Sınıf Kininin Anatomisi: Adalet Talebi ile Hınç Arasındaki Karanlık Sınır

Toplumsal eşitsizliği teşhis etmek başka, her üstünlüğü suç ve her başarıyı şaibe saymak başkadır. Sınıf kini, haklı bir adalet talebinin ölçüsünü kaybederek hasede; hasedin ahlâkî üstünlük iddiasına; bu iddianın ise başkasını yükseltmek yerine yüksekte bulunanı aşağı çekmeye yönelen bir intikam arzusuna dönüşmesidir. Bu sebeple sınıf kini, yalnızca iktisadi eşitsizliklerin değil, eşitsizliği anlamlandırma biçimimizin de meselesidir.

Toplumsal sınıflar arasındaki farklılıklar, yalnızca gelir tablolarında veya mülkiyet kayıtlarında görünür hâle gelmez. Sınıfsal konum; insanın nerede doğduğundan hangi eğitime erişebileceğine, nasıl konuştuğundan hangi çevrelerde tabiî kabul edileceğine, hangi mekânlara tereddütsüzce girebildiğinden sözünün ne ölçüde ciddiye alınacağına kadar uzanan geniş bir hayat alanını biçimlendirir. Ekonomik imkânlar ile toplumsal itibarın her zaman aynı doğrultuda ilerlememesi de sınıf meselesini salt servet üzerinden açıklamayı yetersiz kılar. Max Weber’in sınıf, statü ve siyasal güç arasında yaptığı ayrım, maddi konumun yanında itibarın ve toplumsal kabulün de bağımsız bir tahakküm alanı meydana getirebildiğini göstermektedir.^【1】

Bu bakımdan eşitsizlik, yalnızca bazı insanların daha fazla şeye sahip olması değildir. Bazı insanların, sahip oldukları sayesinde daha muteber, daha yetkin ve hatta daha fazla insan sayılmasıdır. Malın, eğitimin ve kültürel birikimin ahlâkî üstünlük gibi sunulduğu yerde ekonomik farklılık, sembolik bir hiyerarşiye dönüşür.

Bir insanın sınıfsal konumu, onun imkânlarını ve sınırlarını güçlü biçimde etkileyebilir; ancak bütün fiillerini, niyetlerini ve ahlâkî değerini otomatik olarak belirlemez. Varlıklı olmak kendiliğinden fazilet olmadığı gibi suç da değildir. Yoksulluk ise başlı başına bir ahlâkî seçkinlik doğurmaz. Mahrumiyetin bütün insanları hikmetli ve merhametli, servetin ise herkesi zalim ve yozlaşmış kıldığını varsayan düşünce, sosyolojik çözümleme değil, sınıfsal bir mitoloji üretir.

Dolayısıyla asıl mesele eşitsizliğin var olup olmadığı değildir. Eşitsizliklerin hangi yollarla meydana geldiği, nasıl yeniden üretildiği ve hangi ahlâkî tepkiye dönüştüğü sorgulanmalıdır. Çünkü eşitsizliğin bilgisi, insanı adalet arayışına yöneltebileceği gibi başkasının sahip olduklarına karşı ölçüsüz bir husumetin meşrulaştırılmasına da hizmet edebilir.

Sınıf bilinci ile sınıf kini tam da bu eşikte birbirinden ayrılır.

Sınıf bilinci, kişinin içinde bulunduğu iktisadi ve toplumsal şartları kavraması; yaşadığı güçlüklerin yalnızca şahsi başarısızlıklarından değil, kurumlardan, fırsat dağılımından, eğitim düzeninden, mülkiyet ilişkilerinden ve siyasal tercihlerden de kaynaklanabileceğini görmesidir. Böyle bir bilinç; hukuk talebi, dayanışma, örgütlenme, kamusal sorumluluk ve sosyal hareketlilik imkânlarının genişletilmesi gibi yapıcı neticeler doğurabilir.

Sınıf kini ise yapıyı çözümlemekten vazgeçerek kişileri hedef almaya başlayan bir bilinç bozulmasıdır. Bu aşamada tartışılan, servetin hangi yollarla elde edildiği, emeğin karşılığının verilip verilmediği değildir. İnsanların evleri, kıyafetleri, konuşmaları, seyahatleri, sofraları, eğitimleri ve zevkleri başlı başına birer suç delili gibi ele alınır.

