Tanzimat Fermanı

Tanzimat Fermanı, Sultan Abdülmecid’in 3 Kasım 1839’da İstanbul’daki Gülhane Meydanı’nda Hariciye Nâzırı Mustafa Reşid Paşa’ya okutarak ilan ettirdiği, Osmanlı Devleti’nde hukuk ve idare alanındaki reformların temel ilkelerini belirleyen belgedir.^【1】 Gülhane Hatt-ı Hümâyunu adıyla da bilinen ferman; can, mal, ırz ve namus güvenliğinin korunmasını, vergilerin belirli esaslara bağlanmasını ve asker alımı ile hizmet süresinin düzenlenmesini öngörmüştür.^【2】

Ferman, Osmanlı hukuk ve adalet geleneğinde önceden de mevcut olan koruma ilkelerini yeniden vurgulamış; muhakemesiz idamı ve mirasçıları haklarından mahrum bırakan müsadereyi yasaklayan hükümlerle özellikle devlet adamlarının can ve mal güvenliğini güçlendirmeyi hedeflemiştir.^【3】 İlan edilen esaslara uyulması padişah ve devlet görevlilerinin taahhüdüne bağlanmış, bunların uygulanması için yeni kanunlar hazırlanması kararlaştırılmıştır.^【4】

Tanzimat Fermanı’nın tarihsel arka planı, III. Selim ve II. Mahmud dönemlerinde devletin askerî gücünü artırmak ve yönetim teşkilatını yenilemek amacıyla yürütülen ıslahat faaliyetleri içinde şekillenmiştir.^【5】 II. Mahmud, taşrada nüfuz sahibi âyanın siyasi ve askerî gücünü sınırlandırarak eyaletler üzerindeki merkezî denetimi artırmaya çalışmıştır.^【6】 Yeniçeri Ocağı’nın 1826’da kaldırılması ve yeni ordunun kurulması, merkezî otoritenin güçlendirilmesine yönelik bu siyasetin askerî alandaki başlıca adımlarını oluşturmuştur.^【7】

1830’lu yıllarda merkez teşkilatında görev alanları daha açık biçimde tanımlanan nezaretler oluşturulmuş, bunların çalışmalarına yardımcı olacak meclisler kurulmuştur.^【8】 24 Mart 1838’de teşkil edilen Meclis-i Vâlâ, yapılması düşünülen ve Tanzîmât-ı Hayriyye olarak adlandırılan ıslahatı görüşmekle görevlendirilmiştir.^【9】 Mayıs 1838’de ulemâ ve memurlar için iki ayrı ceza kanununun hazırlanması da yönetimin kanunlarla düzenlenmesi yönündeki girişimler arasında yer almıştır.^【10】

^{Sultan II. Mahmud (}Rijksmuseum⁾

Mali idarede ise Hazîne-i Âmire ile Mansûre Hazinesi’nin 1838’de Umûr-ı Mâliyye Nezâreti bünyesinde birleştirilmesi, devletin mali işlerinin merkezîleştirilmesine yönelik adımlardan biri olmuştur.^【11】 Aynı yıl gündeme gelen emlak ve nüfus tahririne dayalı vergi düzenlemesinde vergilerin servete göre belirlenmesi, angaryanın kaldırılması ve ölenlerin mallarına devlet tarafından el konulmaması gibi esaslar benimsenmiştir.^【12】 İlk olarak Hüdavendigâr ve Gelibolu’da uygulanması düşünülen bu düzenleme, vergi tahsili için zamanın gecikmiş olması gerekçesiyle ertelenmiştir.^【13】

Bu hazırlıklar sürerken Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa isyanı ve yaşanan mücadele, Osmanlı Devleti’nin askerî ve mali imkânlarını zorlamış; ordunun masrafları hazine üzerindeki yükü artırmıştır.^【14】 Mısır meselesinin Avrupa devletlerinin de müdahil olduğu bir soruna dönüşmesi, Osmanlı yönetiminin iç ıslahat arayışlarıyla diplomatik destek sağlama çabalarını birbirine bağlamıştır.^【15】 İngiltere, Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını kendi çıkarları açısından sakıncalı görmüş; ordunun, donanmanın ve maliyenin yeniden düzenlenmesini devletin varlığını sürdürebilmesinin araçları arasında değerlendirmiştir.^【16】

