek amacıyla gerçekleştirilen ahlaki düzeyde gelişmiş bir prososyal (olumlu sosyal) davranış biçimi olarak tanımlanmaktadır. Bu eylemin merkezinde, bireyin kendi ihtiyaç ve isteklerini bir kenara bırakarak diğer insanların faydasını tıpkı kendi çıkarıymışçasına gözetmesi, hatta bazen bu uğurda kişisel bir bedel ödemeyi göze alması yatmaktadır. Herhangi bir çıkar veya ödül mekanizmasının bulunmaması, özgeciliği genel "yardım etme" davranışından ayıran en temel ölçüttür; zira literatürde her yardım etme eylemi özgecilik kapsamında değerlendirilmemektedir. Aynı şekilde özgecilik, kişinin toplumsal normların veya çevresel beklentilerin baskısıyla isteksizce yapabileceği "fedakârlık" eyleminden de saf gönüllülük barındırmasıyla ayrışır. İnsanın kendisi zaruret ve ihtiyaç içindeyken bile sahip olduğu imkânları başkaları için kullanmayı tercih etmesi anlamına gelen "îsâr" kavramı ise, özgeciliğin çok daha spesifik ve ileri bir formu olarak sınıflandırılır; nitekim genel özgecilik tanımında eylemi gerçekleştiren kişinin zorunlu bir ihtiyaç içinde bulunması şart koşulmaz.

Psikoloji alanındaki başlıca kuramlar, özgeciliği insan doğasının farklı boyutları üzerinden açıklamaktadır:

• Psikanalitik Kuram: Anna Freud, özgeciliği bireyin çaresizlik hissinden kurtulmak amacıyla başvurduğu, yansıtma ve özdeşleşme mekanizmalarını barındıran ve temelde kişinin kendi içsel dürtülerini doyurmaya çalıştığı bir ego savunma mekanizması olarak analiz eder.
• Beş Faktör Kişilik Kuramı: Uyumlu kişilik özelliklerine sahip bireylerin yapısı gereği özgeci ve yardımsever olduğunu ileri sürer.
• Bireysel Psikoloji: Adler, sosyal ilgisi gelişmiş bireylerlerin başkalarına fayda sağlayarak kendi yaşamlarında anlam bulduğunu ve bu durumun psikolojik sağlığın bir ölçütü olduğunu ifade etmektedir.
• Sosyal Öğrenme Kuramı: Özgeciliği çevreden model alma yoluyla öğrenilen ahlaki bir yapıtaşı olarak değerlendirir.
• Hümanistik Kuram: Özgecilik, kendini gerçekleştiren bireylerin tüm insanlığa duyduğu derin empati ve sevginin doğal bir dışavurumudur.
• Bağlanma Kuramı: Diğer insanlara güven duyarak yakınlık kurabilen "güvenli bağlanan" bireylerin özgeci eylemlere daha yatkın olduğunu belirtir.
• Varoluşçu Yaklaşım: Bu davranışı kişinin kendini aşarak yaşamın anlamına ulaşmasını sağlayan terapotik bir eylem olarak tanımlar.

Bireyin sadece kendini düşünme halinden çıkıp başkaları odaklı bir evreye geçişinde empati en önemli psikolojik basamaklardan biridir. Bireyin başkalarının içinde bulunduğu duygusal durumu anlaması, paylaşması ve onların bakış açısını benimsemesi olarak tanımlanan empati, özgecil davranışın eyleme dökülmesini tetikleyen temel bilişsel ve duygusal farkındalık mekanizmasıdır. Merhamet, acıma duygusu ve vicdani yükümlülük hissi de özgeciliğin altyapısını oluşturan ana insani duygular arasında yer almaktadır. Diğer taraftan, bireyin yaşadığı kırıcı olayların olumsuz etkilerini bilişsel ve duyuşsal potansiyeliyle en aza indirgeyebilmesi anlamına gelen "affetme esnekliği" ile özgecilik arasında pozitif ve güçlü bir bağ tespit edilmiştir. Affetme esnekliği özgecil davranışları şu yollarla tetikler:

1. Olumsuz Duyguların Terk Edilmesi ve Empatinin Gelişmesi: Özgecil davranışları en kapsamlı ve pozitif şekilde tetikleyen aşama, affetmenin davranışa döküldüğü uygulama boyutudur. Kişi affetmeyi fiiliyata geçirdiğinde içindeki kin, öfke ve düşmanlık gibi yıkıcı olumsuz duyguları terk eder. Bu duyguların boşalttığı alanı empati doldurur ve birey diğer insanlara karşı daha empatik bir tutum sergilemeye başlar.
2. Çevreye Karşı Artan Duyarlılık: Affetmeyi uygulamaya koymanın getirdiği yüksek empati duygusu sayesinde birey, çevresindeki insanlara ve olaylara karşı daha hassas hale gelir. Çevresinin ve diğer insanların ihtiyaçlarına kayıtsız kalamayan birey, doğal bir sonuç olarak daha özgeci bir kimliğe bürünerek yardım etme eylemlerini artırır. İç dünyasında daha az olumsuz duygu barındıran affedici kişilerin, olumlu sosyal davranışlar sergileme kapasiteleri de doğrudan artış gösterir.
3. Yakın Çevreye ve Fiziksel İhtiyaçlara Yönelik Tetiklenme: Affetme esnekliğinin henüz ilk adımı olan tanıma boyutunda , özgecilik daha dar bir kapsamda tetiklenir. Bu aşamadaki bireyler her alanda değil, genellikle yakınlık duydukları kişilere ve fiziksel güç gerektiren somut durumlara yönelik yardım etme davranışı gösterirler.

