Pergamon

Helenistik Dövrün ən mühüm mədəni və siyasi mərkəzlərindən biri olan Pergamon (bu günkü Bergama), elm, incəsənət və memarlıq sahələrində böyük irəliləyişlər əldə edən bir krallıq paytaxtı olmuşdur. M.Ö. 3-cü əsrdən etibarən Pergamon Krallığının mərkəzi kimi inkişaf edən şəhər, M.Ö. 133-cü ildə Roma hakimiyyətinə keçənə qədər bölgənin ən güclü krallıqlarından biri kimi mövcudluğunu qorumuşdur. Helenistik mədəniyyətin təmsilçisi olan Pergamon, inkişaf etmiş şəhər planlaması, monumental tikililəri, kitabxanası və bədii əsərləri ilə dövrünün aparıcı metropollarından biri olmuşdur.

^{Pergamon (Foto: Meryem Şentürk Çoban)}

Pergamon, Qərbi Anadoluda, Kaikos (Bakırçay) Vadisi boyunca uzanan bərəkətli torpaqlar üzərində qurulmuş qədim bir şəhərdir. Şəhər Mysia bölgəsinin şimal-qərbində, dənizdən təxminən 15 km içəridə, Keteios (Kestel Çayı) və Selinus (Bergama Çayı) çaylarının birləşdiyi dağ yamacında yerləşir.

Qədim Pergamonun dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 63 metr, Akropol təpəsinin hündürlüyü isə 335 metrə qədər çatır. Strateji mövqeyi, həm müdafiə baxımından üstünlük yaratmış, həm də ticarət yollarına yaxın olması səbəbilə iqtisadi inkişafı dəstəkləmişdir.

Şəhərin sərhədləri şimalda Adramytteion (Edremit) Körfəzinə, şərqdə isə Attaleia (Akhisarın şimal-şərqində yerləşən Lydia bölgəsinə) qədər uzanırdı. Pergamon, şərqdə Apollonia, Apollonis, Philadelphia, Eumenia və Dionysopolis kimi şəhərlərlə qonşu idi. Bundan əlavə, Kaikos Ovasının bərəkətli torpaqları və ətrafdakı mədənçilik fəaliyyəti Pergamonun iqtisadi gücünü artırmışdır.

Şəhər iki əsas hissəyə bölünərək inşa edilmişdir:

• Yuxarı Şəhər (Akropol): İdarəetmə mərkəzləri, məbədlər, teatr və kitabxana kimi mühüm tikililəri ehtiva edirdi.
• Aşağı Şəhər: Əhalinin yaşadığı, sosial və dini quruluşları özündə cəmləşdirən bölgə idi.

Pergamonun müdafiə baxımından əlverişli mövqeyi, onu Helenistik dövrdə güclü bir qala-şəhər kimi inkişaf etdirmiş və krallığın paytaxtı olmasına şərait yaratmışdır.

Pergamonun ən qədim yaşayış izləri M.Ö. 3-cü minilliyə qədər gedib çıxır. Proto-Korinf keramik tapıntıları, şəhərin M.Ö. 8-ci əsrdən etibarən məskunlaşmaya açıq olduğunu göstərir. Lakin 1960-cı illərdə aparılan qazıntılar, bölgədə Erkən Tunç Dövrünə aid qəbirlərin olduğunu ortaya qoymuş və Pergamonun tarixini daha qədim bir dövrə aparmışdır.

Pergamonun adı, mifoloji rəvayətlərə görə, Arkadiyadan gələn Pergamos adlı bir kolonist lideri tərəfindən verilmişdir. "Pergamos" sözünün qala, bürc və ya kiçik yaşayış yeri mənasına gəldiyi və Anadolu mənşəli bir söz olduğu filoloji tədqiqatlarla müəyyən edilmişdir.

Fars İmperiyası dövründə Pergamon, M.Ö. 6-cı əsrdən etibarən mühüm qala şəhərinə çevrilmişdir. Fars kralı I Daranın və onun oğlu Kserksin, Kaikos Vadisinə Yunanıstandan sürgün edilən xalqları yerləşdirdiyi məlumdur. M.Ö. 547-ci ildə Farsların Lidya Krallığını məğlub etməsi ilə Pergamon, Fars hakimiyyəti altına girmişdir.