Sınıf kini kendisini en açık biçimde şu noktada ele verir: Yoksulluğun giderilmesinden çok zenginliğin cezalandırılmasını, imkânların genişletilmesinden çok imkân sahibinin kaybetmesini arzular. Onun nihai hedefi, herkesin insan onuruna yaraşır şartlara kavuşması değil; hiç kimsenin kendisinden daha iyi şartlarda bulunmamasıdır.

Bu bakımdan sınıf kini eşitlik talebi değil, aşağı doğru eşitleme arzusudur. Eşitlik, aşağıda bırakılanların yükselmesini ve kapalı kapıların açılmasını ister. Aşağı doğru eşitleme ise kapıları açmak yerine içeride bulunanları dışarı sürmeyi yeterli görür. Birincisi imkânları çoğaltır; ikincisi mahrumiyeti genelleştirir. Birincisi adalet üretmeye çalışır; ikincisi müşterek yoksunluğu ahlâkî bir zafer gibi sunar.

Sınıf kininin ruhsal yapısını kavramak bakımından Nietzsche’nin ressentiment kavramı dikkate değerdir. Nietzsche’ye göre ressentiment, doğrudan dışarıya boşaltılamayan tepkinin içerde birikerek değer üretmeye başlamasıdır. Kişi, erişemediği veya karşısında kendisini güçsüz hissettiği bir değeri yalnızca reddetmekle kalmaz; onu ahlâken kötü ilan ederek kendi yoksunluğunu üstünlük biçiminde yeniden yorumla^【2】

Bu zihinsel işlem sırasında mahrumiyet, aşılması gereken bir durum olmaktan çıkar ve korunması gereken bir kimliğe dönüşür. Gücü olmadığı için güç kötüdür; serveti olmadığı için servet kirli; kültürel birikime erişemediği için seçkinlik bütünüyle sahte; disiplin gösteremediği için her başarı yalnızca ayrıcalığın neticesidir. Kişi sahip olamadığı şeyi değersizleştirerek kendisini geçici olarak teselli eder.

Burada artık “Ben hangi imkânlardan mahrum bırakıldım ve bu şartlar nasıl değiştirilebilir?” sorusu sorulmaz. Onun yerine “Onda neden var?” sorusu geçirilir.

İlk soru kişinin kendisiyle, içinde bulunduğu şartlarla ve toplumsal düzenle hesaplaşmasını gerektirir. İkinci soru ise bütün dikkatini başkasının hayatına yöneltir. İnşa etmekten vazgeçen irade gözetlemeye, öğrenmekten vazgeçen zihin itibarsızlaştırmaya başlar.

Max Scheler, ressentiment hâlinin yalnızca geçici bir öfke olmadığını; güçsüzlük duygusu, bastırma, kıyaslama ve intikam arzusunun süreklilik kazanmasıyla oluşan daha karmaşık bir duygusal yapı olduğunu vurgular. ^【3】Hınç, zamanla kişinin dünyayı değerlendirme biçimini belirleyen bir filtre hâline gelir. Böyle bir zihin, herhangi bir başarının sahih olabileceğine inanmakta zorlanır. Çünkü başkasının gerçekten emek vererek yükselmiş olabileceğini kabul etmek, kişinin kendi hayatına ve eksikliklerine dönmesini gerektirecektir.

Bu sebeple sınıf kini, ayrıcalığı teşhis etmekle yetinmez; mümkün olan bütün başarı biçimlerini ayrıcalığın neticesi olarak açıklamaya yönelir. Bazı insanların miras, bağlantı, aile veya kapalı çevreler sayesinde avantaj elde ettiği gerçeğinden hareketle her başarının sahte, her yetkinliğin gösteri ve her liyakat iddiasının ideolojik olduğu sonucuna varır.

Oysa ayrıcalığın varlığı, liyakatin imkânsızlığını kanıtlamaz. Sahte seçkinliklerin bulunması, gerçek yetkinliklerin olmadığı anlamına gelmez.

