Saraçzade Medresesi

Saraçzade Medresesi, Osmanlı dönemi eğitim yapısı olarak Trabzon’un Ortahisar Mahallesi’nde yer almış bir medresedir. Yapı, aynı zamanda Hacı Pir Efendi Medresesi olarak da anılmaktadır. Medrese günümüzde büyük ölçüde yok olmuş, yalnızca bir bölümü günümüze ulaşmıştır.

^{Saraçzade Medresesi (}Karadeniz Kültür Envanteri⁾

Saraçzade Medresesi, 18. yüzyılda inşa edilmiştir. 19. yüzyılın ortalarında medrese büyük bir yangın sonucunda harap olmuş, ardından medresenin müderrisi olarak bilinen Hacı Pir Efendi’nin girişimleriyle yeniden inşa edilmiştir.

Yeniden inşa sürecine ilişkin arşiv belgeleri, yapının mescid ve kütüphane ile birlikte inşa edildiğini ve bu süreçte padişah katkısının bulunduğunu göstermektedir. Ayrıca mescidin inşası için valide sultanın da katkı sağladığı kayıtlarda yer almaktadır.

Medresenin orijinal planı günümüze ulaşmamış olmasına karşın Osmanlı Arşivinde bulunan proje çizimleri üzerinden yapının mimari düzenine dair bazı bilgiler elde edilmiştir. Bu çizimlere göre medrese, dikdörtgen plânlı, iki katlı, açık avlulu ve revaklı bir mimari düzene sahipti. Mekânlar, avlu çevresinde üç yönde “U” biçiminde düzenlenmişti.

Medresenin alt katında giriş, güney duvarının ortasındaki açıklıktan sağlanmaktaydı ve alt kattaki mekanlar güney, doğu ve kuzey yönlerinde yer almaktaydı. Kuzey tarafındaki mekanlar ise hem avluya hem dışa açılan dükkanlar şeklinde planlanmıştır; bu düzenle medreseye ek gelir sağlanması amaçlanmıştır.

^{Saraçzade Medresesi (}İsamveri⁾

Yapıdan günümüze sadece medresenin mescidi ve avlu kapısı ulaşmıştır. Mesicid, avlunun bir köşesinde konumlanmış olup doğu duvarında mermer üzerine talik hatla yazılmış bir kitabe yer almaktadır; bu kitabe medresenin yangın sonrası yeniden inşa sürecine ışık tutmaktadır.

Mescidin mimarisi, günümüzde mevcut olan bölümünde doğu cephesindeki pencere çerçeveleri yenilenmiş durumdadır; bunun yanında iç mekânda kalem işi süslemelere yer verilmiştir. Medresenin batı cephesindeki eklentinin kaldırılmasıyla buradaki duvar kalıntılarının daha eski bir yapıya dayandığı anlaşılmıştır.

Arşiv belgeleri medresenin yapımında kesme taş ve moloz taş kullanıldığını göstermektedir. Kaplanmış avlulu bir mekân düzeni ile birlikte bu malzeme kullanımı, yapının Osmanlı dönemine özgü inşa tekniklerini yansıtmaktadır.

Saraçzade Medresesi, klasik Osmanlı medrese geleneği çerçevesinde dinî ve ilmi eğitim amaçlı olarak tasarlanmıştır. Plan düzeni itibarıyla, hücreler ve derslikler avlu çevresinde dizilmişti; bu yerleşim, medreselerdeki tipik öğretim ve öğrenci barındırma düzenine uygundur. Ancak bu medresenin özgün planı ve mimari özelliklerine ilişkin bilgiler, yalnızca arşivdeki proje çizimleriyle sınırlı olduğundan detaylı betimlemeler kısıtlıdır.

Saraçzade Medresesi, günümüzde büyük ölçüde yok olmuş bir kültür varlığı statüsündedir. Yapı kaybolan kültür varlığı olarak sınıflandırılmakta olup esas olarak yalnızca mescid yapısı ve avlu kapısı günümüze ulaşmıştır. Bunlar da mevcut durumlarıyla tarihî belgelerle doğrulanmaktadır.