Selimiye'yi Koruyan Bulgar: Bogdan Filov

Balkanların tozlu sayfaları arasında, bazen öyle bir figürle karşılaşırsınız ki, onun bıraktığı izler hem derin bir hayranlık hem de hüzün dolu bir şaşkınlık oluşturur. Bogdan Filov ise buna örnek verilebilecek en büyüleyici ve aynı zamanda en trajik karakterlerinden biridir. Kendisi bir yanda muazzam bir sanat sevgisiyle Selimiye gibi bir şaheseri mutlak bir yıkımdan kurtarmış, diğer yanda ise siyasetin karanlık dehlizlerinde kaybolmuş bir karakterdir. Bu yazıda, kendisinin hayatına, Edirne’deki paha biçilemez Osmanlı mirasını korumak için sergilediği o takdire şayan duruşuna ve Balkan Savaşları’nın gölgesinde şekillenen arkeolojik serüvenine, kaynakların sunduğu objektif veriler ışığında kronolojik bir yolculuk yaparak değinecek, onun bilim insanı kimliği ile siyasi sonunu bir bütün olarak inceleyeceğiz.

^{Bogdan Filov} (Store Norske Leksıkon)

Bogdan Filov, 28 Mart 1883 tarihinde Bulgaristan’ın Eski Zagra şehrinde seçkin bir ailenin evladı olarak dünyaya gelmiştir. Eğitim hayatına Sofya Erkek Lisesi’nde başlamış, buradaki üstün başarısının ardından Milli Eğitim Bakanlığı bursuyla Almanya’ya gönderilmiştir. Würzburg ve Freiburg gibi prestijli üniversitelerde Klasik Filoloji ve Arkeoloji eğitimi almış, 1906 yılında Freiburg Üniversitesi’nde Roma tarihi üzerine hazırladığı doktora tezini savunarak bilim doktoru unvanını kazanmıştır. 1906 yılında Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde göreve başlayan Filov, uzmanlık alanını geliştirmek adına Bonn, Paris ve Roma’da nümizmatik ve arkeoloji kurslarına katılmıştır. 1911 yılına gelindiğinde, henüz 28 yaşındayken Sofya Ulusal Arkeoloji Müzesi’nin ilk Bulgar asıllı müdürü olarak atanmıştır. Akademik kariyeri boyunca Sofya Üniversitesi’nde profesörlük, rektörlük ve Bulgar Bilimler Akademisi Başkanlığı gibi en üst düzey makamlarda bulunarak Bulgar bilim dünyasının en önemli figürlerinden biri haline gelmiştir.

1912 yılında Balkan Savaşları’nın patlak vermesiyle birlikte Bogdan Filov, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından işgal edilen bölgelerdeki arkeolojik ve etnografik varlıkların tespiti ve korunması amacıyla görevlendirilmiştir. Bu süreçte Filov, savaşın getirdiği kaos ortamında kültürel varlıkların yağmalanmasını ve tahrip edilmesini önlemek için yoğun bir mesai harcamıştır. Edirne’nin Bulgar ordusu tarafından işgal edildiği 1913 yılında, Bulgar hükümetinin şehrin ve İslam mimarisinin sembolü olan Selimiye Camii’ni yıkma kararı aldığı kaynaklarda belirtilmektedir. Filov, bu karara karşı çıkarak Selimiye’nin sadece bir dini yapı değil, aynı zamanda evrensel bir kültür mirası olduğunu savunmuştur. Hükümet üzerindeki akademik ve kişisel etkisini kullanarak bu yıkım kararının iptal edilmesini sağlamış ve yapıyı mutlak bir yok oluştan kurtarmıştır. Ayrıca, 30 Ocak 1913 tarihli raporunda, Türklerin terk ettiği mülklerin askeri idareciler tarafından yağmalanmasına şahit olduğunu belirterek bu durumun etik ve hukuki açıdan yanlışlığını vurgulamıştır.^【1】

Filov’un Edirne’deki faaliyetleri yalnızca mimari yapıların korunmasıyla sınırlı kalmamış, aynı zamanda kütüphanelerdeki nadide eserlerin güvenliğini de kapsamıştır. Hareket Ordusu Genelkurmay Başkanı’na gönderdiği mektupta, Selimiye Camii kütüphanesindeki değerli belgelerin yakılması veya zarar görmesi riskine karşı caminin derhal kapatılmasını ve eserlerin uzmanlarca incelenene kadar muhafaza edilmesini talep etmiştir. Filov’un günlüklerine göre, 4 Nisan tarihinde kütüphaneye giderek buradaki eserleri incelemiş ve çoğunun parçalanmış olduğunu üzülerek not etmiştir. 5 Nisan tarihinde ise seçtiği 44 adet tezhipli ve süslemeli el yazması eseri kayıt altına alarak koruma amacıyla depoya taşıtmıştır. Bu süreçte camideki kıymetli halıların envanterinin çıkarılması ve korunması için de Kostov ve Pençev isimli uzmanları görevlendirmiştir. Toplamda Selimiye’den 44, Üç Şerefeli Camii’nden 2, Sultan II. Bayezid Camii’nden 2 ve Eski Camii’nden 1 adet olmak üzere 49 seçme eser Sofya’ya götürülmek üzere envantere alınmıştır.