M.Ö. 4-cü əsrdə Fars hakimiyyəti zəiflədikdə, Pergamona Eretriyalı Gongylos adlı bir idarəçi rəhbərlik edirdi. Gongylosun Farsları dəstəklədiyi üçün Yunanıstandan sürgün edildiyi, lakin Farslar tərəfindən Pergamonun rəhbəri olaraq təyin edildiyi məlumdur.

Pergamonun Helenistik dövrdə yüksəlişi, Böyük İsgəndərin (M.Ö. 356-323) Fars İmperiyasını fəth etməsi ilə başlamışdır. M.Ö. 334-cü ildə Granikos Döyüşündə Farsları məğlub edən İsgəndər, Anadoluya nəzarəti ələ keçirmişdir. Lakin İsgəndərin gözlənilməz ölümü (M.Ö. 323), onun sərkərdələri arasında güc mübarizəsinə səbəb olmuş və bu müddət ərzində Pergamon, Lisimakhosun idarəsinə keçmişdir.

İpsos Döyüşündən (M.Ö. 301) sonra Lisimakhos, Misiya bölgəsinə nəzarəti ələ alaraq Pergamon qalasına Tieionlu Filetairozu nəzarətçi olaraq təyin etmişdir. Lakin M.Ö. 282-ci ildə Filetairos, Lisimakhosu sataraq xəzinəni ələ keçirmiş və I Selevk Nikatorun tərəfinə keçmişdir. Bu hadisə Pergamonun müstəqillik yolunda ilk addımı olmuşdur.

M.Ö. 281-ci ildə I Selevk Nikatorun ölümü ilə birlikdə Pergamon tamamilə müstəqil bir idarəetmə sisteminə keçmiş və Filetairosun rəhbərliyində inkişaf etməyə başlamışdır. Lakin Filetairos kral titulundan istifadə etməmiş, bunun əvəzinə Selevkilərə bağlı bir idarəçi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Filetairosun ölümündən sonra hakimiyyət qardaşı oğlu I Eumenesə (M.Ö. 263-241) keçmişdir. I Eumenes Selevkilərdən tam müstəqilliyini elan edərək Pergamonu rəsmi bir krallıq halına gətirmişdir.

• M.Ö. 241-ci ildə Qalatlara qarşı qazandığı qələbə, ona "Soter" (Xilaskar) unvanını qazandırmışdır.
• Selevkilərlə müharibələrdə uğur qazanaraq Pergamonun sərhədlərini genişləndirmişdir.
• Aiolis və İoniya bölgələrində bir çox şəhəri nəzarətə alaraq, Pergamonu bölgənin ən güclü dövlətlərindən biri halına gətirmişdir.

• Pergamon Roma ilə güclü bir ittifaq quraraq, Helenistik dünyanın ən önəmli güc mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir.
• M.Ö. 190-cı ildə Magnesia Döyüşündə Selevkiləri məğlub edərək Roma ilə ittifaqını gücləndirmiş və bölgədəki bir çox şəhərə nəzarəti ələ keçirmişdir.
• Pergamon Kitabxanasını genişləndirərək mədəni və elmi inkişafı dəstəkləmişdir.
• Şəhər "İkinci Afina" kimi tanınmağa başlamış və Helenistik dövrün mədəniyyət paytaxtlarından biri olmuşdur.

• Son Pergamon kralı III. Attalos (M.Ö. 138-133), Pergamonu Romaya vəsiyyət etmişdir.
• Aristonikos, taxtın qanuni varisi olduğunu iddia edərək Romaya qarşı üsyan başlatmışdır.
• M.Ö. 133-129 illəri arasında davam edən üsyan Roma tərəfindən yatırılmış və Pergamon, Roma Respublikasının Asiya vilayətinə çevrilmişdir.

Pergamon Roma hakimiyyəti altına girdikdən sonra Roma Asiya Vilayətinin paytaxtı olmuş və mühüm bir mərkəz olaraq qalmışdır.

