Susuz Şelalesi, Doğu Anadolu Bölgesi'nde, Kars ilinin Susuz ilçesi sınırları içerisinde yer alan ve bölgenin önemli jeomorfolojik oluşumlarından biri kabul edilen doğal bir yapıdır. Yöre halkı tarafından suyun yüksek bir eğimden dökülmesi ve rüzgârla savrulması nedeniyle "Su Uçan", "Suuçan" veya "Uçan Su" isimleriyle de anılan şelale, Kars-Ardahan karayolunun (D-965) hemen kenarında konumlanmıştır. İdari sınır bakımından Susuz ilçesine bağlı Ermişler ve İncilipınar köylerini ayıran hat üzerinde bulunan şelalenin çevresindeki araziler mülkiyet açısından Ermişler köyüne aitken, şelaleyi besleyen su kaynaklarının büyük bölümü İncilipınar köyü sınırları içerisindedir. Ulaşım açısından son derece avantajlı bir konumda olan şelale, Kars şehir merkezine 23 kilometre, Susuz ilçe merkezine ise 5,6 kilometre uzaklıktadır. Karayolundan sadece 15 metre içeride bulunması sayesinde yılın her mevsiminde kolaylıkla ulaşılabilmektedir.

Jeolojik Yapı ve Oluşum Süreci

Şelalenin oluşumu; bölgenin karmaşık jeolojik yapısı, volkanik faaliyetler ve tektonik hareketlerle doğrudan ilişkilidir. Şelalenin bulunduğu saha, Üst Miyosen-Alt Pliyosen dönemine tarihlenen ve "kura volkanitleri" olarak adlandırılan volkanik kayaçlardan oluşmaktadır. Bu yapı içerisinde yaklaşık 30-40 metre kalınlığındaki andezitik lavlar ve bazalt türü kayaçlar hakimdir. Şelalenin meydana gelmesindeki temel faktör, bölgedeki aktif tektonizmadır. Şelalenin kaynağı olan Sıçça Deresi vadisi, sol yanal doğrultu atımlı "Erdağı-Taşbaşı Fayı" tarafından kesilmiştir. Bu faylanma hareketi sonucunda akarsu yatağı deformasyona uğrayarak yön değiştirmiş; kuzeybatı-güneydoğu yönünde akan dere keskin bir dirsek yaparak güneye yönelmiş ve vadisini terk etmiştir. Tektonik hareketler sonucu oluşan bu eğim kırığı, suların yüksekten dökülmesine neden olarak bugünkü şelaleyi meydana getirmiştir. Ayrıca faylanmaya bağlı olarak vadi boyunca heyelan bölgeleri ve kopmalar oluşmuştur.

Fiziksel Özellikler ve Boyutlar

Şelalenin yüksekliği konusunda resmi kurumlar, medya kaynakları ve bilimsel ölçümler arasında farklılıklar bulunmaktadır. Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü verilerinde su düşüş yüksekliği 15 metre olarak belirtilirken, Susuz Kaymakamlığı ve bazı medya organları bu yüksekliği 75 metre olarak ifade etmektedir.^【1】  Ancak bölgede DGPS/GNSS ve Total Station cihazlarıyla yapılan detaylı akademik ölçümlere göre şelalenin gerçek su düşüş yüksekliği 48,9 metredir.  Su, 1882,5 metre kotundan dökülmeye başlayıp 1833,6 metre kotunda tabana ulaşır ve düşüş yapan eğim kırığının açısı 81 derecedir. Suların döküldüğü taban kısmında, aşındırma etkisiyle "devkazanı" adı verilen oval biçimli doğal bir havuz oluşmuştur. Yaklaşık 2,2 metre eninde ve 7,4 metre uzunluğunda olan bu havuzun derinliği ortalama 80 cm civarındadır, ancak yamaçlardan düşen kaya parçaları (enkaz) nedeniyle havuz zamanla dolma eğilimi göstermektedir.^【2】 

