Rogeryan Terapi

Rogeryan terapi, Amerikalı psikolog Carl Ransom Rogers'ın 1940'lı yıllardan itibaren geliştirdiği hümanistik psikoterapi kuramı ve buna dayalı klinik uygulama biçimidir. Yaklaşım, insanın doğası gereği olumlu psikolojik işlevselliğe yöneldiği; danışanın kendi yaşamının uzmanı olduğu ve terapinin genel yönünü belirlediği; terapistin ise yorumlayıcı ya da mekanik bir tutum yerine yönlendirici olmayan bir konum aldığı öncülüne dayanır.^【1】

Kuramın ayırt edici özelliği, terapötik değişimi belirli tekniklere değil, terapistin ilişki içindeki tutumsal niteliklerine bağlamasıdır. Rogers bu tutumları 1957'de altı koşullu bir önerme hâlinde biçimlendirmiş, böylece yalnızca kendi ekolünü değil, psikoterapi araştırmalarının bütün bir kuşağını yönlendiren bir çerçeve ortaya koymuştur.

Yaklaşımın adlandırılması, Rogers'ın kuramsal vurgusundaki kaymalarla birlikte değişmiştir. İngilizcedeki non-directive, client-centered ve person-centered terimlerinin birbirini izlemesi, kuramın sırasıyla yönlendirmeme ilkesine, danışanın öznelliğine ve nihayet terapi dışı alanlara genişleyen "kişi" kavramına yaptığı vurguyu yansıtır.

^{Rogeryan Terapiyi Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Türkçe yazında bu adlandırmaların karşılıkları eşanlamlı biçimde dolaşımdadır; kurucusuna atfen kullanılan "Rogeryan terapi" tanımlaması da aynı bütünü karşılar. Sosyal hizmet yazınında yaklaşımın muhatabı, "danışan", "hizmet alan" veya "bakım gören" kavramlarını karşılayacak biçimde "müracaatçı" terimiyle anılabilmektedir.^【2】

Rogers'ın çalışmalarını başlattığı 1940'lı yıllar, psikolojide psikanalitik, davranışçı ve hümanistik yaklaşımların ekol hâline geldiği bir dönemdir. Dönemin terapi anlayışında terapist etkin ve baskın taraf, danışan ise ikincil konumdadır; terapist her açıdan güçlü bir yönlendirici olarak danışan adına en doğru kararları veren kişi sayılır.

Rogers, "danışan için en iyiyi danışmanın bilebileceği" anlayışına tepki göstererek bugün birey merkezli yaklaşım olarak bilinen kuramını biçimlendirmiştir.^【3】 Yöntemi, davranışların ya da bilinçdışı dürtülerin yorumlanması yerine yansıtıcı dinleme, empati ve kabul üzerine kuruludur ve dönemin baskın kuramlarından belirgin biçimde ayrılır.

Yaklaşımın gelişimi dört aşamada ele alınır. Birincisi, 1940'lara denk gelen ve terapiye ilişkin fikrî temellerin atıldığı gelişimsel evre'dir. İkincisi, 1950'lere karşılık gelen yönlendirici olmayan evre'dir; Rogers bu dönemde Danışan Merkezli Terapi (1951) adlı kitabıyla yaklaşımını "danışan merkezli terapi" olarak yeniden adlandırmıştır. Üçüncüsü, 1960'ları kapsayan danışandan hız alan evre'dir; terapi için gereken koşullar bu dönemde ortaya konmuş, yaklaşım eğitim ve karşılaşma grupları temelinde geliştirilmiştir.

^{Dörtlü Gelişim Evresini Temsil Eden Görsel Şema (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Sonuncusu, 1980'lerde başlayan kişi merkezli evre'dir; yaklaşım eğitim, endüstri ve grup çatışmalarının çözümü ile dünya barışına katkı hedefiyle genişletilmiş, Rogers bu doğrultuda on üç ülkeden yöneticilerin katıldığı Viyana Barış Projesi (1985) ile Moskova Barış Seminerleri serisini (1986) düzenlemiştir.^【4】

1960'larda yaklaşım, bütün bireylerin kendini gerçekleştirmeye yönelik doğal bir eğilim taşıdığını savunan insan potansiyeli hareketi ile yakından ilişkilenmiştir.

Rogers'ın 1957'de yayımlanan formülasyonu, kişi merkezli yaklaşımın sonraki elli yıllık seyrini önceden içeren bir metin sayılır. Dokuz sayfalık bu metin; izleyen on yılda geliştirilen süreç denklemini, 1970'lerin başına kadar alanı belirleyen araştırma programını, bir kuşağın yardım becerileri eğitiminin çekirdek müfredatını, terapist tekniği ile terapi ekolleri, danışan bireysel farklılıkları ve tanı gibi yerleşik kabullerin reddini, yaklaşımın toplumsal gündemini ve 1970'lerin sonundan itibaren yinelenen eleştirilere konu olan iddialarını birlikte barındırır.^【5】

Metnin geniş yankı bulmasının nedeni, koşulları herhangi bir ekole bağlamadan sunmasıdır; doğurduğu araştırma gövdesi de bu yüzden danışan merkezli terapinin kendisini değil, koşulların her yaklaşımdaki varlığını ölçmeye yönelmiştir. Ne var ki açıklayıcı malzeme ve kuramsal bağlamdan yoksun bırakılan bu ifade, mekanik biçimde izlenecek bir kurallar dizisi ya da yüzeysel ilkeler bütünü olarak yorumlanmaya elverişli hâle gelmiş; söz konusu yorum kişi merkezli terapinin sonraki gelişimi açısından zararlı olduğu belirtilmektedir.^【6】

