Sütlabi (Mergellus albellus)

Sütlabi (Mergus albellus), ördekgiller (Anatidae) familyasından ufak yapılı bir dalıcı ördek türüdür. Tırtıklı ve kancalı gagası ile bacakları koyu gri tondadır. Çiftleşme dönemindeki erkek bireyler beyaz tüyleri, siyah maskeleri ve sırt çizgileriyle tanınır. Vücut boyu 35–44 cm, kanat açıklığı 55–69 cm; ağırlığı ise erkeklerde 540–935 gram, dişilerde 510–650 gramdır.

Sütlabi, Carl Linnaeus tarafından 1758 yılında Mergus albellus adıyla ilk kez tanımlanmıştır.^【1】 Ördekgiller (Anatidae) familyasına mensuptur. Tanımlanmış hiçbir alt türü olmayan monotipik bir canlıdır. Taksonomik çalışmalarda Mergus veya Mergellus cinslerinde ele alınır. Mergus asiaticus ve Albellus maculosus bilimsel eş anlamlılarıdır.

Sütlabi, 35 ile 44 santimetre arasındaki boyuyla ailesinin en küçük üyelerindendir. Kanat açıklığı 55-69 santimetre olan türün erkekleri 540-935 gram, dişileri ise 510-650 gram ağırlığa sahiptir. Kısa, gri renkli gagası avını yakalamayı kolaylaştıran tırtıklı ve kancalı bir yapıdadır. Perdeli ayakları ile bacakları koyu gri tondadır.

Üreme tüylerindeki erkek bireyler beyaz gövdeleri, göz çevresindeki siyah maskeleri ve enselerindeki şeritleriyle panda benzeri bir görünüme kavuşur. Göğüs yanlarında dar siyah çizgiler bulunur. Sırtları ve kanat tüyleri koyu renktedir. Yaşlı erkeklerde göz irisi koyu kırmızımsı kahverengiden açık grimsi beyaza dönüşür. Çiftleşme dönemi sonrasında erkeklerin üst kısımları siyah kalır.

^Sütlabi (pexels)

Dişilerin başı ile ensesi kızıl kahverengi, gövdesi ise mat gri renktedir. Yanak ve boğaz bölgesindeki süt beyazı tüy tabakası kasket kısmıyla keskin bir hat oluşturur. Genç kuşlar dişilere benzer fakat göz ile gaga arasındaki bölge koyu kahverengidir.

Sütlabi, Avrasya'nın kuzey kesimlerinde geniş bir alana yayılmıştır. İskandinavya'dan Sibirya ve Kamçatka'ya uzanan tayga kuşağında kuluçkaya yatar. Üreme zamanında ağaçlık alanlara gereksinim duyar. Boreal ormanlar içindeki tatlı su göllerini, yavaş akan nehirleri ve bataklıkları seçer. Balık yönünden zengin sulak alanlar birincil yaşam ortamlarıdır.

Soğuk mevsimlerde güneye hareket eden tür; Baltık Denizi, Kuzey Denizi, Karadeniz, Hazar Denizi, Doğu Çin, Kore ve Japonya'da kışlar. Kış döneminde yaşam alanı olarak donmamış nehirleri, haliçleri, acı su lagünlerini ve korunaklı gölleri kullanır.

Sütlabi, avlanma sırasında başını suya sokarak etrafı gözlemler. Yüzeyden dalarak 1-4 metre derinlikte avlanır ve su altında genellikle 30 saniyeden az kalır.

Kış mevsiminde binlerce bireyden oluşan kalabalık sürüler kurarlar. Bu gruptaki kuşlar genellikle topluca dalar veya arkadaki bireyler öne doğru uçarak avlanmayı sürdürür. Uçuşları hızlı ve gürültüsüzdür. Sürü halindeyken V düzeninde veya eğik bir çizgide ilerlerler. Sütlabi sadece kur yaparken ve tehlike anında ses çıkarır. Erkeğin çıkardığı kur sesi bir tarağın dişlerine tırnak sürtülmesine benzetilir.

Sütlabi'nin beslenme düzeni mevsimsel olarak değişir. Kış aylarında diyetinin büyük kısmını küçük balıklar oluşturur. Yaz mevsiminde ise suda yaşayan böcekler, larvalar, kabuklular ve omurgasızlar öne çıkar. Diyetinde tatlı su ve deniz balıkları, kurbağalar ile yumuşakçalar yer alır. Bitki tohumları ve tahıllar beslenmesinde oldukça az yer tutar.

Tükettiği balıklar çoğunlukla 30 ile 60 milimetre boyundadır. Tür, avını ararken önce başını suya sokar. Tırtıklı ve kancalı gagasıyla yakaladığı avı yutmak için yüzeye çıkarır. Genellikle 1 ile 4 metre arasındaki derinliklere dalar ve su altında 30 saniyeden az kalır.

Sütlabi, üreme döneminde mevsimsel olarak tek eşli bir yaşam sürer. Çift bağları kış sonunda veya göç yolunda kurulur. Üreme süreci güney bölgelerde nisan veya mayıs ayında başlar. Kuzeyde ise mayıs ortasından haziran ortasına kadar devam eder.

Erkek kuş kuluçka öncesinde dişiyi korur ancak bölge savunması yapmaz. Dişi yumurtlamayı tamamlayınca erkek tüy dökümüne geçmek için dişiyi terk eder. Yuva yeri olarak ağaç kovukları seçilir. Yuva zemini tüy ve havla kaplanır.

Dişi kuş genellikle krem renkli 6 ila 9 yumurta bırakır. Tek başına yürütülen kuluçka süresi 26 ile 28 gün sürer. Yumurtadan çıkan yavruların sırtı siyah, alt kısımları ise beyaz renktedir. Yavru bakımını yalnızca dişi üstlenir.

Sütlabi, IUCN Tehdit Altındaki Türlerin Kırmızı Listesi değerlendirmesinde Asgari Endişe kategorisinde yer almaktadır. Küresel ölçekte gerçekleştirilen son değerlendirmeye göre türün toplam ergin birey sayısı 58.700 ile 144.000 arasında tahmin edilmektedir.^【2】