Pierre Bourdieu’nün kültürel sermaye ve beğeni çözümlemeleri, sınıfsal farklılıkların gündelik hayatın en sıradan görünen alanlarında dahi nasıl yeniden üretildiğini göstermektedir. İnsanların sanat, müzik, edebiyat, yemek, giyim ve boş zaman tercihlerinin yalnızca şahsi zevklerden ibaret olmadığı; eğitim, aile ve toplumsal köken tarafından biçimlendirildiği açıktır.^【4】

Belirli bir çevrede yetişmiş kişi, çocukluğundan itibaren öğrendiği konuşma biçimini, estetik ölçüleri ve toplumsal rahatlığı doğuştan gelen bir inceliğin delili gibi sunabilir. Kendisine devredilmiş kültürel birikimi yalnızca şahsi kabiliyetinin ürünü zannederek aynı imkânlara erişemeyenleri zevksiz, yetersiz veya kaba ilan edebilir.

Bu, sınıfsal tahakkümün en görünmez biçimlerinden biridir. Çünkü ayrıcalık kendisini ayrıcalık olarak değil, tabiî yetenek ve kendiliğinden zarafet olarak gösterir. Öğrenilmiş davranışlar fıtrat, miras alınmış imkânlar liyakat, çevreden devralınan rahatlık ise karakter kuvveti gibi takdim edilir.

Fakat kültürel değerlerin toplumsal kökenlerini göstermek ile bütün kültürel değer ölçülerini hükümsüz saymak aynı şey değildir. Nitelikli eğitime erişimin eşitsiz olması eğitimi değersizleştirmez. Yüksek sanata ulaşmanın zor olması, sanatsal yetkinlik fikrini ortadan kaldırmaz.

Bazı çevrelerin kültürel inceliği bir dışlama aracına dönüştürmesi, inceliğin kendisini suç hâline getirmez.

Sınıf kininin belirgin yanılgılarından biri burada ortaya çıkar: Bir değere erişim adaletsiz olduğu için değerin kendisini gayrimeşru saymak.

Bu mantığa göre sanatın belirli kesimlerin elinde bulunması sanatı; akademik bilginin kapalı kurumlarda üretilmesi bilgiyi; iyi eğitimin pahalı olması eğitimin kendisini şaibeli hâle getirir. Neticede sorun, erişimin adaletsizliği olmaktan çıkar ve yüksekliğin varlığına yönelmiş bir husumete dönüşür. Oysa doğru istikamet, yüksek olanı aşağı çekmek değil ona erişimi genişletmektir. İyi eğitimi küçümsemek değil yaygınlaştırmak; kültürel inceliği sahte saymak değil toplumsal dolaşıma açmak; seçkin kurumları yıkmak değil onları liyakate ve kabiliyete karşı geçirgen hâle getirmektir.

Sınıf kini meselesinin yalnızca iktisadi ve sosyolojik kavramlarla açıklanması eksik kalır. Çünkü mesele aynı zamanda insanın başkasının nimeti, kendi yoksunluğu ve sahip olduğu üstünlük karşısındaki ahlâkî tavrıyla ilgilidir.

İslâm ahlâk geleneğinde haset, başkasının sahip olduğu maddi veya manevi imkânlardan mahrum kalmasını istemekle; kibir ise insanın kendisini üstün görerek başkalarını aşağılamasıyla ilişkilendirilir.^【5】Bu iki kavram, sınıfsal gerilimin karşılıklı ahlâk bozulmalarını anlamak bakımından açıklayıcıdır. Biri başkasının nimetinin yok olmasını ister; diğeri kendi nimetini başkasını küçültmenin vasıtası hâline getirir.

Gerçek bir adaletsizliğe itiraz etmek haset değildir. Kamu malının şahsi menfaate çevrilmesine ve emeğin değersizleştirilmesine karşı çıkmak ahlâkî ve kamusal bir sorumluluktur. Fakat haksızlıkla mücadele etmek ile bütün varlıklı, eğitimli veya itibarlı insanları peşinen suçlu saymak arasında aşılması mümkün olmayan bir fark vardır.

Aynı şekilde helâl ve meşru yollarla elde edilmiş bir refah, kendiliğinden ahlâksızlık değildir. Fakat servetin şatafata, aşağılamaya ve toplumsal mesafeyi teşhir etmeye yarayan bir tahakküm aracına dönüştürülmesi de masum görülemez.