Rogers, Freud'un geliştirdiği yapısal modelin katılığına ve insan doğası görüşüne eleştiri yöneltir; id kavramının kişinin insan olma yönlerini yok saydığını ve insanı basit yapılı bir canlı olarak ele aldığını savunur. Oysa insan düşünme, karar verme ve değerlendirme gibi diğer türlerden ayrışan özelliklere sahiptir ve yıkıcılık potansiyeli bulunsa da olumsuzlukların ortaya çıkışı genellikle içsel değil dışsal etkenler nedeniyledir. Bu görüşe göre insan doğası gereği iyidir; özgürdür ve bilince sahiptir; istemesi hâlinde duygu, düşünce ve davranışlarını olumlu yönde değiştirebilir. Özgür irade, seçim ve kişisel sorumluluk, kuramın bu nedenle vazgeçilmez bileşenleridir.^【7】

Kişiler dış dünyayı algılar, anlamlandırır ve deneyimler; benlik ise bu algı, anlam ve deneyimlerin kaynaşmış hâlidir. Benlik oluşumu süreçlerden meydana gelir, değişken ve gelişkendir; kişi yaşamında önemli gördüğü kişilerce saygıyla desteklenirse benliğine ilişkin algısı gelişir. İdeal benlik ise kişinin ulaşmayı istediği hedef benliktir ve gerçek yaşamda sahip olmadığı fakat olmayı arzuladığı olumlu özellikleri içerir. Mevcut benlik ile ideal benlik arasındaki fark büyüdükçe uyumsuzluk artar ve sağlıksız bir kendilik doğar; iki benlik arasındaki uyumu yakalamak yaklaşımın nihai hedefidir.^【8】

Kurama göre insanları olumlu yönde motive eden tek itici güç kendini gerçekleştirme eğilimidir. İnsanî gelişim potansiyeli sınırsız kabul edilir; bu eğilimi taşıyan kişilerde olgunlaşma, özgürleşme ve gelişme kapasiteleri mevcuttur ve yaşamın amacı, yetenek-kapasite-potansiyel üçgeninde kişinin olabileceği en iyi konuma gelmesidir. Bununla birlikte eğilim koşulsuz işlemez: birey ancak kendisi için önemli olan bir kişiyle ilişkisinde içtenlik, empati, saygı ve koşulsuz olumlu kabul alabildiğinde kendini yönetme, düzenleme ve kontrol etme potansiyeline sahip olur. Psikolojik problemlerin tümü, gerçekleştirme eğiliminin engellenmesinden kaynaklanır.^【9】 Bu önerme kuramın terapi anlayışının çekirdeğini oluşturur: terapötik koşullar bir değişim tekniği değil, engellenmiş doğal bir eğilimin önünü açan ilişkisel ortamdır.

Uyumsuzluk (incongruence), kuramın temel yapı taşlarındandır ve organizmanın fiilî deneyimi ile bireyin bu deneyimi temsil ettiği ölçüde benlik tasarımı arasındaki tutarsızlığa işaret eder. Sınavlara ve üniversiteye ilişkin köklü bir yetersizlik korkusu yaşayan bir öğrencide bu korku benlik kavramıyla çeliştiği için, farkındalıkta çarpıtılmış biçimde binada merdiven çıkmaya yönelik anlamsız bir korku olarak temsil edilir.^【10】

Birey böyle bir uyumsuzluğun farkında değilse yalnızca kaygı ve dağılma olasılığına karşı incinebilir durumdadır; uyumsuzluğu belli belirsiz algıladığında ise kaygı olarak bilinen gerilim durumu ortaya çıkar. Uyumsuzluğun keskin biçimde algılanması gerekmez; tehdit edici olarak ayırt edilmesi, yani "algı-altı" düzeyde sezilmesi yeterlidir.^【11】

Benlik algısıyla tutarsız her deneyim tehdit sayıldığından kişi baş etme stratejisi olarak savunmalar üretir; en sık kullanılanlar inkâr ve çarpıtmadır. İnkârda deneyim hiç yaşanmamışçasına reddedilirken, çarpıtmada deneyim benlikle uyumlu olacak biçimde yeniden düzenlenir. Danışanı terapiye yönelten şey de kaygının kendisi ya da kaygı karşısındaki bu incinmişliktir.^【12】

Organizmik değer verme, organizmanın sahip olduğu deneyimlere değer biçme, yani yaşantıları kabullenme ve onlara saygı gösterme sürecidir. Kişiler yaşamı sürdürmeye yarayan deneyimlerini olumlu, ilerlemeyi engelleyen deneyimlerini olumsuz olarak nitelendirir; bu süreçler doğuştan gelir. Saygı ise tüm insanların ortak ihtiyacıdır ve yaşam boyu sürer; kişinin benlik saygısı hem kendisine atfettiği değerden hem de çevreden gördüğü değerden etkilenir.^【13】

Yapıcı kişilik değişiminin gerçekleşmesi için aşağıdaki koşulların var olması ve bir süre devam etmesi gerekir:

1. Psikolojik temas: İki kişi psikolojik temas hâlindedir.
2. Danışanın uyumsuzluğu: Danışan olarak adlandırılan birinci kişi, incinebilir veya kaygılı olmak üzere bir uyumsuzluk durumundadır.
3. Terapistin kongrüansı: Terapist olarak adlandırılan ikinci kişi, ilişki içinde uyumlu ya da bütünleşmiştir.
4. Koşulsuz olumlu kabul: Terapist danışana yönelik koşulsuz olumlu kabul deneyimler.
5. Empatik anlayış: Terapist, danışanın içsel referans çerçevesine ilişkin empatik bir anlayış deneyimler ve bu deneyimi danışana iletmeye çalışır.
6. Danışanın algısı: Terapistin empatik anlayışı ve koşulsuz olumlu kabulünün danışana iletilmesi asgari düzeyde başarılmıştır.

