Preveze Deniz Muharebesi

Preveze Deniz Muharebesi, 28 Eylül 1538 tarihinde Kaptan-ı Derya Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması ile Amiral Andrea Doria komutasındaki birleşik Haçlı donanması arasında gerçekleşen ve Akdeniz’deki nüfuz dengelerini etkileyen bir deniz savaşıdır.^【1】

16. yüzyılın başlarında Avrupa coğrafyası, İspanya Kralı ve Alman İmparatoru V. Charles ile Fransa Kralı I. François arasındaki güç mücadelesine sahne olmuştur. V. Charles 1516'da İspanya tahtına, 1519'da ise Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu tahtına çıkarak İspanya, Almanya, Napoli ve Sicilya üzerindeki hakimiyetiyle Avrupa’da geniş bir nüfuz alanı oluştururken, Osmanlı Devleti Doğu Akdeniz’den başlayarak etkisini Batı Akdeniz’e doğru genişletme politikası izlemiştir.^【2】

Fransa ile diplomatik yakınlaşmanın ilk adımı ise Fransız tarafından atılmıştır. Pavia Muharebesi'nde esir düşen I. François'nın serbest bırakılması için annesi Louise Savoia'nın, İstanbul'daki Fransız elçisi Jean Frangipiani aracılığıyla Kanuni Sultan Süleyman'a yaptığı ricadan doğan temaslar 1534 yılında Osmanlı-Fransız ittifakına dönüşmüştür. Kanuni Sultan Süleyman bu yakınlaşmayı, V. Charles'ın Fransa'yı ele geçirmesi hâlinde Avrupa'da tek güç hâline geleceği ve bunun Osmanlı Devleti için büyük tehlike oluşturacağı değerlendirmesiyle desteklemiştir.^【3】

İspanya'nın Kuzey Afrika kıyılarındaki hâkimiyet çabası, Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgedeki yerel unsurlara destek vermesiyle karşılanmıştır. Yelkenli gemilerin gelişimiyle birlikte Akdeniz'deki denizcilik faaliyetleri kıyı denizciliğinden açık deniz mücadelesine doğru evrilmiş; İspanya'nın Kuzey Afrika kıyılarında kurduğu baskıya karşı Oruç Reis ve kardeşi Hızır Reis, yani Barbaros Hayreddin Paşa, bölgede faaliyet göstermişlerdir.

^{Preveze Deniz Muharebesini Temsil Eden Görsel (}Ohannes Umed Behzad⁾

Kuzey Afrika'daki askerî ve siyasi faaliyetleriyle öne çıkan Barbaros Hayreddin Paşa, 1517'de ağabeyi Oruç Reis ile birlikte Cezayir'i ele geçirerek burada İspanya'ya karşı mücadele eden bir Türk idaresi kurmuştur.^【4】

1473 doğumlu olan ve denizciliği Oruç Reis'in yanında öğrenip onun bütün seferlerine katılan Barbaros Hayreddin Paşa, ağabeyinin 10 Ekim 1518'de şehit düşmesi üzerine Cezayir'in yönetimini devralmış, 15 Mayıs 1519'da Osmanlı Devleti'nin hizmetine girerek Cezayir beylerbeyiliğine getirilmiştir.^【5】 1520'de İspanyollara kaptırdığı şehri 1525'te yeniden ele geçirmiştir.^【6】 Bu dönemde kendisine önce Fransa Kralı I. François, ardından V. Charles tarafından yapılan hizmet tekliflerini reddetmiştir.^【7】 Altı yabancı dil bilen ve meteorolojik koşulları çok iyi değerlendiren Barbaros Hayreddin Paşa'nın denizciliğe bakışı, kendisine atfedilen "Akdeniz'e egemen olan dünyaya egemen olur" ve "Büyük gemi, büyük top" sözlerinde özetlenmektedir.^【8】

Kanuni Sultan Süleyman'ın, Koron kuşatması sırasında düşman ikmalinin kesilememesi üzerine İstanbul'a çağırdığı Barbaros Hayreddin Paşa'nın Kaptan-ı Deryalığa getirilmesi, divandaki bazı vezirlerin itirazlarına rağmen Sadrazam İbrahim Paşa'nın padişahı ikna etmesiyle mümkün olmuştur.^【9】 On sekiz amiraliyle 27 Aralık 1533'te İstanbul'a gelen Barbaros Hayreddin Paşa, gelişinden altmış sekiz gün sonra, 6 Nisan 1534'te bu göreve atanmıştır.^【10】 1 Ağustos 1534'te seksen dört savaş ve yirmi nakliye gemisiyle çıktığı seferde 22 Ağustos 1534'te Tunus'u ele geçirmiş, böylece Cezayir ile Osmanlı toprakları arasında stratejik bağlantı kurulmuştur.^【11】