• Şəhər genişləndirilmiş, yollar, hamamlar, məbədlər və monumental tikililər inşa edilmişdir.
• Pergamon tibb sahəsində mühüm bir mərkəzə çevrilmiş, məşhur həkim Galenin doğulduğu və işlədiyi şəhər kimi tibb tarixində əhəmiyyət qazanmışdır.
• Roma memarlığının təsiri ilə forumlar və imperatorluq məbədləri inşa edilmişdir.
• Roma zəiflədikcə Pergamonun əhəmiyyəti azalmış və Bizans dövründə şəhər öz əvvəlki ihtişamını itirmişdir.

Bu gün Pergamon, arxeoloji qazıntılar və bərpa layihələri ilə qorunan mühüm bir mədəni irs sahəsi hesab olunur.

• 2014-cü ildə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmişdir.
• Alman arxeoloqları tərəfindən aparılan qazıntılar nəticəsində Zeus Sunağı, Afina Məbədi və Pergamon Kitabxanası kimi mühüm tikililər üzə çıxarılmışdır.
• Bergama Muzeyi, Pergamonun tarixi əsərlərini qorumaq məqsədilə qurulmuş və qədim şəhərin irsini yaşatmağa davam edir.

Pergamon, Helenistik və Roma dövrlərində inkişaf etmiş şəhər planlamasına malik olub, çoxsaylı monumental tikililəri özündə birləşdirmişdir. Şəhər, ilk olaraq müdafiə məqsədli bir qala-şəhər kimi tikilmiş, lakin zamanla idarəetmə, mədəniyyət, təhsil və dini quruluşlarla zənginləşdirilmişdir.

Şəhər iki əsas hissəyə bölünmüşdür:

• Akropol (Yuxarı Şəhər)
• Aşağı Şəhər

Bu hissələr teatr, məbədlər, kitabxana və gymnasion kimi ictimai binalarla Helenistik dövr şəhərsalma anlayışının ən yaxşı nümunələrindən birini yaratmışdır.

Pergamonun ən diqqətçəkən memarlıq quruluşları, şəhərin ən yüksək nöqtəsində yerləşən Akropolda toplanmışdır. Bu bölgə həm idarəetmə, həm də dini və mədəni quruluşlar baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Athena Məbədi, Pergamon Krallıq Kitabxanası, Zeus Sunaxı, Teatr, Kral Sarayları və müxtəlif stoalar burada yerləşir.

• Pergamondakı ən qədim məbədlərdən biri olub, şəhərin himayədar tanrıçası Athena üçün tikilmişdir.
• Dor üslubunda andezit daşından inşa edilmişdir.
• Məbədin ətrafında mərmərdən tikilmiş sütunlu revaklar və stoalar mövcud idi.
• I Attalos (M.Ö. 241-197) dövründə müxtəlif adak heykəlləri ilə bəzədilmiş və mühüm dini mərkəzə çevrilmişdir.

• Helenistik dövrün ən böyük və ən əhəmiyyətli sunaklarından biri hesab edilir.
• II Eumenes (M.Ö. 197-159) tərəfindən Tanrı Zeus üçün inşa edilmişdir.
• Sunax, gigantomaxiya (tanrılar və nəhənglər müharibəsi) səhnələrini təsvir edən kabartmaları ilə məşhurdur.
• 19-cu əsrdə alman arxeoloq Carl Humann tərəfindən aparılan qazıntılar nəticəsində sunaxın böyük hissəsi Berlindəki Pergamon Muzeyinə aparılmışdır.

• Dövrünün ən böyük kitabxanalarından biri olmuş və 200.000 cildlik əsərlərə ev sahibliyi etmişdir.
• İsgəndəriyyə (Aleksandria) və Antakya (Antiokheia) kitabxanaları ilə rəqabət aparmışdır.
• Parşömen istifadəsinin yayılmasına səbəb olmuş və Pergamonu mühüm elmi mərkəz kimi tanıtmışdır.
• Kitabxananın əsas binası Athena Məbədinə bitişik tikilmiş və daxili divarları kitab rəfləri üçün xüsusi olaraq düzəldilmişdir.