Bu altı koşul dışında başka hiçbir koşul gerekli değildir; koşullar var olup bir süre devam ettiğinde bu yeterlidir ve yapıcı kişilik değişimi süreci izleyecektir.^【14】

Psikolojik Temas: Birinci koşul asgari bir ilişkinin varlığını şart koşar; anlamlı olumlu kişilik değişiminin bir ilişki dışında gerçekleşmediği hipotez olarak öne sürülür. Kastedilen yalnızca iki kişinin bir dereceye kadar temasta olması, her birinin diğerinin deneyim alanında algılanan bir fark yaratmasıdır. Koşul o denli yalındır ki, izleyenlerden ayırmak üzere bir varsayım ya da ön koşul olarak etiketlenmesi uygun olabilir.^【15】

^{Rogeryan Terapiyi Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Danışanın Uyumsuzluğu: İkinci koşul, danışanın devam eden probleminin çözümü için kendi isteğiyle başvurmasını da içerir; tedaviye zorlama, birey merkezli terapinin anlayışına aykırıdır.^【16】

Terapistin Kongrüansı: Üçüncü koşul, terapistin bu ilişkinin sınırları içinde uyumlu, içten ve bütünleşmiş bir kişi olmasıdır; yani fiilî deneyiminin kendi farkındalığında doğru biçimde temsil edilmesi, bilerek ya da bilmeyerek bir cephe sunmanın karşıtıdır.

Terapistin yaşamının her alanında bu bütünlüğü sergileyen bir örnek kişi olması gerekli ve olanaklı değildir; bu ilişkinin bu saatinde doğru biçimde kendisi olması yeterlidir. Koşul, "bu danışandan korkuyorum" ya da "dikkatim kendi sorunlarıma odaklandığı için onu güçlükle dinleyebiliyorum" gibi psikoterapi için ideal sayılmayan hâlleri de kapsar; terapist bu duyguları farkındalığından kapatmıyorsa koşul karşılanmıştır.

Amaç terapistin kendi duygularını dile getirmesi değil, öncelikle danışanı kendisi hakkında yanıltmamasıdır; duygular izleyen iki koşulun önünde engel oluşturuyorsa terapist bunları bir meslektaşı ya da süpervizörüyle konuşma yoluna gidebilir.^【17】

Koşulsuz Olumlu Kabul: Dördüncü koşul, terapistin danışanın deneyiminin her yönünü o danışanın bir parçası olarak sıcak biçimde kabullenmesidir. Kabulün koşulu yoktur; "yalnızca şöyle ya da böyle olursan seni severim" duygusu bulunmaz. Kavram, seçici değerlendirici tutumun karşı kutbunda yer alır ve danışanın olumsuz, "kötü", acı verici, korkulu, savunmacı, anormal duygularının ifadesine, olumlu ve olgun duygularının ifadesine gösterilen kadar kabul göstermeyi içerir. Bu, danışana yönelik bir "değer verme"dir; ancak sahiplenici biçimde ya da terapistin kendi ihtiyaçlarını doyuracak şekilde değil, danışanı kendi duygularına ve deneyimlerine sahip olma izni bulunan ayrı bir kişi olarak önemsemek anlamına gelir.^【18】

Rogers, ifadenin mutlak, "ya hep ya hiç" nitelikli bir eğilim gibi işitilmesi bakımından talihsiz olabileceğini; tümüyle koşulsuz bir olumlu kabulün kuram dışında var olamayacağını; etkili terapistin danışanla temasının pek çok anında koşulsuz olumlu kabul, zaman zaman ise yalnızca koşullu olumlu kabul deneyimlediğini bir dipnotta açıkça belirtir.^【19】

Empati: Beşinci koşul, terapistin danışanın kendi deneyimine ilişkin farkındalığını doğru ve empatik biçimde anlamasıdır. Empati burada, danışanın özel dünyasını sanki kendininmiş gibi duyumsamak, ancak "sanki" niteliğini hiçbir zaman yitirmemek olarak tanımlanır: danışanın öfkesini, korkusunu ya da şaşkınlığını sanki kendininmiş gibi duyumsamak, fakat kendi öfkenin, korkunun ya da şaşkınlığın buna karışmasına izin vermemek.

Danışanın dünyası terapiste bu denli açık olduğunda terapist, danışanca açıkça bilinen şeye ilişkin anlayışını iletebildiği gibi, danışanın güçlükle farkında olduğu anlamları da dile getirebilir.^【20】

Empati ile sempatinin karıştırılmaması gerekir: sempati terapötik olmayan bir duygu biçimiyken empati, süreci danışanın gözleriyle gören profesyonel bir yetkinliktir.^【21】

Danışanın Algısı: Altıncı koşul, danışanın terapistin kendisi için deneyimlediği kabul ve empatiyi asgari düzeyde algılamasıdır. Bu tutumların bir ölçüde iletilmesi başarılmamışsa, söz konusu tutumlar danışan açısından ilişkide var olmuş sayılmaz ve terapötik süreç başlatılamaz.^【22】Birinci koşul dışındaki beş koşul derece derece değişebilir; koşullar ne ölçüde sağlanırsa terapi de o ölçüde başarılı olur.^【23】