1534'te kurulan Osmanlı-Fransız ittifakı ve V. Charles'ın İtalya üzerindeki nüfuzunu güçlendirme çabaları, Osmanlı Devleti'ni Batı Akdeniz'e yönelik askerî faaliyetlerini artırmaya yöneltmiştir. Bu çerçevede Osmanlı donanması 1537 yılında İtalya'nın Pulya bölgesine ve ardından Korfu Adası'na seferler düzenlemiştir.

Osmanlı kuvvetleri 23 Temmuz 1537 tarihinde Pulya'ya asker çıkarmış; bu esnada Venedik donanmasının Osmanlı nakliye gemilerine saldırması üzerine Osmanlı birlikleri 25 Ağustos 1537'de Korfu Adası'nı kuşatma altına almıştır. Ancak mevsim dışı yağan şiddetli yağmurlar ve San Angelo Kalesi'nin gösterdiği direniş nedeniyle Kanuni Sultan Süleyman 6 Eylül 1537'de kuşatmanın kaldırılmasına karar vermiştir. ^【12】

Korfu kuşatmasının kaldırılmasının ardından Kanuni Sultan Süleyman, Barbaros Hayreddin Paşa'ya İyon ve Ege denizlerindeki Venedik adalarına yönelik bir harekât için izin vermiştir. Eylül-kasım 1537 tarihleri arasında Kiklad ve Kuzey Sporad takımadalarına bağlı Paros, Antiparos, Tinos, Kythera, Aegina, Kea, Syros, Skyros, Patmos ve Stampalia gibi 25 Venedik adası Osmanlı denetimine geçmiştir.^【13】 Nakşa (Naxos) Dukalığı ise Osmanlı Devleti'ne yıllık 5.000 düka altın vergi ödemeyi kabul etmiştir.^【14】 Bu harekâtla Osmanlı Devleti'nin Ege Denizi'ndeki denetimi belirgin biçimde artmış, Barbaros Hayreddin Paşa 22 Kasım 1537'de İstanbul'a dönmüştür.^【15】

Barbaros Hayreddin Paşa'nın 1537 sonunda Kiklad ve Kuzey Sporad adaları ile Nakşa Dukalığı'nı Osmanlı denetimine katması üzerine, kaybettiği adaları geri kazanma arayışında olan Venedik Cumhuriyeti, tarafsızlığını bırakarak İspanya ve Papalık ile Osmanlı Devleti'ne karşı ittifak arayışına yönelmiştir.^【16】

^{Preveze ve Çevresinin Coğrafi Konumunu Gösteren Harita (}Europeana⁾

Osmanlı İmparatorluğu'nun denizlerdeki sınırlarını genişletmesini önlemek amacıyla Papa III. Paolo'nun girişimleriyle Hristiyan devletler arasında diplomatik görüşmeler başlatılmıştır.^【17】 Şubat 1538'de Vatikan'da bir araya gelen kardinaller, Birleşik Haçlı Donanması'nın kurulmasına karar vermiştir.

1538 yılında İspanya, Venedik, Papalık, Ceneviz, Portekiz ve Malta Şövalyelerinin katılımıyla bir Haçlı donanması oluşturulmuş, ittifaka bu devletlerin yanı sıra Avusturya da katılmıştır.^【18】

Papa III. Paolo'nun arabuluculuğunda Roma'da İspanya ve Venedik elçileri arasında yürütülen görüşmelerde dört temel konuda anlaşmazlık ortaya çıkmıştır: donanmanın başkomutanının belirlenmesi, harekâtın hedefleri, savaş harcamalarının paylaşımı ve elde edilecek ganimetin bölüşümü.^【19】

Hedef, üyeler arasındaki ayrılık konusunda en belirgin noktaydı: Venedik, Ege ve Doğu Akdeniz'deki kaybettiği kolonileri geri almayı ve Osmanlı donanmasının bu bölgede etkisizleştirilmesini öncelikli hedef olarak görürken, V. Charles İspanya ve İtalya kıyılarının güvenliği için Kuzey Afrika'ya, özellikle Cezayir'e yönelik bir operasyonu savunmaktaydı.^【20】 Uzun süren tartışmalardan kesin bir sonuç alınamaması üzerine taraflar geçici bir uzlaşıya varmış; harekâtın öncelikli hedefinin Osmanlı donanmasının imha edilmesi olmasına, nihai hedefin ise savaşın seyrine göre daha sonra belirlenmesine karar verilmiştir. ^【21】

