Şahabiyye-i Kübra Medresesi

Şahabiyye-i Kübra Medresesi, Malatya’nın Battalgazi ilçesinde, tarihsel olarak "Eski Malatya" olarak adlandırılan bölgede yer alan ve 14. yüzyıla tarihlenen bir Memlük dönemi eğitim yapısıdır. Yapı, Anadolu’da Memlük mimarisinin nadir örneklerinden biri olması bakımından sanat tarihi açısından önem arz etmektedir. Medrese, şehrin tarihî yapılarından biri olan Malatya Ulu Camii’nin yakın çevresinde konumlanmıştır.

Tarihçe ve Banisi

Medresenin inşa kitabesine göre yapım tarihi Miladi 1348-1349, Hicri 749 yılına uzanmaktadır. Yapı, o dönemde bölgede hakimiyet süren Memlük Devleti’nin emirlerinden Şahabeddin Hızır tarafından yaptırılmıştır. Şahabeddin Hızır’ın bölgedeki imar faaliyetleri kapsamında inşa ettirdiği bu yapı, yaklaşık 700 yıllık bir geçmişe sahiptir.

Şahabeddin Hızır aynı dönemde iki farklı medrese inşa ettirmiştir. Bunlardan ilki, günümüzde kalıntıları daha belirgin olan ve "Büyük Şahabiyye" anlamına gelen Şahabiyye-i Kübra Medresesi; diğeri ise "Küçük Şahabiyye" olarak adlandırılan Şahabiyye-i Sugra Medresesi’dir. Bu isimlendirme, iki yapının fiziki büyüklükleri veya eğitim hiyerarşisindeki konumları arasındaki farkı işaret etmektedir.

Mimari Özellikler

Şahabiyye-i Kübra Medresesi, plan şeması itibarıyla "açık avlulu ve eyvanlı medrese" tipolojisine girmektedir. Dikdörtgen bir plana sahip olan yapının mimarisinde, Anadolu Selçuklu geleneğinin etkileri ile Memlük mimari üslubunun sentezi görülmektedir. Yapının inşasında ana malzeme olarak kesme taş ve moloz taş kullanılmıştır.

Batı cephesinde yer alan anıtsal taç kapı, yapının en dikkat kritik mimari elemanlarından biridir. Bu kapı, geometrik motifler ve mukarnas dolgularla bezeli olup dönemin taş işçiliğini yansıtmaktadır. Medresenin iç mekan kurgusunda, avlunun etrafında sıralanmış öğrenci hücreleri (derslikler) ve ana eğitim alanı olarak kullanılan eyvan bölümleri bulunmaktadır.

Arkeolojik Kazılar ve Buluntular

Zaman içerisinde doğal afetler ve bakımsızlık nedeniyle büyük ölçüde tahrip olan medrese, toprak altında kalmış ve bir harabe görünümü almıştır. Yapının mimari bütünlüğünü ortaya çıkarmak amacıyla gerçekleştirilen arkeolojik kazılar ve sanat tarihi araştırmaları, medresenin bilinmeyen yanlarını yeniden ortaya çıkartmıştır.

Kazı çalışmaları sonucunda yapının temelleri, özgün istinat duvarları ve mimari planı belirgin hale getirilmiştir. Bu çalışmalar sırasında elde edilen kritik bulgular arasında, medrese bünyesinde yer alan seramik fırınları bulunmaktadır. Derslik olarak tanımlanan hücrelerin yanı sıra seramik üretim alanlarının tespit edilmesi, yapının geçmişte sadece teorik eğitim verilen bir yer olmadığını, aynı zamanda uygulamalı üretim veya sanat faaliyetlerinin de yürütüldüğü bir merkez olabileceğini göstermektedir.

Koruma ve Restorasyon Çalışmaları

Medresenin günümüze ulaşan kalıntılarının korunması ve yapının yeniden işlevlendirilmesi amacıyla çeşitli dönemlerde projeler geliştirilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü koordinesinde yürütülen çalışmalar kapsamında, yapının ayağa kaldırılması hedeflenmiştir.

2020 yılı itibarıyla gündeme gelen kapsamlı restorasyon projeleri ile medresenin turizme kazandırılması ve Battalgazi bölgesindeki tarih turizminin bir parçası haline getirilmesi planlanmıştır. Yapılan temizlik ve kazı çalışmalarıyla medresenin ana hatları ortaya çıkarılmış olup, restorasyon süreci yapının aslına uygun olarak ihyasını amaçlamaktadır.