Payas Kalesi

Payas Kalesi, Hatay ilinin Payas ilçesinde, Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi’nin batı tarafında, deniz kıyısından yaklaşık 700 metre uzaklıkta yer almaktadır. Etrafı hendekle çevrili olan kale, sekiz adet kulesiyle savunma yapısı niteliğindedir. Fiziki konumu itibariyle külliyenin doğu kanadındaki kervansarayın simetrik karşısında yer almakta ve bu bağlamda mimari bütünlük içerisinde bir denge unsuru oluşturmaktadır. Kale, külliye ile birlikte değerlendirildiğinde, Mimar Sinan’ın külliye planlamasında kaleyi de hesaba kattığı anlaşılmaktadır.

Payas Kalesi.(Hatay Büyükşehir Belediyesi)

Tarihçesi ve İnşası

Payas Kalesi’nin ilk yapımına dair bilgiler Haçlı Seferleri dönemine kadar uzanmaktadır. Bu dönemde kale, Cenevizliler tarafından inşa ettirilmiş ve Kudüs’e giden hacıların güvenliğini sağlamakla görevli Tapınak Şövalyeleri tarafından kullanılmıştır. Osmanlıların bölgeyi kontrol altına almasının ardından kalenin mevcut yapısının temellerinin onarılmayacak derecede harap olduğu tespit edilmiş ve 1567–1571 yılları arasında Osmanlı Devleti tarafından aslına sadık kalınarak yeniden inşa edilmiştir. Bu yönüyle kale, mevcut haliyle teknik ve sanatsal açıdan bir Osmanlı yapısıdır.

Payas Kalesi.(Anadolu Ajansı)

Mimari Yapı ve İşlevi

Kalede ortasında geniş bir avlu yer almakta, bu avlunun çevresinde alt katlarda depo ve koğuşlar, üst katlarda ise burç ve kulelere çıkan merdivenler bulunmaktadır. Avlu ortasında ayrıca bir mescit ve kışla yapısı yer almaktadır. Savunma ve gözetleme amacıyla tasarlanmış sekiz kuleli yapısı, kalenin askeri amaçlı kullanımına uygun olarak planlanmıştır.

Payas Kalesi.(Anadolu Ajansı)

Askeri ve Stratejik Önemi

Kale, Osmanlı döneminde Kıbrıs’ın fethi sonrasında önem kazanmış ve askeri üs olarak kullanılmıştır. Payas Limanı’nı, Sürre Alaylarını ve ticaret kervanlarını koruyan bir karakol ve ileri sefer karargâhı işlevi görmüştür. Bu yönüyle Osmanlı Devleti'nin doğu Akdeniz’deki stratejik savunma noktalarından biri olmuştur.

Sonraki Dönem Kullanımları

Osmanlı döneminde aktif olarak kullanılan kale, ilerleyen yıllarda da çeşitli işlevler üstlenmiştir. 19. yüzyılda vatan şairi Namık Kemal, Kıbrıs’a sürgün edilmeden önce bir süreliğine bu kalede tutulmuştur. Cumhuriyet’in ilk yıllarında ise karakol ve hapishane olarak kullanılmıştır.

Mimari ve Tarihi Değerlendirme

Arşiv kayıtları ve yapı teknikleri dikkate alındığında, bazı kaynaklarda Haçlı veya Ceneviz kökenli olduğu belirtilse de, bugünkü haliyle Payas Kalesi tamamen bir Osmanlı dönemi savunma yapısıdır. Kalenin külliye ile olan fiziksel ve planlı ilişkisi, Mimar Sinan’ın mimari yaklaşımını ve dönemin kent planlaması anlayışını yansıtmaktadır.