Komuta meselesinde İspanya elçisi başkomutanlığa Andrea Doria'yı önermiş; Doria'nın Barbaros Hayreddin Paşa ile gizli bir anlaşma yapmış olabileceğinden şüphelenen Venedik bu öneriye başlangıçta karşı çıkmış, ancak kendi adayını dayatmak yerine başkomutanın yanına bir Papalık, bir Venedik ve bir İspanyol amiralinden oluşan bir savaş meclisinin eklenmesini ve kararların bu meclisin onayıyla alınmasını şart koşmuştur; varılan uzlaşı üzerine birleşik gücün komutanlığına Cenevizli Amiral Andrea Doria getirilmiştir.^【22】 Donanmanın masraflarının üçte biri Venedik, altıda biri Papalık, yarısı ise İspanya tarafından karşılanmıştır.^【23】

Ganimet paylaşımı konusunda ise en büyük askerî katkıyı sağlayan İspanya Kralı V. Charles, İstanbul'un ele geçirilmesi halinde burada bir 'Doğu İmparatorluğu' kurma hakkını talep etmiş, Papalık bazı ayrıcalıklara sahip olmayı istemiş, Venedik ise kaybettiği kolonilerin geri verilmesiyle yetinmeyi kabul ederek anlaşmazlık bu şekilde karara bağlanmıştır.^【24】

Kutsal İttifak'ın kuruluş görüşmeleri sürdüğü sırada Osmanlı tarafında da 1537-1538 kışından beri devam eden bir donanma inşa faaliyeti mevcuttu; bu faaliyet ittifaka karşı sonradan başlatılmış özel bir seferberlik değil, Barbaros Hayreddin Paşa'nın önceden yürüttüğü rutin bir hazırlığın devamıydı.

^{Yekta Topsal, Preveze Deniz Muharebesi, 20. yüzyıl, Tuval Üzerine Yağlıboya Eseri (}Karatepe, 2011⁾

Osmanlı tarafının Kutsal İttifak görüşmelerinden hangi tarihte ve hangi istihbarat kanalıyla haberdar olduğunu açık biçimde belirtmemektedir; ancak Avrupa siyasetini yakından izleyen Barbaros Hayreddin Paşa'nın, Roma'daki ittifak müzakerelerinden genel hatlarıyla haberdar olduğu kabul edilmektedir. Nitekim bu tersane faaliyeti 1537-1538 kışında, yani Kutsal İttifak'ın Şubat 1538'de kurulmasından önce başlamıştı; bu kronoloji, hazırlığın ittifaka bir tepki olarak sonradan tasarlanmadığını göstermektedir. Bu hazırlığın niteliği konusunda kaynaklar arasında vurgu farkı bulunmaktadır: Büyüktuğrul, tersane faaliyetini 1537-1538 kışından itibaren süregelen bir hazırlık olarak, Kutsal İttifak'ın kuruluşuyla ilişkilendirmeksizin aktarmaktadır.^【25】 Buna karşılık MSÜ Deniz Harp Enstitüsü'nün çalışması aynı dönemi, Haçlı ittifak bloğunun tersaneleri ile Osmanlı tersaneleri arasında "zamana karşı bir yarış" olarak tanımlamaktadır.^【26】

Bu dönemde İstanbul, İzmit, Gemlik, Gelibolu ve Çanakkale tersanelerinde bazı kaynaklara göre 150'ye varan sayıda gemi inşa ve teçhiz edilmekteydi.^【27】 Sadrazam Ayas Paşa'nın deniz işlerinden uzak duruşu bu hazırlığı güçleştiren tek etkendi; asıl zorluk gemilerin teçhizinde değil, gemici ve kürekçi teminindeydi.^【28】 Denize açılırken Barbaros Hayreddin Paşa, tersanelerde teçhiz edilmekte olan gemilerin idaresini Kocaeli Sancak Beyi Ali Bey'e bırakmıştır.^【29】

Kürekçi tedarikinde sadrazamın savaş esirlerini kullanma önerisine karşı çıkan Barbaros Hayreddin Paşa, donanmanın manevra kabiliyeti ve disiplini açısından tecrübeli ve maaşlı kürekçilerin istihdam edilmesi gerektiğinde ısrar etmiş ve bu talebini kabul ettirmiştir.

