Salan Sistemleri

Salan sistemi, hava araçlarında dış yüklerin – özellikle mühimmat, yakıt tankı, keşif kapsülü ve elektronik podlar gibi – taşınmasını ve görev sırasında güvenli şekilde bırakılmasını sağlayan yapısal ve mekanik-elektronik sistemler bütünüdür. Bu sistem, uçuş sırasında yüklerin aerodinamik kararlılığı bozulmadan taşınmasına ve belirlenen anda doğru yöne, doğru hızda ve güvenli biçimde ayrılmasına olanak tanır. Salan sistemleri savaş uçakları, taarruz helikopterleri, insansız hava araçları (İHA/SİHA) ve bazı özel görevli sivil hava platformlarında da bulunabilir.

Çoklu Salan (Aselsan)

Yapısal Bileşenler

Salan sistemi, üç temel unsurdan oluşur: taşıyıcı (pilon), salan mekanizması ve mühimmat/yük arayüzü. Pilon, uçak gövdesine veya kanadına sabitlenmiş olan, yük taşıyan bağlantı parçasıdır. Üzerinde çeşitli montaj rayları, elektrik konnektörleri ve salan mekanizması yer alır. Salan mekanizması, taşınan mühimmatın uçaktan ayrılmasını sağlayan sistemdir. Bu mekanizmalar elektromekanik, pnömatik veya bazı durumlarda piroteknik sistemlerle çalışabilir. Mühimmat/yük arayüzü ise taşınan yük ile uçağın sistemleri arasında haberleşme ve güç aktarımını sağlar. Bu arayüz, modern mühimmatlarda dijital veri alışverişine de imkan tanır.

Çalışma Prensibi

Salan sisteminin temel işlevi, taşınan yükü uçuş boyunca emniyetli şekilde tutmak ve gerektiğinde komutla serbest bırakmaktır. Pilotun kokpitten verdiği bırakma komutu uçuş bilgisayarı aracılığıyla salan mekanizmasına iletilir. Bu komutla birlikte mekanik kilitler çözülür ve mühimmat ya yerçekimiyle ya da bir ejektör sistemi yardımıyla uçağın altından dışarı doğru fırlatılır. Ejektör sistemleri, mühimmatın türbülansa ya da uçağın yapısına çarpmasını önleyecek hız ve açıyla salınmasını sağlar. Bu işlem, salınan yükün ağırlığı, hız, uçuş açısı, rüzgar etkisi gibi değişkenler dikkate alınarak gerçekleştirilir.

Sistem Tipleri

Mekanik salan sistemleri, manuel veya motorlu kilitleme sistemlerine sahip olup genellikle yer çekimi esaslı bırakma mekanizmaları içerir. Bu sistemler, düşük hızlı uçaklarda veya basit mühimmatlarda kullanılır.

Pnömatik salan sistemleri, mühimmatı uçaktan aşağıya doğru itmek için basınçlı hava kullanır. Yüksek hızlı ve yüksek irtifalı görevlerde, mühimmatın uçağın gövdesiyle temastan kaçınması için tercih edilir.

Elektromekanik salan sistemleri, günümüzde en yaygın kullanılan sistemlerdir. Bu sistemler uçak bilgisayar sistemine entegredir ve bırakma anı, görev yazılımı tarafından belirlenebilir. Ayrıca, mühimmat ile dijital haberleşme yapılmasına imkan tanır.

Akıllı salan sistemleri, taşınan mühimmatla çift yönlü veri alışverişi yapabilen, kendi üzerinde işlemci ve kontrol ünitesi bulunduran, çoklu mühimmat taşıyabilen sistemlerdir. Özellikle İHA/SİHA’larda kullanılmaktadır.

Kullanım Alanları

Salan sistemleri savaş uçaklarında hava-hava ve hava-yer mühimmatlarını taşımak için kullanılır. Harici yakıt tankları da bu sistemler aracılığıyla taşınır ve gerekirse görev sırasında bırakılır. SİHA’larda küçük boyutlu ve hassas çalışan salan sistemleri kullanılır. Bu sistemler genellikle tekli mühimmatlar için tasarlanmış olsa da bazı modeller çoklu mühimmat taşıyabilir. Taarruz helikopterlerinde ise tanksavar füzeleri, roket sistemleri ve lazer güdümlü mühimmatlar salan sistemleriyle entegre edilir. Ayrıca kargo uçaklarında paraşütlü yük bırakma sistemleri de bir tür salan sistemidir.

Örnek Sistemler ve Uygulamalar

ABD tarafından kullanılan MAU-12 tipi bomb rack, klasik bombalar için geliştirilmiş elektromekanik bir salan sistemidir. Çoklu mühimmat taşımak için geliştirilen BRU-61/A sistemi, dört adet küçük çaplı bombayı aynı anda taşıyabilir. Türkiye’de ASELSAN tarafından geliştirilen Smart Rack salan sistemleri, Bayraktar TB2, AKSUNGUR ve ANKA gibi İHA’larda kullanılmaktadır. Bu sistemler, MAM-L ve MAM-C gibi akıllı mühimmatlarla uyumlu çalışır. TÜBİTAK SAGE’nin geliştirdiği HGK ve KGK gibi mühimmatlar da modern salan sistemleri ile uyumlu olarak entegre edilebilir.

Güvenlik Özellikleri

Salan sistemlerinde emniyet en yüksek önceliğe sahiptir. Uçak yerdeyken mühimmatın kazara bırakılmasını engelleyen emniyet pimleri ve uçuş öncesi kontroller bulunur. Uçuş sırasında ise görev profiline bağlı olarak salan sistemi aktif hâle gelir. Mühimmat ayrılmadan önce elektriksel sinyalle kontrol edilir; hata veya arıza durumunda bırakma işlemi iptal edilir. Bazı sistemlerde titreşim, basınç, sıcaklık gibi çevresel etkileri algılayan sensörler de yer alır. Ayrıca pilotun yanlışlıkla mühimmat bırakmasını önleyecek yazılım kilitleri bulunur.

Tarihçe ve Gelişim

Salan sistemlerinin kullanımı, 20. yüzyıl başlarına kadar uzanır. I. Dünya Savaşı’nda hava araçlarından el bombası atılmasıyla başlayan süreç, II. Dünya Savaşı’nda özel bomba bırakıcı sistemlerin geliştirilmesiyle ilerlemiştir. Soğuk Savaş döneminde yüksek hızlı jetlerin ortaya çıkması, salan sistemlerinin aerodinamik ve yapısal olarak yeniden tasarlanmasına yol açmıştır. 2000’li yıllardan itibaren dijital ve akıllı mühimmatların yaygınlaşması, salan sistemlerinin veri iletişim altyapısı ile donatılmasını gerekli kılmıştır. Günümüzde hem insanlı hem de insansız platformlarda gelişmiş, hassas kontrollü salan sistemleri kullanılmaktadır.