• Helenistik dünyanın ən dik yamaclı teatrı kimi tanınır.
• Təxminən 10.000 tamaşaçı tutumu ilə şəhərin sosial və mədəni həyatında mühüm rol oynamışdır.
• Teatr, Kral Saraylarına və dini tikililərə yaxın bir yerdə inşa edilmişdir.

^{Pergamon (Foto: Meryem Şentürk Çoban)}

• Attalos Xanədanı tərəfindən istifadə edilən saray kompleksləri, Akropolun ən yüksək nöqtələrində yerləşirdi.
• Bu kompleksdə kralın şəxsi otaqları, hərbi birliklər üçün sahələr və inzibati idarəetmə ofisləri mövcud idi.
• Sarayların yaxınlığında yerləşən gymnasion və agora, şəhərin idarəetmə və akademik mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərirdi.

Akropolun xaricində yerləşən Aşağı Şəhər, əhalinin yaşadığı və ticarət fəaliyyətlərinin aparıldığı bir bölgə olub, müxtəlif ictimai binaları və ticarət mərkəzlərini ehtiva edirdi. Bu ərazidə Gymnasion, Agora, Stadion və Demeter Məbədi kimi mühüm tikililər yerləşirdi.

• Antik dövrdə gənclərin həm fiziki, həm də intellektual təhsil aldıqları bir müəssisə idi.
• Helenistik dövrdə üç səviyyəli olaraq inşa edilmişdir:
• • Yuxarı səviyyədə ali təhsil verilən akademik mərkəz mövcud idi.
  • Orta və alt səviyyələr isə idman fəaliyyətləri üçün təşkil olunmuşdu.

• Şəhərin iqtisadi mərkəzi olan Agora, həm ticarət, həm də siyasi toplantılar üçün istifadə olunurdu.
• İki hissəyə ayrılmışdı: Aşağı Agora və Yuxarı Agora:
• • Aşağı Agora əsasən gündəlik ticarət fəaliyyətlərinə ev sahibliyi edirdi.
  • Yuxarı Agora idarəetmə binaları və rəsmi tədbirlər üçün istifadə olunurdu.

• Kənd təsərrüfatı və bərəkət tanrıçası Demeterə həsr olunmuş bu məbəd Helenistik dövrdə inşa edilmişdir.
• Məbədin müqəddəs sahəsi sütunlu revaklarla əhatə olunmuşdur.
• Aparılan arxeoloji qazıntılar, burada kənd təsərrüfatı və məhsul yığımı ilə bağlı müxtəlif dini ayinlərin keçirildiyini göstərmişdir.

M.Ö. 133-cü ildə Roma hakimiyyəti altına keçən Pergamon, Roma İmperiyasının Asiya Vilayətinin paytaxtı olmuş və Roma memarlığı prinsiplərinə uyğun olaraq genişləndirilmişdir.

• Roma dövründə ən böyük inkişafı göstərən tikililərdən biri Asklepion olmuşdur.
• Tibb tanrısı Asklepiosa həsr edilmiş bu kompleks, qədim dövrün ən mühüm tibb mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir.
• Burada su terapiyaları, bitki mənşəli dərmanlarla müalicə və cərrahi müdaxilələr kimi müxtəlif müalicə üsulları tətbiq olunurdu.

• Helenistik dövrdə inşa edilən teatr, Roma dövründə genişləndirilmiş və yenidən qurulmuşdur.
• Səhnə binasına yeni əlavələr edilmiş və oturacaq sahələri böyüdülərək teatr Romanın şoularına uyğun hala gətirilmişdir.

• Roma İmperatoru Trajanın şərəfinə inşa edilmiş bir məbəddir.
• Roma memarlıq üslubuna uyğun olaraq böyük mərmər bloklarla tikilmişdir.
• Teatr kompleksinə yaxın bir yerdə yerləşir və dövrün monumental memarlığını əks etdirir.

Pergamonun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatına, mədənçilik və ticarətə əsaslanırdı.