Hindistan'daki Gücerat Sultanı Bahadır Şah'ın Portekizlilere karşı Osmanlı'dan yardım istemesi üzerine, Hint Okyanusu'na gönderilecek filonun masraflarını karşılamak amacıyla Mısır'a gönderilen Gücerat Hazinesi'nin İstanbul'a nakledilmesi gerekmiştir.^【30】 Bu görev Salih Reis'e verilmiştir.

^{Anonim, Osmanlı Donanması’nın Bir Deniz Savaşı, 19. Yüzyılın İkinci Yarısı, Tuval Üzerine Yağlıboya Eseri (}R. Işık Yayla⁾

Andrea Doria'nın söz konusu hazineyi ele geçirmek amacıyla Girit sularında beklediği haberinin alınması üzerine, Barbaros Hayreddin Paşa donanma inşasının tamamlanmasını beklemeden 40 kadırga ve 3.000 yeniçeriyle 7 Haziran 1538'de İstanbul'dan denize açılmıştır.^【31】 Bu erken çıkışta belirleyici olan etken, Kutsal İttifak'ın kuruluş haberinden çok söz konusu istihbarat olmuştur.^【32】 Barbaros Hayreddin Paşa, Kuzey Sporad adalarından İşkatoz'u (Skiathos) ele geçirerek burayı bir harekât üssüne dönüştürmüştür.

İstanbul'dan Kocaeli Sancakbeyi Ali Bey komutasında gelen doksan yeni kadırga ile Mısır'dan dönen Salih Reis'in filosu, Eğriboz ve İşkatoz açıklarında ana donanmaya katılmış; Turgut Reis de emrindeki akıncı gemileriyle donanmaya dahil olmuştur.

İki donanma arasında nicelik ve gemi tipleri bakımından farklılıklar bulunmaktaydı. Haçlı donanması, 140'ı kalyon ve 168'i kadırga olmak üzere toplam 308 savaş gemisinden oluşmaktaydı. Bu filonun 2.594 topu ve yaklaşık 60.000 askeri mevcuttu.^【33】 Osmanlı donanması ise 122 kadırga, 366 top ve 20.000 askerden meydana gelmekteydi.^【34】 Haçlı kuvvetleri yüksek ateş gücüne sahip ve rüzgârla hareket eden kalyonlara dayanırken; Osmanlı kuvvetleri rüzgârsız koşullarda da kürekle hareket edebilen ve manevra imkânı bulunan kadırgaları kullanmaktaydı.

Müttefik donanmasındaki kalyon ve karaka tipi gemiler yüksek bordalı, yelkenle hareket eden ve yan taraflarında çok sayıda top barındıran ağır tonajlı platformlardı; Osmanlı donanması ise tamamen kadırga tipi, kürekle hareket edebilen, rüzgârdan bağımsız manevra yapabilen ve baş kısmında uzun menzilli toplar bulunduran sığ su gemilerinden meydana gelmekteydi.

Taraf donanmaların asker, gemi ve teçhizat kapasitelerine ilişkin kuvvet mukayesesi aşağıdaki tabloda detaylandırılmıştır:

Arta (Narda) Körfezi, girişindeki Preveze Boğazı'nın sığ ve dar yapısı nedeniyle büyük ve ağır tonajlı yelkenli gemilerin, yani kalyonların girişine elverişli olmayan bir topoğrafyaya sahipti. Bu coğrafi yapı, Osmanlı donanmasına körfez içinde korunaklı bir liman imkânı sağlarken, Müttefik donanmasını açık denizde beklemeye veya karadan kuşatmaya zorlamıştır.

Haçlı donanması 1538 yılının eylül ayında Korfu Adası'nda toplanarak güneye ilerlemiş ve Narda Körfezi'nin girişinde yer alan Preveze Kalesi'ni kuşatmıştır. Ancak Korfu'da toplanma sürecinde çeşitli gecikmeler yaşanmıştır. Papalık Amirali Marco Grimani, Venedikli amiralden habersiz biçimde Preveze Kalesi'ne karadan bir saldırı düzenlemiş, fakat üç gün süren bu kuşatma girişimi Osmanlı kuvvetlerince püskürtülmüştür.