Koşulların her biri için en az bir işlemsel tanımlama yolu önerilmiştir; amaç, ideal olarak bulunması gereken belirsiz nitelikler değil, dönemin teknolojisiyle bile kaba biçimde ölçülebilir koşullar sunulduğunu göstermektir. Danışanın uyumsuzluğu, bireyin kendisiyle ilgili maddeleri Q-sıralaması (kişiyi betimleyen bir dizi ifadenin, kendisine en çok uyandan en az uyana doğru, önceden belirlenmiş bir dağılıma göre sıralandığı ölçme tekniği) yoluyla dizmesi ile klinisyenin yansıtıcı testlere dayanarak yaptığı bağımsız sıralama arasındaki korelasyonla; terapistin kongrüansı ise terapistin kendi algısına dayalı sıralaması ile görüşmeyi izleyen yargıçların sıralaması arasındaki korelasyonla ölçülebilir.^【24】

Kuram bilinçli olarak bir "eğer-o hâlde" olgusu biçiminde kurulmuş, dinamiklerin bilinmesinin hipotezleri sınamak için zorunlu olmadığı savunulmuştur; hidroklorik asit ile sodyum hidroksitin karışımından tuz ve su elde edilmesi, sonucu büyüye ya da modern kimya kuramına bağlamaktan bağımsız olarak gerçekleşir.^【25】

Bu çerçeveden şu hipotezler türer: altı koşul mevcutsa yapıcı kişilik değişimi gerçekleşecek, koşullardan biri ya da birkaçı yoksa gerçekleşmeyecektir. Yalnızca birinci koşul iki değerlidir; kalan beşi derece derece bulunduğundan, sınanması en kolay hipotez, ikinciden altıncıya kadar olan koşulların derecesi arttıkça değişimin daha belirgin olacağıdır.^【26】

Formülasyonun kapsamı, içerdikleri kadar dışarıda bıraktıklarıyla da belirlenir. Koşullar danışan tipine göre değişmez; nevrotiklerle bir, psikotiklerle başka türlü çalışıldığı yolundaki yaygın klinik kanının aksine, psikoterapinin temel koşulları tek bir örüntü hâlinde var olur.

Koşullar yalnızca danışan merkezli terapi için değil, klasik psikanalizden Adlerci psikoterapiye kadar yapıcı kişilik değişiminin gerçekleştiği herhangi bir durum için geçerlidir. Psikoterapi, gündelik yaşamdaki tüm ilişkilerden türsel olarak farklı özel bir ilişki de değildir; birçok iyi dostluk kısa anlar için de olsa altı koşulu karşılar.

Terapistten psikolojik, psikiyatrik, tıbbi ya da dinî özel bir entelektüel meslek bilgisi talep edilmez; üçüncü, dördüncü ve beşinci koşullar entelektüel bilgi değil deneyim nitelikleridir ve edinilecekse deneyimsel bir eğitimle edinilmelidir.^【27】

Danışana ilişkin doğru bir psikolojik tanı da psikoterapi için gerekli görülmez. Tanının psikoterapinin zorunlu ön aşaması olarak savunulması, bunun büyük ölçüde zaman kaybı olduğunun kabulüne karşı koruyucu bir seçenek bile olabilir. Tanısal bilginin tek işlevsel yararı, bazı terapistlerin bu bilgi olmaksızın ilişkide kendilerini güvende hissedememeleri, dolayısıyla empatik olamamaları ve koşulsuz kabul deneyimleyememeleridir.^【28】

Bu çerçevede terapi teknikleri, yalnızca koşullardan birini yerine getirmenin kanalı olarak hizmet ettikleri ölçüde önem taşır. Danışan merkezli terapinin "duyguların yansıtılması" tekniği bile terapinin zorunlu bir koşulu değildir; yalnızca terapistin duyarlı bir empatiyi ve koşulsuz olumlu kabulü ilettiği bir kanal sağladığı ölçüde işlev görür. Aynı biçimde yorumlama, serbest çağrışım, rüya çözümlemesi, aktarım çözümlemesi, hipnoz ve telkin de başlı başına bir değer taşımaz; her biri temel koşulların iletildiği bir kanala dönüşebileceği gibi, tersine varsayılan koşullarla keskin biçimde çelişen tutumları da iletebilir.

Duygu, terapistin empati yoksunluğunu iletecek biçimde "yansıtılabilir"; yorum, terapistin son derece koşullu kabulünü gösterecek biçimde sunulabilir.^【29】

Yazında en çok tartışılan öge, hiçbir başka koşulun gerekli olmadığını bildiren son paragraftır. Üç terapist tutumsal koşulunun çekirdek koşulların "yeterliliği" ve buna karşılık gelen yönlendirmeme ilkesi, kişi merkezli topluluk içindeki ayrışmanın günümüzde de eksen noktasıdır.^【30】

Terapinin başarısı için anahtar sayılan üç terapist tutumu -doğru empati, kongrüans ve koşulsuz olumlu kabul- yazında "çekirdek koşullar" olarak anılır.^【31】Kuramsal düzeyde tutum olarak tanımlanan bu koşulların seans içinde nasıl görünür hâle geldiği ayrı bir konudur.