Hidrolojik Özellikler ve İklimsel Etkiler

Şelaleyi besleyen ana su kaynağı, Fehmiharabesi Deresi'nin bir kolu olan ve yerel adıyla Sıçça Deresi olarak bilinen akarsudur. Bu dere, bölgedeki 32 farklı doğal kaynaktan, yağmur sularından ve kar erimelerinden beslenmektedir. Şelalenin debisi (akış miktarı) mevsimsel olarak belirgin değişiklikler gösterir. Bölgedeki sert karasal iklim ve "yağmurlu-karlı karmaşık rejim" nedeniyle, kar erimelerinin ve ilkbahar yağışlarının arttığı mayıs ve haziran aylarında su seviyesi en yüksek düzeye ulaşır ve şelale en coşkulu halini alır. Yaz sonuna doğru debi azalmaya başlar ve sonbahar aylarında, özellikle ekim ayında en düşük seviyeye iner. Kış aylarında ise hava sıcaklığının sıfırın altına düşmesiyle birlikte şelalenin büyük bir kısmı buz tutarak donmaktadır. Geçmiş yıllarda şelaleyi besleyen suyun bir kısmının sulama kanallarına yönlendirilmesi nedeniyle yaz aylarında su miktarında yapay bir azalma görülmüşse de yol çalışmaları sırasında kanalların tahrip olması sonucu suyun tamamının tekrar şelale yatağına döndüğü gözlemlenmiştir.

Flora (Bitki Örtüsü) ve Fauna (Hayvan Varlığı)

Susuz Şelalesi ve çevresindeki vadi, biyolojik çeşitlilik açısından zengin bir doğal yaşam alanıdır. Bölge, İran-Turan fitocoğrafya bölgesine ait step (bozkır) bitki örtüsü kuşağı ile antropojen step türlerinin yayılış alanı içerisindedir. Şelale çevresinde tespit edilen flora içerisinde dağ papatyası (Anthemis montana), peygamber çiçeği (Centaurea depressa), yabani karanfil (Dianthus calocephalus), yabani gül/kuşburnu (Rosa canina), kuzukulağı, keklik çiğdemi, civanperçemi ve çeşitli üçgül türleri bulunmaktadır. Fauna açısından incelendiğinde ise vadi, 24 farklı kuş türüne yaşam alanı sunmaktadır. Bölgede gözlemlenen kuş türleri arasında derekuşu (Cinclus cinclus), ibibik, dağ incirkuşu, alakarga, saka kuşu, kaya kartalı (Aquila chrysaetos), çil keklik, kerkenez, kaya kırlangıcı ve şahin gibi yırtıcı ve ötücü kuşlar yer alır. Ayrıca vadide sarıazamet, atalanta, dikenkelebeği, çokgözlü mavi ve Anadolu beyazı gibi çok sayıda kelebek türü de kayıt altına alınmıştır.^【3】 

Turizm Potansiyeli ve Kullanım

Şelale, Kars ilindeki bilinen en yüksek su düşüşüne sahip doğal yapı olması ve ana yol üzerindeki erişilebilir konumuyla önemli bir turistik ziyaret noktasıdır. Susuz Kaymakamlığı tarafından bölgeye kazandırılan "Susuz Şelalesi Mesire Alanı" projesi ile ziyaretçiler için seyir terasları ve piknik alanları oluşturulmuştur. Ziyaretçiler, seyir terasından şelaleyi izleyebilmekte ve suyun döküldüğü alana inerek fotoğraf çekebilmektedir. Özellikle yaz aylarında yerel halk ve transit yolcular tarafından günübirlik dinlenme alanı olarak kullanılan şelale, kışın buz tutmuş görüntüsüyle de ziyaretçi çekmektedir. Bölgede konaklama tesisi bulunmamakta olup daha çok kısa süreli ziyaretler için tercih edilmektedir. Ayrıca, şelalenin hemen yanından geçen karayolundaki genişletme çalışmaları ve vadideki doğal erozyon nedeniyle bölgede heyelan riski bulunduğu, hem yol güvenliği hem de doğal yapının korunması için önlemlere ihtiyaç duyulduğu belirtilmektedir.