^{Naci Kalmukoğlu, Preveze Deniz Muharebesi, 20. yüzyıl, Tuval Üzerine Yağlıboya Eseri (}Dostal, 2013⁾

Haçlı donanmasının Preveze Kalesi'ni kuşattığı haberini alan Barbaros Hayreddin Paşa, bulunduğu Eğriboz'dan derhal ayrılarak Preveze'ye doğru hareket etmiş ve Turgut Reis komutasındaki 20 gemilik bir öncü keşif birliğini yolun ilerisine göndermiştir. Turgut Reis, Zenta açıklarında kırk gemilik bir Haçlı filosuyla karşılaşmış ve durumu Modon'da bulunan Barbaros Hayreddin Paşa'ya bildirmiştir; buna karşılık karşılaştığı bu Haçlı filosu da Preveze'ye giderek Andrea Doria'yı Osmanlı ana donanmasının yaklaşmakta olduğu haberiyle uyarmıştır. Bu haber üzerine Andrea Doria, kuşatmayı kaldırarak donanmasını Korfu'ya çekmiştir. ^【35】

Barbaros Hayreddin Paşa ise Preveze Kalesi'nin Haçlı kuvvetlerince tahrip edilmesine karşılık Kefalonya adasını yağmalamış, ardından 24 Eylül 1538'de Preveze Kalesi'ne ulaşarak kaleyi onarıp tahkim etmiş ve körfez içinde hazır durumda beklemeye başlamıştır.

Osmanlı komuta kademesinde 25 Eylül 1538'de toplanan savaş meclisinde Yeniçeri Ağası Sinan Paşa ve bazı sancakbeyleri, Haçlı donanmasının sayıca üstünlüğü nedeniyle donanmanın körfez içinde kalarak kara desteğiyle savunma yapmasını teklif etmişlerdir. Barbaros Hayreddin Paşa ise donanmanın körfezde sıkışmasının risk oluşturacağını belirterek askerî harekâtın açık denizde yürütülmesi yönünde karar almıştır.^【36】

Haçlı tarafında ise müttefikler arasında komuta ve strateji hususunda görüş ayrılıkları yaşanmıştır. Amiral Andrea Doria açık deniz savaşından kaçınma eğiliminde olup Osmanlıları bulundukları konumdan çıkarmak amacıyla İnebahtı veya Modon gibi başka kalelere saldırmayı planlamaktaydı; ancak Papalık ve Venedik amirallerinin ısrarı ve donanmasının sayısal üstünlüğüne duyduğu güven neticesinde açık denizde savaşmayı kabul etmiştir.^【37】

Donanmalar 28 Eylül 1538 tarihinde Preveze açıklarında karşı karşıya gelmiştir. Osmanlı donanması o sabah körfezden dışarı çıkarak altı mil açıkta hilal düzeni almıştır.^【38】 Bu düzende merkezde Barbaros Hayreddin Paşa, sağ kanatta Salih Reis, sol kanatta Seydi Ali Reis ve arka hatta ihtiyat kuvveti olarak Turgut Reis konumlanmıştır.^【39】 Merkezde Barbaros Hayreddin Paşa'nın yanı sıra oğlu Hasan Reis de yer almıştır.

Müttefik donanmasında Andrea Doria ilk başta Venedik donanmasını en ön safa yerleştirmiş, ancak Amiral Capello'nun buna itiraz ederek hattı bozması üzerine düzen değiştirilmiştir; yeni düzende ön hatta Bondulmier'in büyük Venedik kalyonu dahil ağır kalyonlar, ikinci hatta kadırgalar, üçüncü hatta ise nakliye ve destek gemileri konumlandırılmıştır.

Savaşın başlangıcında güneyden esen rüzgâr Haçlı kalyonlarına hareket imkânı sağlamış, ancak rüzgârın kesilmesiyle yelkenli gemilerin manevra kabiliyeti sınırlanmıştır. Rüzgârın düşman lehine esmesi karşısında endişeye kapılan Barbaros Hayreddin Paşa, askerinin manevi gücünü artırmak amacıyla, bazı kaynaklara göre Kur'an-ı Kerim'den Şûrâ Suresi'nin 33. ve Ahzâb Suresi'nin 9. ayetlerini yazdırarak denize bıraktırmıştır.^【40】

Osmanlı kadırgaları, hareket kabiliyeti düşen Haçlı kalyonlarının kısa menzilli toplarının erişim alanı dışında kalarak uzun menzilli atışlarla müdahalede bulunmuştur. Rüzgârın tamamen kesilmesiyle ön safta bulunan yelkenli kalyonlar hareketsiz kalmış ve kısa menzilli topların atışları Osmanlı gemilerine ulaşmadan denize düşmüştür; buna karşılık kürek gücüyle ilerleyen Osmanlı kadırgaları baş kısımlarındaki uzun menzilli toplarla kalyonları hedef alarak ağır hasar vermiştir. ^【41】