Ancak burada bir istisna da bulunmaktadır: Birey affetmeyi zihinsel olarak içselleştirme boyutunda kalır ve bunu gerçek bir uygulamaya dönüştüremezse, özgecil davranışları tetiklenmek bir yana, azalma gösterebilmektedir. Bunun nedeni, eyleme geçemeyen bireyin affetmeye dair gerçek duyguyu tam manasıyla yaşayamaması, duygu düzenleme güçlüğü çekmesi ve dolayısıyla başkalarına yardım etme konusunda isteksiz kalabilmesidir. Dolayısıyla affetme esnekliğinin özgeciliği tam manasıyla tetikleyebilmesi için esnekliğin uygulama düzeyine erişmiş olması gerekmektedir.

Özgecilik ile örgütsel bağlılık arasında pozitif ve birbirini destekleyen güçlü bir ilişki bulunmaktadır. İş ortamlarında, çalışanların herhangi bir kişisel çıkar veya beklenti içinde olmadan birbirlerine yardım etmeleri, kurum içindeki işbirliğini, sinerjiyi, takım ruhunu ve birlik olma duygusunu pekiştirerek örgütsel bağlılığın artmasına temel oluşturmaktadır. İş hayatında özgeci davranışlar sergileyen kişiler, diğer çalışanlar tarafından daha çok sevilir ve çevrelerinde sempati uyandırırlar. Özellikle sağlık sektörü örneğinde yapılan araştırmalar, özgecilik düzeyi yüksek olan çalışanların işyerlerine duydukları bağlılık seviyelerinin de belirgin şekilde yüksek olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle sağlık sektöründe ve hemşirelik gibi bakım odaklı mesleklerde özgecilik, nitelikli ve kapsamlı profesyonel bakım vermenin, diğer sağlık çalışanlarının refahını gözetmenin ve hastaların haklarını savunmanın temel motivasyon kaynağıdır. Çalışma ortamında sergilenen bu yardımsever yaklaşımlar ve başkalarına yardım etme isteği; yalnızca örgütsel bağlılığı doğrudan olumlu yönde etkilemekle kalmaz, aynı zamanda hizmet kalitesi, çalışan memnuniyeti ve genel iş performansı bağlamında da kuruma önemli faydalar sağlar. Bununla birlikte özgeci bir tavır; kurum içinde güvene dayalı ilişkiler kurulmasını, ilişkilerin güçlenmesini, iç huzurun sağlanmasını ve çalışanların ruh sağlığının olumlu yönde etkilenmesini destekler. Kurumların, çalışanlarının özgecilik ve örgütsel bağlılık düzeylerini artırmaya yönelik stratejiler geliştirmesi tavsiye edilmektedir; çünkü bu stratejiler çalışanların genel refahını ve memnuniyetini artırarak hizmet kalitesini iyileştirir ve böylece kurumların uzun vadedeki başarısını ve sürdürülebilirliğini güvence altına alır. Kan bağışı gibi yaşamsal önem taşıyan gönüllü sağlık eylemlerinin temel motivasyonunda da yüksek özgecilik eğilimleri bulunmaktadır.

Özgecilik, pandemi gibi toplum sağlığını derinden etkileyen kriz dönemlerinde koruyucu eylemleri harekete geçiren ve toplumsal dayanışmayı güçlendiren en önemli psikososyal düzenleyicilerden biridir. COVID-19 pandemisi gibi süreçlerde özgeciliğin; maske kullanımı, karantina kurallarına riayet ve sosyal mesafe gibi koruyucu tedbirlere gönüllü uyumu artıran, toplum yararını kişisel refahın önüne koyan psikososyal bir düzenleyici rol oynadığı ve hastalıkla mücadelede kolektif dayanışmayı sağlayan etkin bir araç olduğu görülmektedir.

Pandemi sürecinde özgeciliğin toplumsal dayanışmadaki temel etkileri şu şekilde özetlenebilir:

• Koruyucu Tedbirlere Gönüllü Uyum: Bulaşıcı bir hastalıkta özgeciliği yüksek olan bireyler, sadece kendilerini korumak için değil, başkalarına virüs bulaşmasını önlemek amacıyla daha fazla hassasiyet gösterirler. Özgecilik; sosyal mesafe, karantina ve tıbbi maske kullanımı gibi hayati kurallara uyumu doğrudan artırmaktadır. Maske takmak salt bireysel bir korunma aracı olmanın ötesine geçerek toplumsal dayanışmayı artıran özgeci bir davranış olarak kabul edilmektedir.
• Stresli Süreçlerin Tolere Edilmesi: Toplum yararı söz konusu olduğunda, özgeci güdülenme sayesinde kendini karantinaya almak gibi oldukça stresli ve zorlayıcı durumlar bireyler için çok daha kolay katlanılabilir hale gelmektedir.
• Maddi ve Manevi Yardımlaşmanın Artması: Pandeminin yarattığı belirsizlik, anksiyete ve sosyal izolasyon ortamında özgecilik, insanların birbirlerine yönelik somut yardımlarını tetikler. Salgından maddi ve psikolojik olarak olumsuz etkilenen kişilere sağlanan finansal yardımlar, psikolojik destek, bilgilendirici uyarılar ve moral verici yaklaşımlar özgeciliğin dayanışmayı büyüten yansımalarıdır.
• Kırılgan Gruplara ve Sağlık Çalışanlarına Yönelik Empati: Toplumsal dayanışmanın en belirgin göstergelerinden biri de empatidir. Pandemi döneminde bireylerin, özellikle sağlık çalışanlarının yaşadığı zorluklara, yaşlılara ve virüse karşı savunmasız durumda olan hastalara karşı hissettiği empati, özgeci davranışların eyleme dönüşmesinde temel itici güç olmuştur.