Osmanlı ordusunun 24 Haziran 1839’da Nizip’te Mısır kuvvetleri karşısında yenilmesi ve ardından II. Mahmud’un ölümü üzerine Abdülmecid, ağır bir siyasi ve askerî buhranın yaşandığı sırada tahta çıkmıştır.^【17】 Nizip yenilgisi, mevcut askerî düzenlemelerin devletin karşı karşıya bulunduğu sorunları çözmekte yetersiz kaldığını ortaya koymuş; mali idarenin, hukuk düzeninin, askerî yapılanmanın ve merkezî yönetimin daha kapsamlı biçimde yeniden düzenlenmesi ihtiyacını güçlendirmiştir.^【18】

Nizip yenilgisi ve ardından yaşanan hükümdar değişikliği, daha önce başlatılan ıslahat arayışlarını askerî ve siyasi bir buhranın çözümüyle birlikte ele almayı gerekli kılmıştır.^【19】 Yeni yönetimin karşısındaki meseleler, ordunun yeniden düzenlenmesinin yanında savaş giderlerinin ağırlaştırdığı mali sorunları ve devlet görevlilerinin keyfî uygulamalarının önlenmesini de kapsamıştır.^【20】 Bu çerçevede devletin yeniden güçlendirilmesi, kanunlara riayetin sağlanması ve halkın güvenliğinin korunması birbiriyle bağlantılı hedefler olarak ele alınmıştır.^【21】

Bu ortamda Abdülmecid’in 17 Temmuz 1839 tarihli cülûs hatt-ı hümâyununda devlet işlerinin kanuna ve hakkaniyete uygun yürütülmesi, rüşvet ve zulmün önlenmesi ve müslim-gayri müslim bütün halkın güvenliğinin sağlanması istenmiştir.^【22】 Taşraya gönderilen başka bir hatt-ı hümâyunda ise yöneticilerin yol masraflarını halka yüklememeleri, çeşitli adlar altında para talep etmemeleri ve kimseye angarya uygulamamaları emredilmiştir.^【23】 Mustafa Reşid Paşa’nın Londra’dan İstanbul’a dönüşünden önce ortaya konulan bu esaslar, Tanzimat hazırlıklarının saray ve merkez bürokrasisinde oluşan bir birikime dayandığını göstermektedir.^【24】

^{Mustafa Reşit Paşa (}Rijksmuseum⁾

Reşid Paşa’nın İstanbul’a dönüşünün ardından, Abdülmecid’in emriyle Bâbıâli’de Sadrazam Koca Hüsrev Paşa’nın başkanlığında bir meşveret meclisi toplanmıştır.^【25】 Otuz sekiz yüksek bürokrat ve ilmiye mensubunun katıldığı bu mecliste kabul edilen ilkeler padişah tarafından da onaylanmıştır.^【26】 Meclis mazbatasını mühürleyenlerin yarısını ulemâ oluşturmuş; mazbatada belirlenen esaslarla Gülhane Hatt-ı Hümâyunu’nun ilkeleri, sıralamalarındaki basit farklılıklara rağmen büyük ölçüde örtüşmüştür.^【27】

Ferman, 3 Kasım 1839’da Gülhane Kasrı önündeki meydanda düzenlenen törende Hariciye Nâzırı Mustafa Reşid Paşa tarafından yüksek bir kürsüden okunarak ilan edilmiştir.^【28】 Törende devlet adamları, ulemâ, Rum ve Ermeni patrikleri, hahambaşı, esnaf temsilcileri, yabancı devlet elçileri ve halk hazır bulunmuştur.^【29】 Sultan Abdülmecid ise fermanın okunmasını Gülhane Kasrı’ndan izlemiştir.^【30】