Doğru empati uygulamada etkin dinlemeyi, danışanın duygu ve düşüncelerine dikkatle eğilmeyi ve hastanın özel dünyasına ilişkin doğru bir anlayışı seans boyunca iletmeyi kapsar. Bunu ifade etmenin yararlı bir tekniği, danışanın söylediğinin içeriğinden çok ardındaki duyguyu başka sözcüklerle anlatma veya özetleme anlamına gelen yansıtmadır; bu aynı zamanda danışanların duygularını bir başkasının ağzından yeniden duyduktan sonra işlemelerine olanak tanır.^【32】

^{Rogeryan Terapiyi Temsil Eden Görsel (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Empatinin gerçekleşebilmesi için terapistin öncelikle kendisine ilişkin farkındalığının gelişmiş olması gerekir; aksi hâlde terapi başarısız seyreder.^【33】

Kongrüans seans düzeyinde, terapistin duygu ve düşüncelerini saydam biçimde iletmesi ve mesleki bir cephenin ardına saklanmamasıdır. Terapistler duygusal tepkilerini danışanlarıyla paylaşabilir; ancak kendi kişisel sorunlarını paylaşmamalı ve odağı herhangi bir biçimde kendilerine kaydırmamalıdır.^【34】

Koşulsuz olumlu kabul, kabul edildiği duygusunu ileten sıcak bir ortamın yaratılmasıdır; danışanın görüşleri ne denli alışılmadık olursa olsun yargı, onay ya da onaylamama sinyali verilmez. Bu, danışanın doğal savunmalarını bırakmasına, duygularını serbestçe ifade etmesine ve kendi keşif sürecini kendi belirlediği biçimde yönlendirmesine imkân tanıyabilir.^【35】 Belirleyici olan, danışanın söylediklerinden ya da söylemediklerinden bağımsız olarak kabul gördüğünü hissetmesidir.^【36】

Rogers'ın sonraki formülasyonunda empati, diğerinin özel algısal dünyasına girmek, bu kişinin içinde akan değişen hissedilen anlamlara an be an duyarlı olmak ve kişinin güçlükle farkında olduğu anlamları sezmek olarak tarif edilir.^【37】

Bu tarifin araştırmaya dönük karşılığı üç perspektifli bir ayrımdır: terapistinki (empatik rezonans), gözlemcininki (ifade edilmiş empati) ve danışanınki (alınan empati).

Rogers 1957'de danışanların terapist kolaylaştırıcı koşullarına ilişkin algılarının terapötik sonucu yordadığını öne sürdüğünden, danışan algılarını ölçen Barrett-Lennard İlişki Envanteri fiilen bu hipotezin işlemsel tanımı işlevini görür. ^【38】Üç perspektife dördüncü bir kategori olarak, terapist ile danışanın danışana ilişkin algıları arasındaki örtüşme biçiminde tanımlanan empatik doğruluk eklenir.^【39】

Ölçüm düzeyindeki başlıca güçlük, çekirdek koşulların birbirinden ayrıştırılamamasıdır. Danışan algısına dayalı ölçümlerde empati, kongrüansla .62 ve olumlu kabulle .53 düzeyinde ilişkilidir; ölçek puanlarının faktör çözümlemesinde tipik olarak tek bir genel faktör belirir ve empati bu faktöre kongrüans ile olumlu kabulle birlikte yüklenir. Danışanların empati algıları, dolayısıyla diğer ilişki etkenlerine ilişkin algılarından net biçimde ayrışmaz.^【40】

Terapistin işlevi, sansürsüz bir kendini keşfe elverişli alan sağlamaktır. Danışan duygularını keşfettikçe kendisine ilişkin daha berrak bir algı kazanır ve bu, psikolojik büyümeye yol açar.

Terapist, yansıtma ve dikkatle açıklayıcı sorular yoluyla danışanın kendini anlamasını artırmaya çalışır, öğüt vermez; danışanın kendisini en iyi tanıyan kişi olduğu, dolayısıyla uygulanabilir çözümlerin ancak ondan gelebileceği varsayımıyla işler.

Terapistten gelen yönlendirme, kişinin güçlüklerine ilişkin çözümlerin dışarıda yattığı düşüncesini pekiştirebilir. Kendini keşif ve danışanın değerinin pekiştirilmesi yoluyla yaklaşım, benlik saygısını artırmayı, karar verme sürecine duyulan güveni güçlendirmeyi ve kararların sonuçlarıyla baş etme kapasitesini yükseltmeyi hedefler. Süreci yönlendiren danışan, uyum sağlayan ise terapisttir; terapide asıl belirleyici olan, terapistin iyi bir dinleyici olma yetkinliğidir.^【41】

Danışanların terapötik değişim sürecinde geçirdiği yedi dönüşüm aşaması tanımlanmıştır. Birinci aşama katılık aşamasıdır; danışan değişime ihtiyaç duyup duymadığına ilişkin farkındalık taşımaz, katıdır ve dirençlidir, genellikle terapiye gelmez ya da geldiyse dışsal bir etkiyle oradadır. İkinci aşama açılma aşamasıdır; katılık göreli olarak azalmıştır, ancak danışan problemlerinin kaynağına dışsal etkileri koyar ve duygularını anlamlandırmada başarısızdır. Üçüncü aşamada danışan benliğine ilişkin yaşantıları ifade etmeye başlar, fakat bunu cansız bir varlıktan söz ediyormuş gibi yapar ve şimdi-buradadan uzaktır. Dördüncü aşamada duygular dile getirilir ve katılık aşılır; inkâr ve çarpıtma sıklıkla sürse de danışan daha fazla sorumluluk almaya başlamıştır. Beşinci aşama organizmik ifade aşamasıdır; danışan değişim ve büyümeyi hisseder, "gerçek ben" olabilmek için tümüyle istek duymaya başlar ve yaşamına dair kararları kendisi alır. Altıncı aşamada yaşantılar benlikle bütünleşir, kendini gerçekleştirme sağlanır, inkâr ve çarpıtma bırakılır. Yedinci ve son aşama özbiliş aşamasıdır; danışan bütünüyle işlevseldir, terapi sürecinde edindiklerini gündelik yaşamına kolayca uygulayabilir ve benlik bütünlüğü sağlanmıştır.^【42】