Savaşın devam ettiği süreçte, işgal edilen topraklardaki camilerin alelacele kiliseye dönüştürülmesi uygulaması yaygınlık kazanmıştır. Filov, bir bilim insanı tarafsızlığıyla bu duruma karşı çıkmış ve yapılan uygulamaların tarihsel gerçeklerle bağdaşmadığını savunmuştur. 29 Ocak 1913’te Kavala’da şahit olduğu Çarşı Camii’nin kiliseye dönüştürülmesini "yanlış ve tutarsız bir yaklaşım" olarak nitelendirmiş; yapıda bulunan ve vaftiz leğeni olduğu iddia edilen objelerin aslında mihrap yanındaki mumlukların altlıkları olduğunu kanıtlayarak bu dönüşümün gerekçelerini çürütmüştür. Benzer bir tutumu Sofya’da da sergileyen Filov, şehir merkezindeki Büyük Camii’nin (Koca Mahmut Paşa Camii) yıkılarak yerine müze yapılması planını, yapının Bulgaristan topraklarındaki en önemli Osmanlı eseri olduğu gerekçesiyle engellemiş ve müzenin mevcut yapıda hizmet vermesini sağlamıştır. Sanat eserlerinin etnik veya dini kimliğine bakılmaksızın korunması gerektiğini savunan bu tavrı, onun akademik soğukkanlılığının bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir.

^{Bogdan Filov İnfografik (Görsel Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Bogdan Filov’un 1912-1918 yılları arasında gerçekleştirdiği bilimsel geziler, "Rumeli’nin Esaret Günleri" başlığıyla yayımlanan günlüklerinde detaylı olarak kayıt altına alınmıştır. Dört ana bölümden oluşan bu günlükler; Trakya, Makedonya, Ege ve Vardar bölgelerini kapsamaktadır. Metinlerde sadece arkeolojik buluntular değil, aynı zamanda dönemin sosyal yapısı, savaşın yıkıcı etkileri ve coğrafi özellikler de fotoğraflar ve kopyalarla desteklenerek sunulmuştur. Filov, gezileri sırasında ulaştığı birçok tarihi eseri müze için satın almış veya toplanması için raporlar hazırlamıştır. Bu günlükler, günümüzde Balkanlar’daki Osmanlı ve Bizans mirasının o dönemdeki durumunu anlamak isteyen araştırmacılar için paha biçilemez bir birincil kaynak niteliği taşımaktadır.

1930’lu yılların sonunda Filov, akademik kariyerini bir kenara bırakarak aktif siyasete atılmıştır. 1940-1944 yılları arasında Milli Eğitim Bakanlığı ve Bulgaristan’ın 28. Başbakanı olarak görev yapmıştır. Başbakanlık dönemi, Bulgaristan’ın tarihsel yazgısının belirlendiği en sancılı yıllara denk gelmiştir. Nazi Almanyası’nın baskısı altında, Yahudi toplumunun haklarını kısıtlayan ve daha sonra sürgünlere yol açacak olan "Ulusal Güvenlik Yasası"nın kabul edilmesinde rol oynamıştır. 1 Mart 1941 tarihinde Viyana’da Üçlü Pakt’a katılım protokolünü imzalayarak Bulgaristan’ı Mihver Devletleri safına katmıştır. Bu stratejik tercih sonucunda 12 Aralık 1941’de ABD ve İngiltere’ye savaş ilan edilmiş, bu durum Sofya’nın müttefik uçakları tarafından bombalanmasıyla sonuçlanmıştır. Filov’un bu dönemdeki kararları, günümüzde halen Bulgar tarihçiler arasında büyük tartışmalara konu olmaktadır.^【2】

Eylül 1944’te Bulgaristan’da gerçekleşen darbe sonrasında Bogdan Filov tutuklanmış ve Sovyetler Birliği’nde üç ay süren bir sorgu sürecinden geçirilmiştir. Yeni kurulan Halk Mahkemesi’nde yargılanan Filov, diğer birçok siyasetçinin aksine kaçma girişiminde bulunmamış ve mahkeme sürecinde suçlu olduğunu kabul etmeyerek tavizsiz bir duruş sergilemiştir. Ancak mahkeme heyeti tarafından suçlu bulunarak 2 Şubat 1945 tarihinde kurşuna dizilmek suretiyle infaz edilmiştir. Ölümünün ardından tüm mal varlığına el konulmuş, akademik unvanları geri alınmış ve adı bilim dünyasından silinmeye çalışılmıştır. Yaklaşık 45 yıl süren bu unutuluş süreci, 1990’lı yılların başında eserlerinin yeniden yayımlanmasıyla son bulmuştur. Nihayet 1996 yılında Bulgaristan Yargıtayı, Filov hakkındaki kararları iptal ederek onun hukuki ve bilimsel itibarını iade etmiştir.^【3】