Fermanın okunmasının ardından toplar atılmış ve kurbanlar kesilmiştir.^【31】 Abdülmecid, Hırka-i Şerif Dairesi’nde ilan edilen esaslara uyacağına ve bunlara uygun olarak hazırlanacak kanunları uygulayacağına dair yemin etmiştir.^【32】 İlandan beş gün sonra yapılan bir düzenlemeyle vükelâ, büyük ulemâ ve önde gelen devlet adamlarının da padişah ile yüksek görevlilerin huzurunda yemin ederek görevlerine başlamaları kararlaştırılmıştır.^【33】

Fermanda hazırlanacak yeni kanunların dayanacağı temel esaslar; can, ırz, namus ve mal güvenliğinin korunması, vergilerin belirlenmesi ve askerlik hizmetinin düzenlenmesi olarak sıralanmıştır.^【34】

^{Mustafa Reşid Paşa Tarafından Gülhane'de Okunan Hatt-ı Hümayun (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, MFB, 48.)}

Can güvenliği bakımından, bir kimsenin davası şer‘î kanunlara göre açıkça görülüp hükme bağlanmadıkça gizli veya açık biçimde idam edilmemesi ve zehirlenmemesi öngörülmüştür.^【35】 Kişilerin ırz ve namusuna müdahalede bulunulmaması, herkesin mal ve mülkü üzerinde serbestçe tasarruf edebilmesi de güvence altına alınmıştır.^【36】 Bir kimsenin suçundan dolayı mirasçılarının sorumlu tutulamayacağı belirtilmiş; malının müsadere edilerek mirasçılarının haklarından mahrum bırakılması yasaklanmıştır.^【37】 Bu güvencelerden Müslümanların ve diğer dinî cemaatlere mensup bütün Osmanlı tebaasının istisnasız yararlanacağı açıkça ifade edilmiştir.^【38】

Mali konularda, tekel niteliğindeki yed-i vâhid uygulamasının daha önce kaldırıldığı hatırlatılmış; iltizam usulü ise ülkenin mali ve idari işlerini bir kişinin keyfî tasarrufuna bırakması ve halka zarar vermesi bakımından eleştirilmiştir.^【39】 Vergilerin herkesin malvarlığı ve mali imkânlarına uygun biçimde belirlenmesi, tespit edilen miktarın üzerinde tahsilat yapılmaması esas alınmıştır.^【40】 Devletin kara ve deniz kuvvetlerine ilişkin masraflarıyla diğer giderlerinin de kanunlarla belirlenmesi ve sınırlandırılması öngörülmüştür.^【41】

Askerlik, ülkenin korunması için ahalinin yerine getirmesi gereken bir yükümlülük olarak tanımlanmış; asker alımlarının bölgelerin mevcut nüfusu dikkate alınarak düzenli bir usule bağlanması öngörülmüştür.^【42】 Nüfusla orantısız asker alımının tarım ve ticarete, süresiz hizmetin ise nüfus artışına verdiği zararlar vurgulanarak hizmetin dört veya beş yılla sınırlandırılması ve dönüşümlü bir düzene bağlanması istenmiştir.^【43】

Can ve mal güvenliği ile vergilere ilişkin kanunların görüşülmesi için Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye’nin üye sayısının artırılması kararlaştırılmıştır.^【44】 Vükelâ ve devlet ileri gelenlerinin de belirli günlerde toplantılara katılmaları ve görüşlerini çekinmeden açıklamaları istenmiştir.^【45】 Askerî düzenlemelerin Dâr-ı Şûrâ-yı Askerî’de görüşülmesi, hazırlanan her kanunun yürürlüğe konulmak üzere padişahın onayına sunulması öngörülmüştür.^【46】