Altı koşul sağlanır ve yedi aşama tamamlanırsa terapi başarıyla sonuçlanır; böylece uyumlu, her olumsuzlukta savunma mekanizmalarına başvurmayan, deneyimlemeye açık, kendisini koşulsuz kabul eden ve farkındalık sahibi "tam işlevsel insan" ortaya çıkar.^【43】

Birey merkezli yaklaşım, müracaatçıya karşı tutumu ve yaklaşım tarzı bakımından sosyal hizmetin "müracaatçının biricikliği" ilkesiyle örtüşür; empati, saygı, kişi onuru, uyum, müracaatçının olduğu yerden başlama ve kendi kaderini tayin hakkı (self-determinasyon) gibi ilkeler bakımından da sosyal hizmet müdahalelerini güçlendirir. Sosyal hizmet mesleği de birey merkezli yaklaşım gibi iletişim ve etkileşim üzerine temellenir; kişileri kendi yaşamlarına ilişkin süreçlere ve kararlara dâhil etmek her iki alanın da nihai hedefidir.^【44】

Yaklaşımın sosyal hizmet görüşmelerindeki işleyişi vaka düzeyinde de örneklendirilmiştir. Çocuğunun davranış sorunları nedeniyle başvuran bir müracaatçının, ilk öykü sonrasında değişim basamaklarından üçüncüsünde -benliğe ilişkin yaşantılarını ifade eden, ancak şimdi-buradadan uzak duran ve kendi aktörlüğünü reddeden konumda olduğu saptanmıştır.

Uzmanın dışarıdan yönlendirme yerine doğru soruların müracaatçının kendi kaynaklarında bulunduğunu iletmesi, müracaatçının kaygısının asıl kaynağını fark etmesini sağlamış; süreç sonunda duygularını rahatlıkla ifade edebilen, kendisini ve çocuğunu koşulsuz kabul eden tutarlı bir konuma gelmesiyle son aşama olan özbilişin gerçekleştiği değerlendirilmiştir.^【45】

Rogeryan terapinin ampirik değerlendirmesi, doğrudan bu terapi biçimini konu alan çalışmaların azlığı nedeniyle kapsamları örtüşmeyen üç ayrı kanıt gövdesinden derlenmek zorundadır.

Bunlardan ilki, Rogers'ın öne sürdüğü koşulların empati ve olumlu kabul gibi her kuramsal yönelimden terapide sonuçla ilişkisini inceler; dolayısıyla Rogeryan terapinin değil, Rogeryan hipotezin sınanmasıdır.

İkincisi, kişi merkezli terapinin de içinde yer aldığı hümanistik-deneyimsel psikoterapiler (HEP) şemsiyesini değerlendirir; bu şemsiye yönlendirici olmayan danışmanlık ve kişi merkezli terapinin yanı sıra süreç-deneyimsel ve duygu odaklı terapiyi de kapsadığından, bulgular yalnızca Rogeryan uygulamaya atfedilemez.

Üçüncüsü, "yönlendirici olmayan destekleyici terapi" adı altındaki çalışmalardan oluşur; ancak bu terapi türünün göreli olarak yetersiz tanımlanması ve denemelerde tercih edilen aday tedavinin kontrol koşulu olarak kullanılması, uygulanan müdahalenin niteliğini düşürmekte ve karşılaştırılan tedaviler arasındaki dengeyi tartışmalı kılmaktadır.^【46】

Bu durumda terapistler en uygun tedaviyi uygulamamış olabilir, araştırmacının belirli bir terapiye bağlılığı sonuçları çarpıtabilir ve terapinin tanımlanış ile uygulanış biçimleri çalışmadan çalışmaya değişebilir.^【47】 Aşağıdaki bulgular bu ayrımlar gözetilerek okunmalıdır.

Terapist empatisi ile terapi sonucu arasındaki ilişki, toplam 6.138 danışanı kapsayan 82 örneklemde r = .28 düzeyindedir (%95 güven aralığı .23–.33; d = .58'e eşdeğer). Bu değer, empatinin terapi sonucundaki varyansın yaklaşık %9'unu açıkladığı ve etkinin, bireysel terapide ittifak ile sonuç arasındaki ilişkiyle (d = .57) aynı mertebede olduğu anlamına gelir; empati tipik olarak özgül tedavi yöntemlerinden daha fazla sonuç varyansı açıklamaktadır.^【48】

^{Çekirdek Koşulları Temsil Eden Görsel Şema (Yapay Zeka İle Oluşturulmuştur)}

Bulgu Rogeryan kuram açısından iki yönlü okunabilir. Bir yandan ilişki kuramsal yönelime göre anlamlı biçimde değişmez; bu, koşulların ekol-üstü olduğu savını destekler niteliktedir.^【49】 Öte yandan ölçüm perspektifleri arasındaki fark anlamlıdır: Rogers'ın hipotezinin doğrudan sınanması sayılan danışan algısı ölçümleri sonucu en iyi yordamış (r = .27), bunu gözlemci (.21) ve terapist (.19) ölçümleri izlemiş, buna karşılık empatik doğruluk ölçümleri sonuçla ilişkisiz bulunmuştur (.01, anlamsız).^【50】

Son bulgu, terapistlerin danışanın kendi görüşlerini doğru tahmin etmesinin etkili olduğuna dair bir kanıt bulunmadığını göstermekte; bu doğrultuda empatinin alçakgönüllülükle sunulması ve düzeltilmeye açık tutulması önerilmektedir. Etkinin heterojenliği yüksektir (I² = %72) ve bu, empatinin bireyselleştirilmesi gereğine işaret eder: kimi kırılgan danışanlar olağan empati ifadelerini müdahaleci, kimi düşmanca danışanlar ise fazla yönlendirici bulabilir.^【51】

Yönlendirici olmayan ve destekleyici terapinin yetişkin depresyonunda etkili, ancak diğer terapi biçimlerinden daha az etkili olduğu yönündeki bulgular, araştırmacı bağlılığı denetlendiğinde ortadan kalkmaktadır; bu düzeltme, son on yılın üç ayrı sentezinde de aynı sonucu vermiştir.