^{Tunuslu İbrahim, Preveze Zaferi,1867, Kâğıt Üzerine Suluboya Eseri (}Aksaray, 2004⁾

Osmanlı kuvvetleri ön saftaki kalyon hattını yararak Andrea Doria'nın komutasındaki merkeze doğru ilerlemiştir. Turgut Reis komutasındaki ihtiyat kuvvetlerinin çevirme manevrasıyla Haçlı donanması iki taraflı baskı altına alınmıştır. Kalyonların hasar görmesi üzerine Andrea Doria, ikinci saftaki kadırgalarla sağ ve sol kanatlardan kuşatma manevrasına girişmiş; Barbaros Hayreddin Paşa bu harekete Turgut Reis komutasındaki ihtiyat filosuyla karşılık vererek Haçlı kadırgalarını arkadan ve yandan çapraz ateşe almıştır. ^【42】

İki ateş arasında kalan ve komuta koordinasyonu bozulan Haçlı donanması ağır hasar görmüştür. Andrea Doria donanmasını gece şartlarından faydalanarak Korfu yönüne doğru çekmiştir. Doria, gün batımına doğru fenerlerini söndürerek geri çekilme kararı almış; Osmanlı donanması ise gelişen fırtınanın da etkisiyle takibi sonlandırarak Avlonya veya Ayamavra'ya dönmüştür.^【43】

Beş saat süren muharebe sonucunda Haçlı donanması 128 savaş gemisi kaybetmiştir;^【44】 bunlardan 29 gemi Osmanlı kuvvetleri tarafından ele geçirilmiştir.^【45】 Preveze önlerindeki savaşta yaklaşık 3.000 Haçlı askeri esir edilmiştir. Bunun yanı sıra 1538 yılı boyunca Doğu Akdeniz (Mısır, İskenderiye, Girit, Kıbrıs, Dimyad, Reşid) genelinde yürütülen operasyonlarda 697 nefer esir alınmıştır. Bu muharebe ve operasyonların ardından Osmanlı Devleti Akdeniz'deki askerî ve siyasi konumunu pekiştirmiştir.^【46】

Preveze Deniz Muharebesi ve 1538 yılı boyunca Doğu Akdeniz genelinde Mısır, İskenderiye, Girit, Kıbrıs, Dimyat ve Reşid iskelelerinde Fransız, Venedik ve diğer Haçlı unsurlarına karşı yürütülen askeri harekâtlar neticesinde yüksek miktarda maddi ganimet ele geçirilmiştir.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde bulunan Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi 4919/1 numaralı ve 29 Mayıs 1538 (Hicri 29.12.944) tarihli defter kayıtlarına göre; Mısır Gönüllüleri, Mısır Tüfenkçileri, kale dizdarları ve garipler bölüklerinin mücadelesiyle zapt edilen tüm ganimetler, İslam hukukundaki beşten bir (humus) devlet payı kuralı uyarınca kayıt altına alınarak hazine-i amire adına nakledilmiştir.^【47】

Defter kayıtlarından derlenen ve devlet kasasına devredilen nakit para, ticari emtia, değerli kumaş ve mücevherat dökümü aşağıdaki tablolarda detaylandırılmıştır:^【48】

Aynı arşiv kayıtlarına göre, kervansaraylar, mavnalar ve tüccar gemilerinden ele geçirilen kumaş, baharat ve nakdî değerlerin yanı sıra, Dimyad ve İskenderiye açıklarında aralarında Venedik Balyosu (Elçisi) Marko Nemigrad'ın da bulunduğu 697 Hristiyan esir alınarak Mısır ve İskenderiye zindanlarında kontrol altına alınmıştır.^【49】

Preveze Deniz Muharebesi, deniz savaşlarında gemi ve asker sayısı kadar lojistik düzenin, sevk-idare yeteneğinin ve taktiksel manevraların etkisini gösteren bir örnek niteliğindedir. Osmanlı İmparatorluğu bu muharebe ile kara gücünün yanı sıra Akdeniz bölgesinde etkin bir deniz gücü olduğunu ortaya koymuştur.^【50】

Muharebede elde edilen askeri sonuç, 1540 tarihli Osmanlı-Venedik Ahidnâmesi ile diplomatik ve hukuki zemine oturtulmuştur; 1571 yılındaki İnebahtı Muharebesi'ne kadar geçen otuz üç yıllık süre boyunca Müttefik Avrupa devletleri Osmanlı donanmasına karşı yeni bir birleşik deniz gücü oluşturamamıştır.^【51】