Kanunlara aykırı hareket edenlerin rütbelerine ve şahsi ilişkilerine bakılmadan cezalandırılmasını sağlayacak özel bir ceza kanunnâmesi hazırlanması kararlaştırılmıştır.^【47】 Memurların yeterli maaş almaları ve henüz maaşa bağlanmamış olanların durumunun düzenlenmesiyle birlikte, rüşvetin önlenmesi için etkili bir kanun hazırlanması istenmiştir.^【48】 Fermanın bütün ülkeye duyurulması ve İstanbul’da bulunan yabancı devlet elçilerine resmen bildirilmesi de metnin uygulanmasına ilişkin temel hükümler arasında yer almıştır.^【49】

Tanzimat Fermanı, hukuki biçimi bakımından padişahın tek taraflı iradesiyle yayımladığı bir hatt-ı hümâyundur. Şeriata bağlılık ve devlet düzeninin yeniden kurulması vurguları, reform programını Osmanlı hükümdarlarının halk içinde adaleti sağlama ve gerektiğinde yeni düzenlemeler yapma vazifeleriyle ilişkilendirmiştir. Bu bakımdan Ferman, mevcut hukuk düzeni içinde hazırlanmış, yönetimin işleyişinde değişiklikler öngören bir belge niteliğindedir.^【50】

^{Sultan Abdülmecid (}Wien Museum⁾

Can, mal, ırz ve namusun korunması, Osmanlı hukukunda ilk kez 1839’da kabul edilmiş ilkeler değildir. Fermanın yeniliği, önceden de tanınan bu değerleri kapsamlı bir düzenleme programına bağlamasında ve keyfî işlemlere karşı daha açık güvenceler öngörmesinde ortaya çıkmıştır.^【51】 Müsaderenin kaldırılması yönündeki girişimler de Tanzimat’tan önce başlamıştır. II. Mahmud döneminde 1826’da alınan kararın uygulanmaması üzerine yasak 1838’de yeniden ilan edilmiştir. Dolayısıyla Ferman’ın müsadereye ilişkin hükmü, önceki girişimleri daha geniş bir hukuki güvence çerçevesinde yenilemiştir.^【52】

Bu güvenceler, reformları yürütecek devlet adamları bakımından özel bir siyasi anlam taşımıştır. Müsadere ve yargılamasız idam (siyaseten katl) tehdidinin sınırlandırılması, yöneticilerin sarayın belirli tasarruflarından korunmasını ve reformcu bürokrasinin daha güvenli koşullarda çalışmasını amaçlamıştır.^【53】 Devlet görevlilerinin cezai sorumluluğu devam etmiş; cezalandırmanın kişisel kararlara göre yürütülmesini önleyecek kanuni bir çerçeve kurulması öngörülmüştür.^【54】 Bu koruma, görevde kalma güvencesini kapsamamaktadır. Padişah, sadrazam dâhil üst düzey görevlileri atama ve gerekçe göstermeksizin görevden uzaklaştırma yetkisini korumuştur.^【55】

Padişahın ilan edilen esaslara ve hazırlanacak kanunlara uyacağını taahhüt etmesi, hükümdarlık yetkisinin kullanımını genel kurallarla sınırlandırma yönünde bir adım oluşturmuştur. Ancak kanun hazırlama sürecinde görev alan meclis, üyeleri atamayla belirlenen bir kurum olarak kalmış; düzenlemelerin yürürlüğe girmesi padişahın onayına bağlı tutulmuştur. Böylece hükümdarın kendisini sınırlandırma taahhüdü ile yasama üzerindeki belirleyici konumu birlikte varlığını sürdürmüştür.^【56】

Bu özellikler, Ferman’ın anayasal niteliğine ilişkin farklı değerlendirmelere yol açmıştır. Hükümdarın yetkilerini sınırlaması ve tebaanın haklarını güvenceye bağlaması üzerinden belgeye anayasa niteliği atfedilmiştir. Diğer değerlendirmelerde ise doğrudan bir anayasa sayılmasından ziyade, anayasal gelişmelere zemin hazırlayan bir hükümdar taahhüdü olarak ele alınmıştır.^【57】