Orta ve ağır depresyonun tedavisinde kişi merkezli deneyimsel terapi (PCET) ile bilişsel-davranışçı terapiyi (BDT) karşılaştıran randomize non-inferiyorite denemesi, İngiltere'nin ulusal psikolojik terapi hizmeti içinde 2014–2018 arasında yürütülmüştür.

Beş yüz on katılımcının randomize edildiği çalışmada (PCET n=254; BDT n=256), altıncı ayda PCET tedavi etme niyeti popülasyonunda BDT'ye non-inferiyor bulunmuştur: ortalama PHQ-9 puanı PCET grubunda 12,74, BDT grubunda 13,25 olarak ölçülmüş, düzeltilmiş ortalama fark −0,35'te kalmıştır (%95 GA −1,53 ile 0,84). On ikinci ayda ise BDT lehine anlamlı bir fark ortaya çıkmış (1,73; %95 GA 0,26–3,19) ve güven aralığı önceden belirlenmiş 2 puanlık sınırı aşmıştır. Bulgular, kısa dönem sonuçların iyileştirilmesi bakımından kişi merkezli terapinin eğitimine ve sunumuna yatırımın sürdürülmesi gereğine işaret etmekle birlikte, uzun dönemde yaklaşımın bilişsel-davranışçı terapiye kıyasla daha az etkili olabileceğini düşündürmektedir.^【52】

Deneme, kişi merkezli bir terapinin ulusal ölçekli bir hizmet içinde randomize koşullarda sınandığı ilk örnektir. Depresyon tedavisinde bireysel hümanistik-deneyimsel terapileri konu alan on yedi randomize kontrollü çalışmanın sentezi tabloyu genişletir. Tedavi sonunda bu terapilerin depresyon sonuçları olağan tedavi kontrollerinden anlamlı biçimde daha iyidir (g = 0,41; %95 GA 0,18–0,65; n = 735); ortalama dokuz aylık izlemde ise fark anlamsızlaşır (g = 0,14; %95 GA −0,30 ile 0,58; n = 631).^【53】

Alternatif etkin tedavilerle karşılaştırıldığında tedavi sonunda anlamlı bir fark saptanmaz (g = −0,09; %95 GA −0,26 ile 0,08; n = 2.131); izlemde ise alternatif müdahaleler lehine küçük ama anlamlı bir etki belirir (g = −0,21; %95 GA −0,35 ile −0,07).^【54】

Bu sentez, tasarımın sonuç üzerindeki etkisini de niceliksel olarak gösterir. Hümanistik-deneyimsel terapinin kontrol koşulu olarak kullanıldığı çalışmalarda sonuçlar alternatif müdahaleler lehine anlamlı biçimde dönerken (g = −0,23), aynı terapinin aday ya da eşdeğer bir müdahale sayıldığı çalışmalarda etkiler karşılaştırılabilir kalmıştır (g = −0,03). Araştırmacı bağlılığı ise anlamlı bir düzenleyici olarak varyansın %39,5'ini açıklamış ve etki büyüklükleri incelenen bağlı terapi lehine daha büyük çıkmıştır.^【55】

Yaklaşıma yöneltilen ilk itiraz, ilkelerinin fazla belirsiz olduğudur. Kendileri hakkında konuşmakta güçlük çeken ya da gerçeklik algısını değiştiren bir ruhsal hastalığı bulunan danışanlar için etkisiz kaldığı da savunulmuştur.

Etkililiğin ayırt edici özelliklerden kaynaklandığını gösteren nesnel veri bulunmamakta; bir başka itiraz ise danışan merkezli terapinin özgün niteliklerinin etkili olmadığını, etkili yönlerinin ise özgün olmayıp tüm iyi terapilerin karakteristiği olduğunu ileri sürmektedir.

Kuramın kendi içindeki asıl ayrışma noktası, üç tutumsal koşulun yeterliliği ve buna karşılık gelen yönlendirmeme ilkesidir; ancak yorum çeşitliliği yönlendirmeme sorununun çok ötesine geçer. Kişi merkezli terapi bugün "çok sayıda kabileden oluşan tek bir ulus" olarak görülmektedir.^【56】

Kuramın kendi döneminde devrimci sayılan ve bugün de radikal kabul nitelenen yönleri üç başlıkta toplanır: terapistin çabasının bir "yapma biçimi" değil bir "ilişkilenme/var olma biçimi" olması ve bunun tıbbi model ile özgüllük paradigmasından radikal bir kopuşu ifade etmesi; terapistin danışanı değiştirmeye çalışmak yerine koşulsuz kabul etmeye çabalaması hâlinde değişimin doğal olarak izleyeceği yolundaki görünürdeki paradoks ve empati koşulunun, etkili psikoterapi için psikotanının zorunlu olduğu yolundaki genel varsayıma meydan okuması.^【57】

Türkçe yazında yaklaşım; tanıya duyulan antipati, insan doğasına ilişkin "mutlak iyi" kabulü, özgür iradenin yüceltilmesi, danışmanın ikinci plana atılması ve sürenin belirsizliği gerekçeleriyle eleştirilmekle birlikte, çareyi insanın kendi içinde gören bir anlayış olarak öne çıkarılmaktadır.^【58】

Rogers'ın 1957 formülasyonu, atıf dizinlemesinin başladığı 1980'den 2007'ye kadar en az 1.009 kez atıf almıştır.^【59】 Buna karşın 1970'lerin sonundan itibaren yaklaşım ciddi bir gerileme yaşamıştır.

