Ana YazarÜlfet GÖRGÜLÜ13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0003-1056-825X

Kudüs’ün İslam dininde sahip olduğu derin manevi anlam, tarih boyunca birçok Sufi şahsiyetle bağlar kurulmasına zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda, tasavvufun en önemli kadın figürlerinden biri olan Râbia el-Adeviyye’nin de Kudüs ile manevi düzlemde özdeşleştirildiği ve bu kadim şehirle arasında bir irtibat tesis edildiği söylenebilir. Tam ismi Ümmü’l-Hayr Râbia bt. İsmâil el-Adeviyye el-Kaysiyye’dir. Râbia, hicri 95 veya 98 yılında Basra’da dünyaya gelmiştir. Ailesinin dördüncü kızı olması dolayısıyla kendisine Arapça dördüncü anlamına gelen Râbia ismi verilmiştir (Küçük & Ceyhan, 2007: 380). Anne ve babasının vefatından sonra Râbia ablalarıyla yaşamaya başlamıştır. Basra’da yaşanan kıtlık sonucunda kardeşlerinin her birinin başka yerlere dağılmasıyla Râbia, zalim bir kişi tarafından köle olarak satın alınmıştır. Ağır ve meşakkatli işlerde çalıştırılarak çeşitli eziyetlere maruz bırakılmış, bu süreçte kendini ibadete adamıştır. Rivayete göre efendisi, bir gece ibadet halinde iken onun yakarışını duyarak uyanmış, odasının nurla dolu olduğunu görünce bundan etkilenerek Râbia’yı azat etmiştir. Hürriyetine kavuşan Râbia bir süre sonra hacca gitmiş, ardından züht hayatına yönelmiştir. Kendisine yapılan evlilik tekliflerini de ilahi aşkı gölgelemesi ve züht hayatından uzaklaşma endişesi ile geri çevirmiştir. Hiç evlenmemiş olması, iffet ve takva sahibi oluşu nedeniyle Feridüddin Attar, Râbia’dan “Hz. Meryem’in naibi” olarak bahsetmiştir (Attar, 2015: 110-124). Devrinin erkek ve kadın pek çok sufisi kendisinden feyz almak üzere onunla görüşmüştür. İbrahim b. Edhem, Zünnûn el-Mısrî, Süfyan es-Sevrî, Şakik-i Belhî, Mâlik b. Dinar, Muâze el-Adeviyye, Meryem el-Basriyye ve Leyla el-Kaysiyye gibi isimler bunlar arasında zikredilebilir (Küçük & Ceyhan, 2007: 381).Râbiatü’l-Adeviyye’nin h. 180 veya 185 yılında Basra’da vefat ettiği ve buraya defnedildiği kaynaklarda yer almaktadır (Küçük & Ceyhan, 2007: 381). Başka bir rivayete göre ise Kudüs’te vefat ettiği kabul edilmektedir【1】 (Mehmet Zihni Efendi, 1982: 276). Nitekim Zeytindağı’nda Râbia’ya atfedilen ve Kudüs’ün ziyaretgâhları arasında yer alan bir türbe bulunmaktadır. Ancak Ömer Rıza Doğrul söz konusu türbenin Râbia’ya ait olmadığını, burada Dımaşk’lı Râbia bt. İsmâil isimli başka bir hanımın defnedildiğini, ancak şöhretinden dolayı zamanla bu makamın Râbia el-Adeviyye’ye nispet edildiğini kaydetmektedir (Doğrul, 1976: 216).Râbia el-Adeviyye’nin Kudüs ile doğrudan bir bağı olduğuna dair tarihî kaynaklarda net ve güvenilir bilgiler bulunmamaktadır. Dolayısıyla bu türbenin gerçekten ona ait olduğu tarihî ve ilmî olarak teyit edilmiş değildir. İslâm tarihçileri ve klasik Sufi kaynaklar onun hayatının büyük ölçüde Basra merkezli geçtiğini belirtir. Ölüm yeri olarak da genellikle Basra kabul edilir. Ancak Kudüs’ün manevî önemi nedeniyle, halk tarafından Râbia gibi meşhur bir tasavvufi şahsiyetin bu şehirle arasında sembolik bir bağ kurulmuş olduğu söylenebilir. Günümüzde de söz konusu makam hem Kudüs’te yaşayan Filistinlilerin hem dışarıdan gelen Müslümanların ziyaretine önem verdikleri bir yer olma özelliğini taşımaktadır. Bu yönüyle de türbenin, halk inanışının temel bir parçası olarak Müslümanların aynı duygu atmosferinde bir araya gelmelerine ve birlik şuurunu diri tutmalarına katkı sağladığı ifade edilebilir.Okuma ÖnerileriArslan, Ahmet (2023). “İlk Zâhidlerden Riyâh b. Amr el-Kaysî Hakkındaki Zındıklık ve Râbia el-Adeviyye ile Evliliği İddiaları Üzerine Bir Değerlendirme”. Sufiyye, (15), 169-192. Smith, Margaret (2007). Bir Kadın Sufi: Rabia, çev.: Özlem Eraydın. İstanbul: İnsan Yayınları. Taftazânî, E. (2001). “Zühd Hareketinin Tasavvufa Dönüşüm Süreci -Rabiatü’l-Adeviyye Örneği”. Ekev Akademi Dergisi, 3 (1), 107-114. Tan, M. Nedim (2020). Bir Dinî İdealin İfade Biçimleri: Râbia el-Adeviyye’den Kalanlar. İstanbul: Pinhan Yayıncılık.