Siyasi bakımdan Ferman, merkezî idarenin güçlendirilmesiyle tebaanın devlete bağlılığının artırılmasını birlikte hedeflemiştir. Müslüman ve gayrimüslimlerin her alanda ortak güvencelerden yararlandırılması, milliyetçilik ve ayrılıkçı hareketler karşısında farklı toplulukları Osmanlı yönetimi altında bir arada tutmayı amaçlayan ittihâd-ı anâsır düşüncesiyle bağlantılıdır.^【58】 Gayrimüslimlerin güvenliğinin devlet tarafından sağlanmasıyla, Avrupa devletlerinin müdahale gerekçelerinin daraltılması da hedeflenmiştir.^【59】

Fermanın ilanının ardından taşra yöneticilerine gönderilen emirlerle metnin meydanlarda okunması, halka açıklanması ve vergi ile askerlik dışında kalan esaslarının hemen uygulanması istenmiştir.^【60】 Malî ve idari düzenlemelere ise 1840’ta öncelikle Edirne, Bursa, Ankara, Aydın, İzmir, Konya ve Sivas gibi merkezî hükümetin daha kolay denetleyebileceği bölgelerde başlanmıştır. Uygulamanın ülke geneline yayılması, yerel koşullara ve karşılaşılan dirence bağlı olarak aşamalı biçimde gerçekleşmiştir.^【61】

Uygulamaya alınan yerlerde iltizam kaldırılarak vergilerin merkezden gönderilen muhassıllar aracılığıyla toplanması yoluna gidilmiştir. Böylece gelirlerin doğrudan hazineye aktarılması ve vergi tahsilatının valilerle yerel güç sahiplerinin kontrolünden çıkarılması amaçlanmıştır.^【62】 Muhassıllara yardımcı olmak üzere devlet görevlileriyle Müslüman ve gayrimüslim yerel temsilcilerin katıldığı meclisler oluşturulmuştur. Bu meclisler, vergi işlerinin yanında idari ve adli meselelerle de ilgilenmiştir.^【63】

Kanunlara bağlı yönetim taahhüdünün uygulanmasında, 3 Mayıs 1840’ta yayımlanan ceza kanunu ve Meclis-i Vâlâ’daki yargılamalar öne çıkmıştır.^【64】 Eski Sadrazam Hüsrev Paşa rüşvet aldığı gerekçesiyle yargılanarak suçlu bulunmuştur. Kocaeli Müşiri Âkif Paşa ise halktan kanunsuz para toplaması, ücretsiz nakliyat yaptırması ve kamu parasını zimmetine geçirmesi nedeniyle yargılanmış; unvan ve rütbeleri alınarak sürgüne gönderilmiştir. Bu örnekler, Ferman’ın yöneticilerin sorumluluğuna ilişkin hükümlerinin üst düzey görevlilere de uygulanmaya başlandığını göstermiştir.^【65】

^{Fermanın İlk Uygulandığı Yerlerden Olan Bursa - 1867 (}Welcome Collection⁾

Ferman, toplumsal kesimlerde farklı beklenti ve tepkiler doğurmuştur. Hıristiyan tebaa arasında keyfî yükümlülüklerin sona ereceği beklentisi güçlenirken bazı Müslüman çevreler, gayrimüslimlere tanınan güvenceleri mevcut toplumsal statülerinin zayıflaması ve ikinci sınıf vatandaş durumuna düşme olarak değerlendirmiştir.^【66】

Tepkilerin oluşmasında ekonomik çıkarlar da belirleyici olmuştur. İltizam gelirlerini kaybeden mültezimler ve vergi yükümlülükleri artan ayânlar yeni düzenlemelere karşı çıkmıştır. Bu nedenle reformlara yönelik direnç, Müslüman ve gayrimüslim toplulukların kendi içlerinde de farklılaşmıştır.^【67】 Nitekim 1841’deki Niş ayaklanmasına giden süreçte vergi oranları ve tahsilat hakkındaki şikâyetlerle eski muafiyetlerini korumak isteyen grupların tepkileri birlikte etkili olmuştur.^【68】