Kutsal Roma Cermen İmparatoru V. Charles'ın Akdeniz ve Avrupa üzerindeki hakimiyet kurma stratejisi başarısızlığa uğramış, İspanya'nın baskısı altında kalan Fransa Kralı I. François ile Osmanlı Devleti arasındaki siyasi ve askeri iş birliği derinleşmiştir. Ege ve Doğu Akdeniz'deki kolonilerini kaybeden Venedik ise deniz ticaretini sürdürebilmek adına Osmanlı Devleti ile barışçıl ilişkiler yürütme politikasına dönmüş ve uzun bir süre Osmanlı karşıtı ittifakların dışında kalmıştır.^【52】

28 Eylül 1538 tarihinde gerçekleşen deniz muharebesinin ardından Hristiyan ittifak kanadında ciddi siyasi ve askeri krizler baş göstermiştir. Papa III. Paolo'nun girişimleriyle İspanya, Venedik, Papalık, Ceneviz ve Malta Şövalyeleri arasında kurulan Kutsal İttifak, muharebe sahasındaki uyumsuzluklar ve komutanlar arasındaki güven eksikliği sebebiyle işlevselliğini yitirmiştir.^【53】 Muharebe esnasında Cenevizli Amiral Andrea Doria'nın manevraları ve Venedik gemilerini ön safta yalnız bıraktığı yönündeki değerlendirmeler, müttefikler arasında karşılıklı suçlamalara ve protestolara yol açmıştır.

Venedik Senatosu, İspanya Kralı ve Kutsal Roma Cermen İmparatoru V. Charles'ın Venedik'in deniz gücünü zayıflatma amacı taşıdığını ve ittifakın Venedik'in Akdeniz'deki çıkarlarına hizmet etmediğini değerlendirmiştir. İttifakın sürdürülemeyeceğini gören Venedikli senatörler, Osmanlı Devleti ile tek taraflı (münferit) barış müzakerelerini başlatmak üzere diplomatik temas arayışına girmişlerdir.^【54】

Preveze'den çekilen Andrea Doria, donanmasındaki yıpranmış morali telafi etmek amacıyla 27 Ekim 1538'de Kotor Körfezi'nde bulunan Osmanlı kontrolündeki Nova (Castello Nuovo / Herceg Novi) Kalesi'ne saldırmış ve burayı İspanyol denetimine almıştır. Ancak Barbaros Hayreddin Paşa, 1539 yazında 155 gemi ve karadan Hüsrev Paşa komutasındaki birliklerle kaleyi kuşatmış, 7 Ağustos 1539 (bazı kaynaklara göre 10 Ağustos) tarihinde Nova Kalesi'ni yeniden Osmanlı topraklarına katmıştır.^【55】

^{Osman Nuri Paşa, Preveze Deniz Zaferi, Tuval Üzerine Yağlıboya Eseri (}R. Işık Yayla⁾

Yapılan ittifak antlaşması gereği ele geçirilen toprakların Venedik kontrolüne bırakılması gerekirken, Andrea Doria kaleye 6.000 kişilik İspanyol garnizonu yerleştirerek burayı İspanya egemenliğine devretmiştir.^【56】İspanya'nın Venedik haklarını hiçe sayarak kale üzerindeki egemenliği tek taraflı olarak üstlenmesi, Venedik ile İspanya arasındaki diplomatik köprüleri tamamen atmıştır. Nova Kalesi'nin durumu, Kutsal İttifak'ın fiilen çökmesine zemin hazırlamış ve Venedik'i Osmanlı Devleti ile uzun süreli barış görüşmeleri yürütmeye mecbur bırakmıştır.

Muharebenin deniz harp tarihindeki yeri, 19. yüzyıl ve sonrasında Osmanlı ve Avrupa resim sanatına da yansımıştır. İspanyol ressam Vicente Urrabieta (1859), Hovhannes Umed Behzad (1866), Osman Nuri Paşa ve Giovanni della Tolla (1888) gibi sanatçıların tuvallerinde bu olay işlenmiştir.^【57】

^{Vicente Urrabieta, 1538 Preveze Deniz Savaşı’nda Machin de Munguia’nı Öne Çıkarttığı Eser (}N.D. Karabelas⁾