Sınıf kini çoğu zaman kendisini adalet dili içinde gizler. Fakat adalet ile intikamın yöneldiği hedefler farklıdır.

Adalet haksızlığı ortadan kaldırmak ister; intikam ise haksızlık yapan veya yaptığı varsayılan kişiye acı çektirmekten tatmin olur. Adalet kuralları ve kurumları düzeltir; intikam yalnızca tarafların yerini değiştirir. Adalet yoksulun hayatını iyileştirmeyi, fırsatları genişletmeyi ve emeğin karşılığını korumayı amaçlar. İntikam ise varlıklı kişinin hayatının kötüleşmesini yeterli sayar.

Bu sebeple servet sahibinin fakirleşmesi yoksulun refaha ulaştığını göstermez. Eğitimlinin itibarsızlaştırılması eğitimsizin bilgi kazandığı anlamına gelmez. Seçkin kurumların çökertilmesi sıradan kurumların nitelik kazandığını kanıtlamaz. Yukarıda bulunanı tahrip etmek, aşağıda bırakılanı kendiliğinden yükseltmez.

Adaletin en zor şartı, sevmediğimiz veya karşısında öfke duyduğumuz kişinin de hakkını teslim edebilmektir. Kur’an’ın bir topluluğa duyulan kinin insanı adaletsizliğe sevk etmemesi gerektiğini bildiren ilkesi, bu bakımdan sınıfsal düşmanlığı da aşan evrensel bir ahlâkî sınır sunar.^【6】

Bir kimse varlıklı olduğu için hukukun, itibarın ve insan onurunun dışında bırakılamaz. Bir kimse yoksul olduğu için hakkı ertelenemez veya küçümsenemez. Adalet, aşağıdakini romantikleştirmek veya yukarıdakini şeytanlaştırmak değil; her ikisini de fiilleri, sorumlulukları ve hakları üzerinden değerlendirebilmektir.

Sınıf kini, adaletsizliğe karşı doğan her öfkenin adı değildir. O, öfkenin yönünü kaybettiği; yapıyı dönüştürmek yerine kişiyi cezalandırmaya, mahrumiyeti gidermek yerine üstünlüğü yok etmeye yöneldiği anda başlar.

Bu nedenle sınıfsal bir eleştirinin değeri, ne kadar sert konuştuğuyla değil, neyi hedef aldığıyla ölçülmelidir. Hak mı talep etmektedir, yoksa başkasının kaybından mı beslenmektedir? İmkânları mı genişletmektedir, yoksa yoksunluğu mu kutsamaktadır? Haksız ayrıcalığı mı ortadan kaldırmaktadır, yoksa her başarıyı suç hâline mi getirmektedir?

Ciddi bir toplumsal düşünce, iki kolaycılığın da üzerine çıkmak zorundadır: Eşitsizliği tabiî ve bütünüyle hak edilmiş sayan sınıfsal kibir ile her üstünlüğü gayrimeşru sayan sınıfsal kin.

İlki sahip olduğu imkânı fazilet zanneder. İkincisi mahrumiyetini ahlâkî üstünlüğe dönüştürür. İlki aşağıdakini küçümser; ikincisi yukarıdakinin düşüşünden haz duyar. Her ikisi de ortak hayatı zehirleyen aynı ölçüsüzlüğün farklı tezahürleridir.

Bir toplumun seviyesi, başarılı insanlarını ne ölçüde aşağı çektiğiyle değil, geride bırakılmış insanlarını ne ölçüde yükseltebildiğiyle anlaşılır. Adaletin amacı herkesi aynı yoksunlukta birleştirmek değil, hiç kimsenin insan onurunun altında yaşamamasını sağlamaktır.

Bu sebeple sınıf kininin karşısına konulması gereken şey eşitsizliğe teslimiyet değil, daha yüksek bir adalet fikridir: Serveti putlaştırmayan fakat meşru başarıyı da suç saymayan; seçkinliği sorumlulukla sınırlandıran; yoksulluğu romantikleştirmeden ortadan kaldırmaya çalışan; niteliği aşağı çekmek yerine ona erişimi genişleten bir adalet fikri.

Medeniyet, insanların birbirlerinin düşüşünü seyretmelerinden değil, birbirlerini ezmeden yükselmelerini mümkün kılan bir düzen kurabilmelerinden doğar.