• Kaikos (Bakırçay) Vadisi boyunca uzanan bərəkətli torpaqlar, taxıl, üzüm, zeytun və meyvə istehsalına əlverişli idi.
• Bölgədəki mədən yataqları, xüsusilə qızıl, gümüş və mis ehtiyatları ilə zəngin idi və bu mədənlər Pergamonun iqtisadi gücünü artırmışdır.
• Seramik və ətir istehsalı Pergamonun ticarət fəaliyyətlərində mühüm yer tuturdu. Xüsusilə ətirlər, bölgədə yetişən aromatik bitkilərdən istehsal edilərək Aralıq dənizi bölgəsindəki müxtəlif şəhərlərə ixrac olunurdu.
• Pergamonu iqtisadi cəhətdən ön plana çıxaran digər bir faktor, şəhərdə istifadə edilən sikkə sistemi idi. Pergamonda gümüş və bürünc sikkələr basılmış və bu, şəhərin iqtisadi gücünün göstəricisi olmuşdur.

Helenistik və Roma dövrlərində Pergamon, yalnız siyasi və iqtisadi mərkəz deyil, eyni zamanda mühüm dini mərkəz idi. Şəhərdə bir çox məbəd və müqəddəs məkan inşa edilmiş, bu yerlər həm dini ayinlərin, həm də siyasi legitimliyin bir hissəsinə çevrilmişdir.

Athena Məbədi:

• Pergamonun ən mühüm dini tikililərindən biri olmuşdur.
• Məbədin ətrafında sütunlu qalereyalar və adak stelələri yerləşirdi.

Zeus Sunaxı:

• 19-cu əsrdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Berlinə aparılmışdır.
• Hazırda Pergamon Muzeyində sərgilənir.

Demeter Məbədi:

• Məbədin ətrafı sütunlu qalereyalarla əhatə olunmuşdur.
• Burada müxtəlif kənd təsərrüfatı festivalları təşkil edilmişdir.

Asklepion (Sağlamlıq və Şəfa Mərkəzi):

• Roma dövründə daha da inkişaf etmiş və şəfalı suları, su terapiyaları və cərrahi əməliyyatları ilə məşhur bir tibb mərkəzinə çevrilmişdir.
• Məşhur həkim Galen burada tibbi təhsil almış və elmi araşdırmalarını həyata keçirmişdir.

Helenistik və Roma dövrlərində Pergamon, sənət və mədəniyyət sahəsində ən inkişaf etmiş şəhərlərdən biri olmuşdur. Xüsusilə heykəltəraşlıq, kabartma sənəti və memarlıq sahələrində böyük nailiyyətlər əldə olunmuşdur.

^{Pergamon (Foto: Meryem Şentürk Çoban)}

• Helenistik dövrün ən mühüm sənət məktəblərindən biri hesab edilir.
• Heykəllərdə dramatik təsvirlər, güclü emosional ifadələr və dinamik kompozisiyalar istifadə olunmuşdur.
• Zeus Sunaxında yer alan kabartmalar, Pergamon sənətinin ən gözəl nümunələrindən biri sayılır.

• Pergamon inkişaf etmiş şəhər planlaması ilə seçilirdi.
• Teatr, gymnasion, agora və kitabxana kimi ictimai binalar, sənət və təhsilin inkişafına töhfə vermişdir.
• Pergamon Krallıq Kitabxanası, 200.000 cildlik kolleksiyası ilə Helenistik dövrün ən böyük kitabxanalarından biri olmuşdur.

• Pergamon Kitabxanasının inkişafı ilə birlikdə ədəbiyyat və elmi araşdırmalar böyük bir sürət qazanmışdır.
• Parşömen istehsalının inkişaf etdirilməsi, yazılı əsərlərin qorunmasını və çoxaldılmasını asanlaşdırmışdır.
• Helenistik dövrdə riyaziyyat, fəlsəfə və tibb sahələrində mühüm araşdırmalar aparılmış, Pergamon xüsusilə tibb sahəsində böyük nailiyyətlər əldə etmişdir.