Tablolarda genellikle muharebenin şiddeti, kalyonlardan yükselen dumanlar ve merkez kadırgada ayakta resmedilen Barbaros Hayreddin Paşa ile kollarını açmış durumdaki Andrea Doria figürleri detaylı biçimde tasvir edilmiştir.^【58】

Konunun resim sanatındaki en erken örneği, Urrabieta'nın 1859 tarihli litografisidir; ancak burada savaşın belgelenmesinden çok, Haçlı donanmasına mensup Machín de Munguía adlı bir kaptanın kahramanlığı öne çıkarılmıştır.^【59】

Osmanlı tuval resminde temanın ilk uygulayıcılarından biri, bir dönem Sultan Abdülaziz'in saray ressamlığını yapmış Ermeni asıllı sanatçı Hovhannes Umed Behzad'dır (1809-1874). 1866 tarihli eserinde, kadırganın ucunda kılıcıyla düşmana yönelen Hayreddin Paşa merkezi figür olarak resmedilirken, yanı başındaki kalyonun ucunda Andrea Doria kollarını açmış, teslimiyet jestiyle betimlenmiştir.^【60】

^{Hovhannes Umed Behzad, Preveze Deniz Zaferi, 1866, Tuval Üzerine Yağlıboya Eseri (}Aksaray, 2004⁾

Behzad'ın tablosuna büyük benzerlik gösteren bir diğer eser, Türk resim sanatında tuval resmine geçişin öncülerinden Osman Nuri Paşa'ya (1825-1903) aittir. Behzad ile aynı dönemde Sultan Abdülaziz'e yaverlik yapmış olan sanatçının bu eseri, kesin bir tarih taşımasa da 1866-1867 yıllarına tarihlendirilmekte olup, bilinen bir Türk ressamın fırçasından çıkan en erken tarihli Osmanlı savaş tablosu olarak kabul edilmektedir.^【61】

Aynı kompozisyon şeması, suluboya tekniğiyle Tunuslu İbrahim tarafından 1867'de tekrarlanmış, 1907 yılında ise Asker Ressamlar Kuşağı'ndan Hasan Cemalettin tarafından daha mat bir renk paletiyle yeniden ele alınmıştır.^【62】

Giovanni della Tolla'nın (1845-1935) 1888 tarihli eserinde ise diğer örneklerden farklı olarak, coğrafi bir belge niteliği taşıması amacıyla kompozisyonun arka fonuna Preveze'deki Bouka Kalesi'ne yer verilmiştir.^【63】 Ancak Osmanlı-Venedik Savaşları (1684-1699) sırasında Preveze'nin Osmanlı topraklarından çıkışını konu alan çağdaş tablolarda kalenin farklı bir topografyayla resmedilmiş olması, della Tolla'nın tasvirinin gerçekçi olmaktan çok işlevsel bir kaygı taşıdığını düşündürmektedir.

^{Hasan Cemalettin, Preveze Deniz Savaşı, 1907, Tuval Üzerine Yağlıboya Eseri (}Aksaray, 2004⁾

Preveze tasvirlerindeki üslup, 20. yüzyılın ilk yarısından itibaren değişmeye başlamıştır. Kalmuk Türklerinden Naci Kalmukoğlu'nun (1896-1956) eserinde, Rus Akademik resim geleneğinin etkili ışık kullanımı ve lekesel düzenlemeleriyle savaş hâlâ tüm şiddetiyle sürerken tasvir edilmiştir.^【64】

Asker Ressamlar Kuşağı'ndan Yekta Topsal (d. 1906) ise sahneyi daha durgun ve sisli bir atmosferle resmetmiştir; bu eserin kompozisyon düzeni, Millî Saraylar Resim Müzesi'nde "Osmanlı Donanması'nın Bir Deniz Savaşı" adıyla kayıtlı 19. yüzyıl sonuna tarihli anonim bir tabloyla birebir örtüşmekte, bu da söz konusu anonim eserin de Preveze Deniz Zaferi'ni konu aldığına işaret etmektedir.^【65】

Genel olarak bakıldığında, Preveze temalı tablolar ortak bir ikonografik kalıp etrafında şekillenmiştir: zafer kazanan Barbaros Hayreddin Paşa kahraman olarak öne çıkarılırken, mağlup Andrea Doria da saygın bir figür olarak resmedilmiştir. Bu ikili temsil, Osmanlı deniz gücünün üstünlüğünü hem askerî hem simgesel düzeyde görselleştiren, 19. yüzyıl ortasından 20. yüzyıla uzanan bir resim geleneği oluşturmuştur.^【66】