Yeni düzenin yürütülmesi, yeterli sayıda yetişmiş memurun bulunmaması ve eski alışkanlıkların sürmesi nedeniyle güçleşmiştir. Yeni atanan muhassılların da kanunsuz tahsilat ve kötü muamele nedeniyle cezalandırılması gerekmiş; yerel ileri gelenlerin meclislerde nüfuz kazanması, merkezî denetimin kurulmasını zorlaştırmıştır.^【69】 Vergi gelirlerindeki düşüş ve tahsilat sorunları sonucunda muhassıllık sistemi 1842’de kaldırılarak iltizama dönülmüştür. Muhassıllık meclisleri ise adları ve görevleri değişerek faaliyetlerini sürdürmüştür.^【70】

Askerlik hükümlerinin uygulanması daha geç başlamıştır. 1843’te girişilen çalışmaların ardından Mart 1844’ten itibaren muvazzaf askerlik süresinin beş, rediflik süresinin yedi yıl olarak belirlenmesi kararlaştırılmıştır.^【71】

Tanzimat Fermanı’nın ilanı, Osmanlı yenileşmesinin Tanzimat adıyla anılan safhasının başlangıcı kabul edilmiştir. Belge, devletin yeniden düzenlenmesini kamuya açıklanan temel ilkeler etrafında ele alması bakımından Osmanlı modernleşmesinin başlıca dönüm noktalarından biri olmuştur.^【72】 Fermanın öngördüğü kanunlarla düzenleme yaklaşımı, sonraki yıllarda ceza, ticaret ve arazi hukukuna ilişkin kanunlaştırma çalışmalarının geliştiği reform çerçevesini oluşturmuştur.^【73】

Belgenin etkisi, ilk uygulamalar sırasında benimsenen idari ve malî yöntemlerin devamlılığıyla sınırlı kalmamıştır. Reform programında değişiklikler yapıldığı dönemlerde de kişi güvenliği ve malvarlığının korunmasına ilişkin esaslar resmî olarak teyit edilmeyi sürdürmüştür.^【74】 Kamuya duyurulan güvenceler, tebaanın yönetimden beklentilerini ifade edebileceği ve haksız uygulamalara karşı taleplerini dayandırabileceği bir zemin sağlamıştır. Böylece Ferman, hükümetin reform programının yanında, yönetimin davranışlarını değerlendirmede başvurulan bir ölçüt hâline gelmiştir.^【75】

Fermanın sonraki hukuki gelişmelerle ilişkisi, özellikle ortak koruma ve tabiiyet anlayışının genişlemesinde görülmüştür. 1856 Islahat Fermanı, 1839’da açıklanan güvenceleri teyit ederken gayrimüslimlerin hukuki durumuna ilişkin taahhütleri ayrıntılandırmıştır.^【76】 Din ve mezhep ayrımı gözetilmeksizin ortak bir Osmanlı kimliği oluşturulması düşüncesi, 1876 Kanûn-ı Esâsî’sinde bütün Osmanlı tebaasının Osmanlı olarak tanımlanmasıyla anayasal bir ifade kazanmıştır. Kanunlara bağlı yönetim ve ortak hukuki güvenceler yönündeki yaklaşımıyla Tanzimat Fermanı, Osmanlı anayasal gelişmelerinin dayanaklarından biri olmuştur.^【77】

Bu dönüşüm, mevcut dinî hukuk ve geleneksel kurumlarla yeni kanun ve kurumların birlikte varlık gösterdiği bir yapı içinde ilerlemiştir. Yeniliklerin mevcut düzenle uzlaştırılması, hukuk ve idare alanlarında farklı usul ve kurumların yan yana gelişmesine yol açmıştır. Fermanın başlattığı reform safhasındaki bu birliktelik, Osmanlı modernleşmesinde süreklilik ile değişimin iç içe geçtiği yapıyı yansıtmaktadır.^【78】