1976'da Michael Lambert'in Rogerscı kolaylaştırıcı koşullar ile terapi sonucu arasındaki ilişkiye dair araştırmalara yönelttiği eleştiri önceki derlemeleri geçersiz kılmış; Parloff, Waskow ve Wolfe ise mevcut araştırmanın nesnel terapist koşulu ölçümlerini değil danışan algılarını en net yordayıcı olarak gösterdiğini, ancak bunların sonuçla karışma riski taşıdığını belirtmiştir. Aynı dönemde psikodinamik araştırmacılar terapötik ittifak kavramını alternatif olarak savunmaya başlamış; 1980'lerin başında Kuzey Amerika'daki akademik psikologlar Rogers'ın terapötik ilişki formülasyonunu büyük ölçüde bir kenara bırakmış, terapist empatisi üzerine araştırma yayımlamak güçleşmiştir.^【60】

Bu gerileme döneminde iki süreç koşut biçimde işlemiştir. Birincisi, yaklaşımın Birleşik Krallık, Avrupa (özellikle Almanya, Avusturya, Hollanda ve Belçika), Latin Amerika ve başka bölgelerde sessizce yayılması ve eğitim programları, enstitüler ile mesleki örgütlerin kurulmasıyla güçlenmesidir. İkincisi, Kuzey Amerika'da Rogers'ın izleyicileri ile eski öğrenci ve meslektaşlarının yaklaşımın temelini danışanın deneyimlemesi ve duygusal süreçlerine odaklanarak yeniden formüle etmesi, bu çabalardan süreç-deneyimsel terapinin doğmasıdır.

Rogers'ın 1987'deki ölümünün ardından mesleki örgütlenmeler artmış, uluslararası bilimsel konferanslar dizisi 1999'da Kişi Merkezli ve Deneyimsel Psikoterapi ve Danışmanlık Dünya Birliği'nin (WAPCEPC) kurulmasına yol açmış; 2001'de alan, ilk düzenli uluslararası akademik dergisine kavuşmuştur. 2004'e gelindiğinde Rogerscı gelenekteki terapilerin etkililiğine dair 112 ayrı sonuç çalışması belgelenebilmiş; Amerikan Psikoloji Derneği bünyesinde yürütülen yeniden değerlendirme, üç koşuldan ikisinin -empati ve sıcaklığın- sonuçla önemli ve tutarlı biçimde ilişkili olduğu sonucuna varmıştır.^【61】

Rogers'ın fikirleri Kuzey Amerika'da bilişsel-davranışçı terapinin ilişkisel bileşenleri, kabul temelli yeni bilişsel terapiler ve terapötik ittifak kavram ile ölçümleri biçiminde çoğu kez kaynak gösterilmeksizin ana akım uygulamalı psikolojiye soğurulmuştur. Birleşik Krallık ve Avrupa'da etkisi daha görünür olmakla birlikte, kanıta dayalı uygulamanın dar tanımları, kişi merkezli terapi uygulama ve eğitiminin tanınması ile düzenlenmesi ve sağlık sigortası kapsamı konularında çatışmalar sürmektedir.^【62】

Bu çatışmalarda 1957 formülasyonunun mirası ikili kalmayı sürdürür: bir yanda öngörü, işlemsel tanımlar, yanlışlanabilirlik ve dikkatli gözlem donanımıyla bilimsel araştırma; öte yanda, bazı geç dönem izleyicilerin terapist tekniğine ilişkin merak eksikliğini, politik olarak yararlı niceliksel sonuç araştırmasının reddini ve zaman zaman anti-entelektüalizmi gerekçelendirmek için kullandığı bir dizi radikal sav.^【63】

Günümüzde çok az terapist yalnızca kişi merkezli terapiye bağlı kalmakla birlikte, yaklaşımın kavram ve teknikleri eklektik biçimde pek çok farklı uygulamaya dâhil edilmiştir.

Kanıta dayalı tartışma ise büyük ölçüde, etkin karşılaştırıcılarla arasındaki küçük farkların "geniş eşdeğerlik" mi yoksa belirli hasta grupları için anlamlı bir üstünlük farkı mı sayılacağı ekseninde sürmektedir; alanın öncelikli ihtiyacı, karşılaştırma koşulları arasında denge gözeten ve yeterli güce sahip büyük ölçekli randomize kontrollü çalışmalardır.^【64】

Uyarı: Bu maddede yer alan içerik, yalnızca genel ansiklopedik bilgi amacı taşımaktadır. Buradaki bilgiler tanı koyma, tedavi etme ya da tıbbi yönlendirme amacıyla kullanılmamalıdır. Sağlıkla ilgili konularda karar vermeden önce mutlaka bir hekime veya uzman sağlık personeline danışmanız gerekmektedir. Bu bilgilerin tanı veya tedavi amacıyla kullanılması sonucunda doğabilecek durumlardan madde yazarı ve KÜRE Ansiklopedi herhangi bir sorumluluk kabul etmez.